I PSKP 7/25

I PSKP 7/25 POSTANOWIENIE Dnia 24 czerwca 2025 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Renata Żywicka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Leszek Bielecki SSN Agnieszka Żywicka w sprawie z powództwa D.H. przeciwko R. Spółce Akcyjnej w R. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 24 czerwca 2025 r., kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 marca 2003 r., sygn. akt III APa 6/03, uchyla zaskarżony wyrok i umarza postępowanie. Leszek Bielecki Renata Żywicka Agnieszka Żywicka UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 25 października 2002 r., IX P 263/01, Sąd Okręgowy w Gliwicach zasądził od pozwanego R. S.A w R. na rzecz powoda D.H. kwotę 2.690,72 zł z ustawowymi odsetkami tytułem dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych i pracę nocną, a w pozostałej części oddalił powództwo. Nadto Sąd zniósł wzajemnie między stronami koszty zastępstwa procesowego a koszty sądowe nakazał pobrać od pozwanej. Sąd pierwszej instancji uznał, że pozwana wbrew obowiązkom wynikającym z art. 134 i 137 k.p. nie wypłaciła powodowi dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych i w godzinach nocnych. I PSKP 7/25 2 W pozostałym natomiast zakresie Sąd Okręgowy uznał powództwo za bezzasadne. Bezzasadnym w szczególności było żądanie powoda wypłaty dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych i nocnych ponad kwotę 2.690,72 zł oraz innych dodatków w oparciu o umowę między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec o oddelegowaniu pracowników polskich przedsiębiorstw do realizacji umów o dzieło, sporządzoną w Bonn w dniu 31 stycznia 1990 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 98, poz. 474 ze zm.). Zdaniem Sądu pierwszej instancji umowa ta nie jest źródłem powszechnie obowiązującego prawa i nie zawiera przepisów prawa pracy w rozumieniu art. 18 k.p. W ocenie Sądu Okręgowego bezzasadnym było również żądanie wynagrodzenia za sprzątanie hotelu w okresie od 1 sierpnia 1996 r. do 15 października 1996 r. oraz kwoty 100 DM tytułem zwrotu kosztów zjazdu i 33 DM tytułem diety zjazdowej oraz ekwiwalentu za urlop - należne z tego tytułu kwoty zostały bowiem powodowi wypłacone wraz z wcześniej otrzymanym wynagrodzeniem oraz dodatku szkodliwego i socjalnego roszczenie - gdyż powód nie wykazał aby jego praca odbywała się w warunkach szkodliwych. Nie mogło również zostać uwzględnione żądanie powoda dotyczące odszkodowania za brak napojów chłodzących w okresie letnim ponieważ wykonywana przez niego praca nie miała miejsca w warunkach szczególnie uciążliwych w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów (Dz.U. Nr 60, poz. 279). Ponadto zgodnie z § 8 tego rozporządzenia pracownikom nie przysługuje ekwiwalent pieniężny za napoje, stąd też zasądzenie ewentualnego odszkodowania zmierzałoby do obejścia wymienionego przepisu. Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 21 marca 2003 r., III APa 6/03 oddalił apelację powoda oraz odrzucił apelację w zakresie pozostałych roszczeń. Sąd drugiej instancji nie zgodził się z poglądem prezentowanym w apelacji, że umowa międzyrządowa z 31 stycznia 1990 r. kształtuje bezpośrednio prawa i obowiązki stron umowy o pracę zawieranej przez obywatela polskiego podejmującego pracę w polskim przedsiębiorstwie wykonującym pracę na terenie Niemiec. Źródłem powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej I PSKP 7/25 3 są tylko ratyfikowane umowy międzynarodowe (art. 87 Konstytucji), zaś wskazana umowa międzyrządowa nie została ratyfikowana. Sąd Apelacyjny podkreślił, że nie budzi też wątpliwości zgodny zamiar stron potwierdzony podpisanymi umowami o pracę. W umowach tych strony uzgodniły wysokość wynagrodzenia i to w sposób odbiegający od wysokości stawek wynikających z niemieckich układów zbiorowych. O braku uzgodnień stron odnośnie wynagrodzenia według stawek niemieckich świadczy również stanowisko powoda reprezentowane w ramach niniejszego postępowania. Odnośnie podniesionej w apelacji kwestii właściwości prawa miejscowego dla oceny umowy łączącej strony Sąd odwoławczy stwierdził, że przedstawiona w niej interpretacja pojęcia „przedsiębiorstwo” jest błędna. Przepis powołanego art. 33 p.p.m. mówi bowiem o przedsiębiorstwie pracodawcy a to miało siedzibę w Polsce, a nie w Niemczech. Sąd drugiej instancji uznał ponadto, że dla wyniku postępowania apelacyjnego istotne znaczenie ma fakt, iż kwota wynagrodzenia wypłacona powodowi po doliczeniu dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych w każdym miesiącu przewyższa wysokość pełnego wynagrodzenia wyliczonego zgodnie z umową z uwzględnieniem całego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych. W kasacji od powyższego wyroku powód zarzucił naruszenie: 1. art. 2 Konstytucji RP oraz art. 3 k.c. w zw. z art. 300 k.p., poprzez zastosowanie z mocą wsteczną postanowień art. 87 Konstytucji RP w sytuacji gdy, umowa międzyrządowa z dnia 31 stycznia 1990 r. weszła w życie przed uchwaleniem Konstytucji RP, a ponadto w rozpoznawanej sprawie idzie o zastosowanie jej do stanu taktycznego zaistniałego pod rządami poprzednich przepisów konstytucyjnych; 2. Konwencji Wiedeńskiej o Prawie i Traktatów sporządzonej w Wiedniu w dniu 23 maja 1969 r. (Dz.U. Nr 74, poz. 439 z 1990 r.) poprzez nie zastosowanie jej postanowień w stosunku do określenia mocy obowiązującej umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec o oddelegowaniu pracowników polskich przedsiębiorstw do realizacji umów o dzieło, sporządzonej w Bonn w dniu 31 stycznia 1990 r. (Dz.U. Nr 98, poz. 474 z 1994 r.) na gruncie obowiązującej ustawy konstytucyjnej z dnia I PSKP 7/25 4 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz.U. 1992 r. Nr 84, poz. 426); 3. art. 12, 13 ust. 1 ustawy z dnia 14 kwietnia 2000 r. o umowach międzynarodowych (Dz.U. Nr 39, poz. 443 z 2000 r.), poprzez nie zastosowanie jej postanowień w stosunku do określenia mocy obowiązującej umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec o oddelegowaniu pracowników polskich przedsiębiorstw do realizacji umów o dzieło, sporządzonej w Bonn w dniu 31 stycznia 1990 r. (Dz.U. Nr 98, poz. 474 z 1994 r.); 4. art. 65 k.c. w zw. z art. 300 k.p. oraz art. 32 ustawy Prawo Prywatne Międzynarodowe, poprzez zaniechanie dokonania wszechstronnej wykładni oświadczenia woli stron, w sytuacji gdy strony uzgodniły, że ich prawa i obowiązki regulować będzie umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec o oddelegowaniu pracowników polskich przedsiębiorstw do realizacji umów o dzieło, sporządzonej w Bonn w dniu 31 stycznia 1990 r. (Dz.U. Nr 98, poz. 474 z 1994 r.); 5. art. 393 k.c. w zw. z art. 300 k.p., polegające na przyjęciu, że oświadczenie w którym pozwany zapewnia, że warunki pracy i płacy zatrudnionych przez niego w RFN pracowników odpowiadają porównywalnym pracownikom niemieckim” nie jest świadczeniem na rzecz osoby trzeciej; 6. art. 405 k.c. w zw. z art. 300 k.p. poprzez niezastosowanie ich postanowień w sytuacji, gdy wskutek podpisania z niemieckim urzędem pracy porozumienia odnośnie wyrażenia zgody na pracę na terenie Niemiec, w którym pozwany zapewnia, że “warunki pracy i płacy zatrudnionych przez nas w RFN pracowników odpowiadają porównywalnym pracownikom niemieckim”, pozwany uzyskał bez podstawy prawnej korzyść majątkową kosztem powoda polegającą na tym, że zawierając umowę o dzieło z firmą B. GmbH zawyżył wartość kontraktu wskazując, że wypłaca pracownikom wynagrodzenie wyższe od tego jakie faktycznie wypłacił powodowi i innym pracownikom; 7. art. 134 k.p., poprzez wyliczenie wynagrodzenia za godziny nadliczbowe bez uwzględnienia normalnego wynagrodzenia; 8. § 10 ust. 2 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (Dz.U. Nr 44, poz. I PSKP 7/25 5 259 z póź. zm.), co przejawiało się nie zasądzeniem powodowi przysługującego mu ekwiwalentu pieniężnego za czas przepracowany ponad 42 godziny w tygodniu. Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sąd Rejonowy w Gliwicach postanowieniem z dnia 26.06.2003 roku w sprawie VII U 107/03 ogłosił upadłość R. S.A w R. i wyznaczył na syndyka J.T. Sąd Najwyższy w oparciu o art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. zawiesił postępowanie kasacyjne. Pomimo niezbyt precyzyjnego sformułowania art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. należy przyjąć, że w przepisie tym chodzi o ogłoszenie upadłości (a także wszczęcie wtórnego postępowania upadłościowego bądź postępowania restrukturyzacyjnego) „w stosunku do strony postępowania cywilnego”, o ile postępowanie to dotyczy mienia wchodzącego w skład masy upadłości (masy układowej, masy sanacyjnej) – zob. też P. Feliga [w:] System Prawa Handlowego, t. 6, Prawo restrukturyzacyjne i upadłościowe, red. A. Hrycaj, A. Jakubecki, A. Witosz, Warszawa 2020, s. 924. Podnieść należy, że z treści przepisu art. 144 ust. 1 p.u. wynika, iż po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu. Postępowania te syndyk prowadzi na rzecz upadłego, lecz w imieniu własnym (art. 144 ust. 2 p.u.), co oznacza, że syndyk ma w postępowaniu cywilnym status strony. Jest on stroną w znaczeniu formalnym, stroną w znaczeniu materialnym pozostaje zaś upadły (zob. z wielu W. Broniewicz, Stanowisko syndyka upadłości w procesach z jego udziałem, PiP 1993/2, s. 41 i n.; szerzej na ten temat F. Feliga, Stanowisko prawne syndyka w procesie dotyczącym masy upadłości, Warszawa 2013, s. 119 i n.). Zawieszenie postępowania cywilnego z powodu ogłoszenia upadłości strony służyć ma umożliwieniu syndykowi wstąpienia do procesu w miejsce upadłego, który utracił legitymację procesową. Podjęcie zawieszonego postępowania I PSKP 7/25 6 następuje w chwilą ustalenia osoby pełniącej funkcję syndyka (art. 180 § 1 pkt 5 lit. b) z wyjątkiem określonym w art. 145 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2024 r., poz. 794 i 1222) - z chwilą ustalenia osoby pełniącej funkcję syndyka. W świetle art. 145 p.u. postępowanie sądowe, administracyjne lub sądowo-administracyjne w sprawie wszczętej przeciwko upadłemu przed dniem ogłoszenia upadłości o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości, może być podjęte przeciwko syndykowi tylko w przypadku, gdy w postępowaniu upadłościowym wierzytelność ta po wyczerpaniu trybu określonego ustawą nie zostanie umieszczona na liście wierzytelności. W niniejszej sprawie, jak wynika z odpisu pełnego Krajowego Rejestru Sądowego, pozwany został wykreślony z rejestru przedsiębiorców z dniem 10 listopada 2022 r., wpis uprawomocnił się 13 grudnia 2022 r. Z odpisu z KRS pozwanej spółki wynika, że utrata zdolności sądowej miała charakter bezsukcesyjny. W razie stwierdzenia braku następcy prawnego strony, która utraciła zdolność sądową, Sąd jest zobowiązany umorzyć postępowanie, a w każdym razie po upływie roku od daty postanowienia o zawieszeniu z tej przyczyny - art. 182 § 1 pkt 3 k.p.c. Jak wynika z akt sprawy postępowanie przed Sądem Apelacyjnym toczyło się z udziałem strony pozwanej, która utraciła byt prawny w wyniku wykreślenia z rejestru przedsiębiorców KRS dopiero po wydaniu wyroku. Wyrok Sądu Apelacyjnego nie zapadł w warunkach nieważności postępowania - art. 379 pkt 2 k.p.c. (zob. też np. wyroki SN: z dnia 27 października 2004 r., III CK 305/03,"Glosa" 2006, nr 1, s. 7; z dnia 27 maja 2010 r., II PK 363/09, niepubl.). Konsekwencją ujawnienia w postępowaniu kasacyjnym definitywnego braku ogólnego następcy prawnego powoda jest niedopuszczalność wyrokowania. Pierwotny nieusuwalny brak w zakresie zdolności sądowej prowadzi w postępowaniu pierwszoinstancyjnym do odrzucenia pozwu (art. 199 § 1 pkt 3 i § 2 k.p.c. w związku z art. 71 k.p.c.), natomiast nienaprawialna, następcza utrata zdolności sądowej uzasadnia umorzenie postępowania na podstawie art. 355 § 1 k.p.c. I PSKP 7/25 7 Bezsukcesyjna utrata zdolności sądowej powoda wywołuje potrzebę umorzenia całego postępowania, ponieważ umorzenie postępowania kasacyjnego spowodowałoby uprawomocnienie się zaskarżonego orzeczenia Sądu drugiej instancji, które pozwany w kasacji kwestionował w całości. Nabywca wierzytelności powoda może natomiast odrębnie dochodzić swoich uprawnień. Z przedstawionych przyczyn należało uchylić wyrok i umorzyć postępowanie w sprawie w oparciu o art. 386 § 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p. [I.T.] [a.ł]