V KRN 99/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Ochman. Sędziowie: Z. Bartnik, J. Borodej, J. Gacek, J. Mikos, E. Porębski, M. Synoradzki (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: F. Pasturczak.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 14 czerwca 1989 r. sprawy Ryszarda K. i Arkadiusza W., oskarżonych o czyn określony w art. 210 § 2 k.k. w zw. z art. 60 § 1 k.k. i innych, z powodu rewizji nadzwyczajnej, wniesionej na korzyść przez Rzecznika Praw Obywatelskich, od wyroku Sądu Wojewódzkiego w E. z dnia 26 października 1982 r. - utrzymanego w mocy wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1983 r.:1) uchylił zawarte w pkt VI wyroku orzeczenie o karze łącznej;2) eliminując z opisu czynu przypisanego oskarżonemu w pkt II zaskarżonego wyroku słowa: "grożenie użyciem noża", uznał, że czyn przypisany oskarżonym w tym punkcie tego wyroku wyczerpuje znamiona przestępstwa określonego w art. 210 § 1 k.k. w zw. z art. 60 § 1 k.k. i za to na podstawie tego przepisu i art. 60 § 3 k.k. oraz art. 40 § 1 i art. 36 § 2 i 3 k.k. skazał każdego z oskarżonych na karę po 6 lat pozbawienia wolności, 15.000 zł grzywny i pozbawienia praw publicznych na 5 lat;3) na podstawie art. 66, 67 § 1, art. 70 § 1 i art. 71 § 2 k.k. wymierzył oskarżonemu nowe kary łączne w rozmiarze po 9 lat pozbawienia wolności, 20.000 zł grzywny oraz 5 lat pozbawienia praw publicznych (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w E. po rozpoznaniu sprawy Ryszarda K. i Arkadiusza W., oskarżonych m.in. o to, że (...) w dniu 2 grudnia 1981 r. w E., działając wspólnie i w porozumieniu oraz w warunkach powrotu do przestępstwa, po uprzednim doprowadzeniu Stanisławy K. do stanu bezbronności przez trzymanie jej za rękę, zatykanie ręką ust oraz grożenie użyciem noża, zabrali w celu przywłaszczenia na jej szkodę zegarek elektroniczny wartości 2.500 zł, tj. o przestępstwo określone w art. 210 § 2 k.k. w zw. z art. 60 § 1 k.k. (...) -wyrokiem z dnia 26 października 1982 r. (...) oskarżonych uznał za winnych popełnienia czynu wyżej opisanego i za to na podstawie art. 210 § 2 k.k. w zw. z art. 60 § 3 k.k. oraz art. 40 § 1 pkt 3 k.k. i art. 36 § 2 i 3 k.k. skazał każdego z nich na karę 7 lat pozbawienia wolności, 5 lat pozbawienia praw publicznych oraz 15.000 zł grzywny (...).(...) Na podstawie art. 66, 67 § 1, art. 70 § 1 i art. 71 § 2 k.k., łącząc wymienione w pkt I, II, III i IV wyroku kary pozbawienia wolności i grzywny oraz wymienione w pkt I, II, III wyroku kary dodatkowe, orzekł wobec każdego z oskarżonych karę łączną 10 lat pozbawienia wolności, 20.000 zł grzywny (...).Sąd Najwyższy po rozpoznaniu rewizji wniesionych przez oskarżonych wyrokiem z dnia 27 czerwca 1983 r. utrzymał w mocy wyrok Sądu Wojewódzkiego w E.Wyroki te zaskarżył na korzyść oskarżonych rewizją nadzwyczajną Rzecznik Praw Obywatelskich w części dotyczącej skazania ich za przestępstwo określone w art. 210 § 2 k.k. w zw. z art. 60 § 1 k.k. oraz orzeczenia o karach łącznych (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w składzie powiększonym zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna Rzecznika Praw Obywatelskich jest częściowo zasadna.W szczególności podzielić należy tę część argumentacji zawartej w motywach rewizji, która prowadzi do słusznego wniosku, że w przebiegu zdarzenia z udziałem pokrzywdzonej Stanisławy K. okazanie przez oskarżonego Ryszarda K. zatkniętego za paskiem od spodni noża wydarzyło się już po dokonaniu zaboru zegarka, a nastąpiło w związku z wzywaniem pomocy przez pokrzywdzoną i jej prośbami o zwrot zegarka, a także w czasie indagowania pokrzywdzonej, czy posiada przy sobie złoto i z jakiego kruszcu wykonane są pierścionek i kolczyki, które zauważyli oskarżeni.Sposób okazania noża i związane z tym groźby nie wyczerpują zakresu pojęcia użytego w ustawie: "posługuje się (...) niebezpiecznym narzędziem".Można by rozważyć, czy takie zachowanie w związku z dokonaniem wydania złota nie wyczerpuje w drugim etapie zdarzenia znamion usiłowania, o którym mowa w treści art. 11 § 1 i 2 k.k. przestępstwa określonego w art. 210 § 2 k.k. Jednakże zważywszy kierunek rewizji nadzwyczajnej i to, że zachowanie się sprawców w drugiej fazie zdarzenia pozostaje poza ramami zarzutu III i opisu czynu przypisanego w ramach zarzutu II, rozważania w tej części są bezprzedmiotowe.Skoro zatem za błędną uznać trzeba kwalifikacją przestępstwa określonego w art. 210 § 2 k.k., to rozważania dalsze dotyczyć muszą oceny zasadności - proponowanej w rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich - kwalifikacji kumulatywnej z art. 209 i 208 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k.Natomiast rozstrzygnięcia wstępnego wymaga kwestia, czy sposób postępowania oskarżonego związany z zatrzymaniem pokrzywdzonej i zaborem zegarka mieści się w ramach kwalifikacji z art. 208 k.k. i pojęcia kradzieży dokonanej "w sposób szczególnie zuchwały", czy też wykracza poza te ramy, stanowiąc zabór mienia w celu przywłaszczenia po doprowadzeniu pokrzywdzonej do stanu bezbronności.Odmiennie, niż to czyni autor rewizji nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy uznał, że zachowanie oskarżonych wyczerpuje znamiona przestępstwa określonego w art. 210 § 1 k.k., ich bowiem zachowanie doprowadziło pokrzywdzoną do stanu bezbronności.Przez stan bezbronności rozumieć należy taką sytuację, w której znalazła się ofiara przestępstwa, gdyż z powodu obezwładnienia jej wskutek użycia siły fizycznej, nie stanowiącej jednak gwałtu na osobie, albo wobec wielości napastników lub znacznej dysproporcji sił pozbawiona została możności przeciwdziałania zaborowi mienia albo też możność ta została w istotnym zakresie ograniczona. Każdorazowo sytuacja taka podlegać musi szczegółowej ocenie na tle realiów konkretnej sprawy.W niniejszej sprawie, co jest przedmiotem rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich, po uwzględnieniu materiału dowodowego, a w tym głównie wyjaśnień pokrzywdzonej, nie sposób nie dostrzec, że trwające w dynamicznym przebiegu zdarzeń zatrzymanie pokrzywdzonej, trzymanie przez objęcie z jednoczesnym przytrzymywaniem za kurtkę przez pierwszego z napastników oraz uniemożliwienie - w warunkach późnej pory (grudzień około godz. 20.00) i pustej ulicy - ucieczki przez drugiego z napastników, dyspozycji sił i zaskoczenia oraz zabranie w celu przywłaszczenia zegarka przez zerwanie go z ręki unieruchomionej pokrzywdzonej pozbawiło ją możności przeciwdziałania temu zagarnięciu. Był to klasyczny przypadek bezbronności rozciągnięty zresztą na drugi etap zdarzenia przez zakrycie ręką ust, by uniemożliwić pokrzywdzonej wzywania pomocy.Zupełnie bezpodstawne w realiach sprawy jest przekonanie prezentowane w części motywacyjnej rewizji nadzwyczajnej, "że przytrzymywanie tej pokrzywdzonej za kurtkę przez oskarżonego Ryszarda K. nie wykluczało w ogóle jej fizycznych możliwości przeciwstawienia się zaborowi mienia, w szczególności gdy miała pełną swobodę rąk i mogła spełniać jego żądanie - podając mu wyjętą z torebki paczkę papierosów".Autor tej rewizji zdaje się jednak nie dostrzegać tych motywów, że towarzyszyła temu obecność agresywnego oskarżonego Arkadiusza W,. który trzymał pokrzywdzoną jednocześnie za rękę, z której zerwał zegarek.Takie zaś zachowanie wobec pokrzywdzonej zdecydowanych, agresywnych, działających szybko w opisanych warunkach sprawców wyczerpuje znamiona określone jako "doprowadzenie do stanu bezbronności" i powinno zostać zakwalifikowane jako przestępstwo rozboju podstawowego, określone w art. 210 § 1 k.k.To mając na względzie, Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok, przyjął tę kwalifikację i wymierzył oskarżonym nowe kary odpowiednio złagodzone, jeżeli dotyczą kar pozbawienia wolności i nowe kary łączne.Stosunkowo nieznaczne złagodzenie tych kar wynika z potrzeby uwzględnienia okoliczności, że oskarżeni są sprawcami o znacznym stopniu zdeterminowania przestępczego, znacznie zdemoralizowani, niepoprawni i nie poddający się działaniom resocjalizacyjnym, wobec których większego znaczenia nabiera zabezpieczająca i ogólnoprewencyjna funkcja kary (...).