I PZP 30/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Filcek (sprawozdawca). Sędziowie SN: A. Grymaszewski, Z. ZaziemskiSentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z wniosku Jana G. przeciwko Urzędowi Dzielnicowemu Ł. o przywrócenie do pracy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 31 sierpnia 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych."Czy pracownikowi powołanemu w rozumieniu art. 68 k.p. będącemu równocześnie pracownikiem państwowym w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. (Dz. U. Nr 49, poz. 300) z uwagi na przepis art. 69 k.p. przysługuje roszczenie o odszkodowanie za czas pozostawania bez pracy z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia lub ustalenie, że stosunek pracy został rozwiązany z naruszeniem art. 52 k.p., gdy odwołanie pracownika przez właściwy organ nastąpiło ze skutkiem przewidzianym w art. 70 § 3 k.p.; w przypadku odpowiedzi twierdzącej - czy właściwą drogą do dochodzenia powyższych roszczeń będzie droga postępowania przed organami rozstrzygającymi spory pracownicze?"- po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychuchwalił:Pracownik zatrudniony na podstawie powołania, który z naruszeniem art. 52 k.p. został odwołany ze stanowiska ze skutkiem przewidzianym w art. 70 § 3 k.p., może dochodzić przed terenową komisją odwoławczą do spraw pracy odszkodowania z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia (art. 56 i 58 k.p.) lub ustalenia, że odwołanie nastąpiło z naruszeniem art. 52 k.p.Uzasadnienie faktyczneWedług art. 69 k.p. do stosunku pracy na podstawie powołania - jeżeli nie stanowią inaczej dotyczące tego stosunku przepisy oddziału 1 rozdziału III, działu drugiego kodeksu pracy - stosuje się przepisy dotyczące umowy o pracę na czas nie określony z wyłączeniem przepisów o trybie postępowania przy rozwiązywaniu umowy o pracę oraz przepisów o rozpatrywaniu sporów ze stosunku pracy w części dotyczącej orzekania o bezskuteczności wypowiedzenia i o przywróceniu do pracy.Wyłączenie tych ostatnich przepisów oznacza nie tylko wyłączenie właściwości terenowej komisji odwoławczej do spraw pracy oraz okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych do rozpatrywania sporów w wymienionym przedmiocie, lecz także pozbawienie pracownika zatrudnionego na podstawie powołania roszczeń o odzyskanie poprzedniego miejsca pracy. Kodeks pracy nie wskazuje bowiem żadnego innego organu, który byłby władny orzec o bezskuteczności wypowiedzenia lub o przywróceniu do pracy takiego pracownika. Powyższe rozwiązanie podyktowane zostało potrzebą większej elastyczności w dysponowaniu kadrami na określonych kierowniczych stanowiskach. Powodujące w świetle art. 70 k.p. rozwiązanie stosunku pracy odwołanie z zajmowanego stanowiska pracownika zatrudnionego na podstawie powołania pozostawione zostało swobodnej decyzji organu, który go powołał, nie podlegającej kontroli organów rozpatrujących spory o roszczenia pracowników ze stosunku pracy. Nie oznacza to jednak, aby pracownik odwołany z zajmowanego stanowiska pozbawiony był jakichkolwiek roszczeń, gdy będące następstwem odwołania rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło z naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę zawartych na czas nie określony. Wyłączenie z art. 69 k.p. dotyczy tylko roszczeń o uznanie bezskuteczności wypowiedzenia będącego skutkiem odwołania (art. 70 § 2 k.p.) oraz przywrócenia do pracy. Artykuł 69 k.p. jako przepis szczególny nie może być tłumaczony w sposób rozszerzający zawarte w nim wyłączenia. Zatem pozostałe roszczenia wynikające z wadliwego rozwiązania umowy o pracę zawartą na czas nie określony przewidziane w przepisach oddziałów 4 i 6 rozdziału II działu drugiego kodeksu pracy przysługują również pracownikowi zatrudnionemu na podstawie powołania z uwzględnieniem roszczeń wynikających z art. 70-72 k.p. Wśród tych roszczeń znajduje się roszczenie o odszkodowanie określone w art. 56 i 58 k.p. należne pracownikowi, z którym zakład pracy rozwiązał umowę o pracę bez wypowiedzenia z naruszeniem przepisów. Przysługuje ono również pracownikowi powołanemu, którego odwołano z zajmowanego stanowiska ze skutkiem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia (art. 70 § 3 k.p.) z naruszeniem przepisów dotyczących tego trybu rozwiązania umowy o pracę.W tym też kierunku poszło dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego. Ponieważ w świetle art. 46 k.p. w razie nieuzasadnionego lub niezgodnego z prawem wypowiedzenia przez zakład pracy umowy o pracę zawartej na czas nie określony komisja odwoławcza do spraw pracy orzec może z reguły tylko o bezskuteczności wypowiedzenia lub o przywróceniu do pracy (których to roszczeń pracownik zatrudniony na podstawie powołania dochodzić nie może), kodeks pracy zaś nie przewiduje w tej sytuacji roszczeń odszkodowawczych dla pracownika, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 9 kwietnia 1976 r. I PZP 10/76 (OSNCP 1976, z. 9, poz. 196) uznał, że pracownikowi powołanemu odwołanemu przez właściwy organ z zajmowanego stanowiska ze skutkiem wypowiedzenia (art. 70 § 2 k.p.) nie przysługuje roszczenie ani o odszkodowanie za czas pozostawania bez pracy, ani o ustalenie, że stosunek pracy został z nim rozwiązany z naruszeniem przepisów o odwołaniu lub w sposób nieuzasadniony. Stanowisko powyższe jest prawidłowe. Brak w przedstawionej sytuacji roszczenia o świadczenie przesądza o niedopuszczalności roszczenia o ustalenie.Jednakże, jak trafnie zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 24 listopada 1975 r. I PZ 45/75 (OSNCP 1976, z. 7-8, poz. 176), nie jest wyłączone dochodzenie przez pracownika zatrudnionego na podstawie przewidzianej w art. 49 k.p. wynagrodzenia za czas do rozwiązania stosunku pracy w razie zastosowania okresu wypowiedzenia krótszego niż wymagany.W tymże orzeczeniu oraz w orzeczeniu z dnia 22 marca 1977 r. I PRN 25/77 (nie opublikowanym) Sąd Najwyższy, kierując się analogicznymi przesłankami do wyżej przedstawionych, wyraził pogląd, że pracownikowi powołanemu, który został odwołany ze skutkiem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia (art. 70 § 3 k.p.) przysługuje roszczenie o odszkodowanie określone w art. 56 i 58 k.p., jeżeli odwołanie nastąpiło z naruszeniem przepisów dotyczących tego trybu rozwiązania umowy o pracę. Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyraził wątpliwość, czy za stanowiskiem przeciwnym od przyjętego wyżej nie przemawia treść art. 72 k.p. rozumiana w ten sposób, że zawiera wyczerpujące wyliczenie przypadków, w których pracownik powołany może w związku z odwołaniem go ze stanowiska dochodzić od zakładu pracy jakichkolwiek roszczeń.Próby takiego tłumaczenia art. 72 k.p. Sąd Najwyższy nie podziela. Przepis ten nie precyzując roszczeń przysługujących pracownikowi w razie naruszenia jego postanowień przez zakład pracy, stanowi w § 4 jedynie to, że mogą być one dochodzone przed komisją odwoławczą do spraw pracy. Z tej normy o charakterze proceduralnym nie można jednak wyprowadzić wniosku, że pracownikowi odwołanemu przysługują w związku z rozwiązaniem stosunku pracy wyłącznie roszczenia wynikające z naruszenia przepisów art. 72 § 1-3 k.p. Przesądza ona tylko o trybie dochodzenia powyższych roszczeń, który w razie braku wyraźnego unormowania byłby wątpliwy. Z naruszenia przepisów art. 72 § 1-3 k.p. wynikają bowiem z reguły roszczenia o wynagrodzenie na czas do upływu okresu wypowiedzenia, którego bieg ze względu na przeszkody prawne określone w powołanych przepisach rozpoczyna się później niż z chwilą zawiadomienia pracownika o odwołaniu ze skutkiem wypowiedzenia umowy o pracę.Spory dotyczące wynagrodzenia za pracę podlegają zaś rozpoznaniu przez komisję rozjemczą (art. 248 § 1 pkt 1 k.p.). Artykuł 72 § 4 k.p. określa wyjątek od tej zasady, przekazując wszystkie sprawy o roszczenia wynikające z naruszenia przepisów art. 62 § 1-3 cyt. komisjom odwoławczym do spraw pracy. Takie unormowanie podyktowane zostało z pewnością okolicznością, że chodzi tu o roszczenie powstałe na tle rozwiązania stosunku pracy. Spory zaś na tym tle należą do właściwości komisji odwoławczych do spraw pracy (art. 264 k.p.).Skoro pracownikowi odwołanemu z zajmowanego stanowiska ze skutkiem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, dokonanego z naruszeniem nie wyłączonych przez art. 69 k.p. przepisów dotyczących rozwiązania umowy o pracę w tym trybie ( w tym także art. 52 k.p.), przysługują roszczenia odszkodowawcze, to nie jest wyłączona możliwość domagania się przez pracownika ustalenia, że odwołanie nastąpiło z naruszeniem przepisów. Okoliczność powyższa ma znaczenie prawne, gdyż z rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika przepisy prawa pracy łączą szereg ujemnych konsekwencji dla pracownika zarówno w dotychczasowym, jak i przyszłym zakładzie pracy. Z tej też przyczyny domaganie się wydania orzeczenia ustalającego w postępowaniu przed komisją odwoławczą do spraw pracy nie wymaga, w odróżnieniu od postępowania przed komisją rozjemczą (art. 248 § 1 pkt. 6 k.p.), wykazania przez wnioskodawcę interesu prawnego w żądaniu ustalenia (art. 264 § 3 k.p.). Będzie ono wchodziło w rachubę, gdy odwołany pracownik nie chce dochodzić odszkodowania, a zwłaszcza gdy go dochodzić nie może z powodu uchybienia terminu określonego w art. 269 § 2 k.p. Natomiast żądanie ustalenia byłoby bezprzedmiotowe, gdyby odwołany pracownik domagał się tego wyłącznie dla uzasadnienia dochodzonego jednocześnie odszkodowania. Wówczas bowiem w istocie chodziłoby nie o wydanie orzeczenia ustalającego, lecz o przesłankę orzeczenia w przedmiocie odszkodowania, którą organ rozstrzygający spór ustala w uzasadnieniu orzeczenia.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na przedstawione pytanie prawne udzielił odpowiedzi sformułowanej w sentencji niniejszej uchwały.Na treść odpowiedzi nie ma wpływu okoliczność, że zatrudniony na podstawie powołania pracownik jest pracownikiem państwowym w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. (Dz. U. Nr 49, poz. 300). Dlatego też nie zaznaczono w odpowiedzi, że o takiego pracownika chodzi, aby nie wywoływać błędnego przeświadczenia, że odpowiedź ogranicza się tylko do pracowników państwowych.