III PO 10/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Formański, W. Glabisz, S. Graban, J. Krzyżanowski, K. Marowski, M. Piekarski, K. Piasecki, S. Rejman, F. Szczepański, J. Szczerski (sprawozdawca), J. Tyszka, K. Wieruszewski, Ł. Grygołajtys, J. Knap, A. Krzętowski, A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy w obecności przedstawiciela Generalnej Prokuratury rozpoznawał na posiedzeniu jawnym w dniu 27 maja 1964 r. przedstawione przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy do nieprzerwanego okresu zatrudnienia wymaganego przez art. 57 ust. 1 dekretu o p.z.e. zalicza się również okres zatrudnienia pracownika po powstaniu prawa do renty, jeżeli zatrudnienie to było wykonywane po Wyzwoleniu bez przerwy nadal w tym zakładzie pracy, w którym pracownik był zatrudniony w chwili powstania prawa do renty (art. 11)?".Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych powziął następującą uchwałę:Do nieprzerwanego okresu zatrudnienia w rozumieniu art. 11 dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, wymaganego przez art. 57 ust. 1 tego dekretu, zalicza się również okres zatrudnienia po powstaniu prawa do renty.Uzasadnienie faktyczneIZagadnienie rozstrzygnięte w powyższej uchwale było już rozważane przez skład siedmiu sędziów jako pytanie prawne przedstawione przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ustawy o Sądzie Najwyższym. Treść tego pytania oraz identycznie sformułowanego przez skład siedmiu sędziów zagadnienia prawnego nawiązuje bezpośrednio do uchwały podjętej przez skład trzech sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 29 listopada 1962 r. III PU 17/62 (OSNCP zesz. 4/1963, poz. 79).Przedstawione zagadnienie prawne nasuwa rzeczywiście poważne wątpliwości i doprowadziło do rozbieżności w praktyce okręgowych sądów ubezpieczeń społecznych oraz w orzecznictwie Trybunału Ubezpieczeń Społecznych. Wątpliwości występują także w działalności terenowych oddziałów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i rad nadzorczych przy tych oddziałach. Kwestia aktualna praktycznie sprowadza się przede wszystkim do pytania, czy nabycie uprawnienia do dodatku do renty inwalidzkiej pozawypadkowej uzależnione jest od osiągnięcia przewidzianego w art. 57 dekretu z dnia 24 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (p.z.e.) nieprzerwanego okresu zatrudnienia tylko przed powstaniem prawa do renty, czy też do nieprzerwanego okresu zalicza się również okres zatrudnienia po powstaniu prawa do renty, jeżeli okres te odpowiada wymaganiom ustanowionym w art. 11 p.z.e.Istotę zawartych w zagadnieniu wątpliwości teoretycznych oraz praktyczne rozbieżności w orzecznictwie na tle wykładni i stosowaniu art. 11 i 57 p.z.e. przedstawia szerzej ogłoszona uchwała III PU 17/62. Unikanie w miarę możności zbędnych powtórzeń wymaga zatem odesłania do motywów powołanej uchwały III PU 17/62.Niniejsza uchwała pełnego składu Izby akceptuje stanowisko wyrażone w uchwale III PU 17/62, formułuje jednak ponadto sentencję w sposób ogólniejszy, biorąc pod uwagę całość art. 11 p.z.e.IIUjawnione dotychczas różnice poglądów koncentrują się w istocie dookoła wykładni art. 11 p.z.e. Zwolennicy przeciwstawnych rozstrzygnięć opierają swe wnioski na gramatycznej analizie ust. 1, mianowicie na odniesieniu końcowych słów tego przepisu "przed powstaniem prawa do renty" bądź do okresu zatrudnienia, bądź do ostatniego zakładu pracy.Nie dość dokładna redakcja art. 11 ust. 1, zamykająca wyjściową i szeroką treść przepisu w konstrukcji zdania pojedynczego, umożliwia rozbieżność poglądów co do związku wyrazów, w szczególności co do powiązania końcowego zespołu słów określających ("przed powstaniem prawa do renty") z poprzednio wymienionym okresem zatrudnienia albo z ostatnim zakładem pracy. Uznanie okresu zatrudnienia za okres nieprzerwany w rozumieniu dekretu wymaga kumulatywnego spełnienia się przesłanek wyliczonych w art. 11 ust. 1 i z tego punktu widzenia można podkreślić, że wszystkie elementy zdania służą opisaniu warunków, którym odpowiadać ma "okres zatrudnienia". Nie przesądza to jednak bynajmniej rozstrzygnięcia istniejących wątpliwości, ponieważ związek końcowy zespołu słów z "ostatnim zakładem pracy" spełnia również funkcję bliższego opisania okresu zatrudnienia przez to, że odpowiada na pytanie, który to zakład pracy uważa się za ostatni. Bezpośrednie następstwo wyrazów - przy jednoczesnym braku kontrargumentów wynikających z budowy zdania i ewentualnego oddzielnego formułowania wymaganych przesłanek - przemawia raczej na rzecz stanowiska, że końcowe wyrazy art. 11 ust. 1 odnoszą się do ostatniego zakładu pracy. Mimo wszystko jednak kwestia gramatycznego związku i podporządkowania wyrazów nie usuwa podniesionych wątpliwości, które rozstrzygnąć należy przez wykładnię uwzględniającą także dalsze części art. 11 oraz funkcję i cel przepisu wynikający z postanowień ustawowych.IIINie można zgodzić się z poglądem, jakoby słowa "ostatni zakład pracy" były dostatecznie jasne i nie wymagały już żadnych innych wyrazów określających. Jasność i jednoznaczność nakazywałaby przyjąć, że chodzi o jeden wystarczająco określony zakład i że po tym ostatnim zakładzie pracy pracownik nie był już zatrudniony w żadnym innym. Tak tylko potocznie i bezspornie można rozumieć słowo "ostatni", jak na to zwróciły uwagę motywy uchwały III PU 17/62.Tymczasem rozwinięcie postanowienia ust. 1 w dalszych częściach art. 11 wskazuje, że zwrot "ostatni zakład pracy" nie oznacza ani ostatniego miejsca zatrudnienia w rozumieniu potocznym, ani też w ogóle jednego tylko zakładu pracy. Wynika to z zestawienia wstępnej części ust. 2 z takimi samymi częściami ust. 3 i 4 art. 11. W ust. 3 i 4 nie wymieniono już ostatniego zakładu i dopuszczono możliwość zaliczenia okresu zatrudnienia nie tylko w jednym i nie tylko w ostatnim zakładzie pracy. Zmiany zakładu pracy w warunkach przewidzianych w ust. 3 i 4 nie są ograniczone do zmian jednorazowych i mogą się powtarzać.Zarówno całość ust. 1 art. 11, jak i poszczególne jego elementy nie dadzą się wyjaśnić ani zastosować w oderwaniu od dalszych części tego artykułu. Konieczne jest oczywiście i respektowanie związku z innymi odpowiednimi przepisami dekretu, bez których nie można np. wyjaśnić, co to jest okres zatrudnienia lub kogo uważać za pracownika. Okazuje się wówczas, że okresem zatrudnienia bez przerwy jest również okres, w którym przerwy w rzeczywistości istniały, a ostatni zakład pracy - jak już wyżej zaznaczono - nie jest ostatnim w zwykłym znaczeniu tego słowa. Okaże się nawet z dalszych wywodów, że wliczeniu do nieprzerwanego okresu zatrudnienia podlegać może także praca w zakładzie, który nie jest ostatnim przed powstaniem prawa do renty.Pogląd odnoszący końcowe słowa ust. 1 wyłącznie do okresu zatrudnienia przyjmuje jednocześnie, że data powstania prawa do renty jest także momentem końcowym, do którego w ogóle można wliczać staż pracy do nieprzerwanego okresu zatrudnienia. Odrzucenie tej tezy - niezależnie od innych argumentów - opiera się na spostrzeżeniu, że określenie podstawowego ograniczenia musiałoby być wyraźne i nie nastręczać poważnych co najmniej wątpliwości, tak jak jasne i wyraźne jest oznaczenie momentu początkowego ("po Wyzwoleniu").Prawo do renty powstaje z dniem spełnienia się wszystkich przesłanek wymaganych przez dekret (art. 14). Komisja lekarska ustala datę inwalidztwa (art. 13) i datę tę powinien by ustalić także organ rentowy w decyzji, która stwierdza istnienie prawa do renty i orzeka o jej przyznaniu. Organ orzekający o rencie i o dodatku do renty musiałby przyjąć, że okres pracy po faktycznym powstaniu inwalidztwa (i po spełnieniu się innych warunków wymaganych do powstania prawa do renty) nie zalicza się już do nieprzerwanego okresu zatrudnienia, chociażby pracownik będący od dawna inwalidą był nadal zatrudniony w tym samym zakładzie pracy i przez dłuższy czas nie występował o rentę inwalidzką. Przyjęcie więc poglądu, który wyżej odrzucono, prowadziłoby do niepożądanego zwlekania z wnioskami o rentę. Do takiego postępowania zachęcałaby realna często nadzieja, że nie da się ustalić daty inwalidztwa i wówczas decydująca będzie data zgłoszenia wniosku o rentę (art. 13 ust. 2).Nie sposób oprzeć się przekonaniu o szkodliwości ewentualnego kształtowania się tego rodzaju praktyki, której nie hamowałoby już dążenie do wcześniejszego uzyskania decyzji rentowej, skoro od roku 1958 renta pozawypadkowa ulega zawieszeniu na okres kontynuowania zatrudnienia. W ten sposób mogłoby dojść do podważenia istotnej intencji przepisów o orzeczeniach komisji lekarskiej i o zakresie wskazań i przeciwwskazań co do warunków pracy, w których inwalida może być zatrudniony. W tym zakresie orzeczenie komisji lekarskiej może być dla zakładu pracy wiążące (§ 8 rozp. Rady Ministrów z dnia 13 października 1950 r. - Dz. U. Nr 65, poz. 319). Wskazania i przeciwwskazania komisji lekarskiej wkraczają także w problematykę bezpieczeństwa i higieny pracy.IVPrzepisy przyznające dodatkowe uprawnienia z tytułu długoletniego zatrudnienia rozstrzygają dwa zasadnicze problemy. Po pierwsze, czy honorować każdy okres zatrudnienia bez względu na przerwy w pracy, i po drugie, jak potraktować zatrudnienie w różnych zakładach pracy. Jednakże punktem wyjścia, na którym zbudowane jest unormowanie obu wymienionych problemów, jest określanie, z różnym stopniem dokładności, jednego zakładu pracy. Zakład ten zostaje określony jako "dotychczasowy" (w uchwale nr 616 Prezydium Rządu z dnia 18 sierpnia 1951 r. - M.P. Nr A-77, poz. 1070) lub "poprzedni" (w art. 16 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. - Dz. U. Nr 2, poz. 11). Z unormowania nieprzerwanego czasu pracy w jednym zakładzie pracy wychodzi też ustawa o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu (art. 2).Wypada z kolei stwierdzić taką samą intencję ustawodawcy przy formowaniu brzmienia art. 11 ust.1 p.z.e. Określenie jednego "ostatniego" zakładu pracy miało być wyjaśnione bliżej końcowymi wyrazami przepisu.VPrzepisy ust. 3 i 4 art. 11 wymieniają inwalidztwo jako przyczynę przerwy w zatrudnieniu lub przerw i zmiany zakładu pracy. Jednakże inwalidztwo "samo przez się" nie stanowi przyczyny rozwiązania umowy o pracę ani też zmiany zakładu pracy. Nie stanowi ono też przeszkody do podjęcia zatrudnienia - z wyjątkiem wypadków ciężkich. Jednocześnie należy mieć na uwadze, że w art. 11 chodzi o inwalidztwo w rozumieniu dekretu (art. 12) i nie ma podstaw do przypisania temu wyrazowi innego znaczenia. Inwalidztwo daje najczęściej prawo do renty przy osiągnięciu niewielkiego wymaganego okresu zatrudnienia (art. 38 ust. 1, 2, 3 i 4 lit. c) albo nawet bez względu na ten okres (art. 38 ust. 4 lit. a, b).Na tle powyższych uwag nie można utrzymać poglądu, że według art. 11 ust. 1 nie zalicza się do nieprzerwanego okresu zatrudnienia pracy wykonywanej po powstaniu inwalidztwa i tym samym zazwyczaj po nabyciu prawa do renty, a z drugiej strony stwierdzić, że okres pracy na powstaniu inwalidztwa i prawa do renty podlega zaliczeniu na podstawie bardziej szczegółowych przepisów ust. 2 i 3.. Tego rodzaju wykładnia prowadziłaby do oczywistej sprzeczności. Pozostawałoby tłumaczenie inne, a mianowicie takie, że ustępy 2 i 3 przewidują sytuację, w której pracownik nie nabył prawa do renty z powodu braku wymaganego stażu. Taka wykładnia prowadzi jednak do niezrozumiałego uprzywilejowania pracownika, który w bardzo krótkim okresie zatrudnienia stał się inwalidą. Pracownik ten mógłby w rezultacie uzyskać dodatek z art. 57 p.z.e. przez dalszą pracę do lat 15 czy 20. Możliwości nabycia prawa do dodatku byłby natomiast pozbawiony ten, kto pracował dłużej do chwili powstania inwalidztwa i ma do uzupełnienia krótszy okres zatrudnienia w stanie inwalidztwa.Przydatności przytoczonej wyżej argumentacji nie obala ewentualny zarzut oparty na końcowej części ust. 2 i 3 art. 11. Mowa tam o powrocie do zatrudnienia w ciągu 3 miesięcy po ustaniu przyczyn, które spowodowały przerwę w zatrudnieniu. Z brzmienia tych przepisów mogłoby wynikać, że warunkiem zaliczenia dalszej pracy do nieprzerwanego okresu zatrudnienia jest ustanie inwalidztwa. Jednakże - jak to już wyżej zostało zaznaczone - inwalidztwo nie jest ani przyczyną przerwy w zatrudnieniu, ani też nie stoi na przeszkodzie podjęciu pracy. Przyczyną przerwy jest w rzeczywistości wymieniona w tych przepisach niezdolność do pracy. Ustanie tej niezdolności umożliwia podjęcie zatrudnienia, chociażby nie ustało inwalidztwo według kryteriów dekretowych. Podjęcie dalszej pracy staje się konieczne do uznania nieprzerwanego okresu zatrudnienia.Skoro przytoczona niezdolność do pracy i inwalidztwo oraz wszystkie inne okoliczności wymienione w dalszych ustępach art. 11 same przez się gwarantują "nieprzerwany okres zatrudnienia", to tym bardziej musi zapewniać to praca wykonywana w czasie trwania tych okoliczności. Rygor przerwy w zatrudnieniu zachodzi dopiero wówczas, gdy okoliczności wymienione w art. 11 ustaną, a zainteresowany pracownik w określonym czasie nie podejmie zatrudnienia.VIInwalidzi zaliczeni do III grupy inwalidów, jako zdolni do wykonywania zatrudnienia w warunkach określonych w art. 12 ust. 2 pkt. 1 p.z.e., mają ogólne prawo i obowiązek dalszej pracy.Zapewnieniu wykonania powinności dalszego zatrudnienia tych inwalidów służył konkretny przepis art. 41 p.z.e., który w pierwotnym brzmieniu (Dz. U. z 1954 r. Nr 30, poz. 116) przewidział sankcję za uchylanie się od obowiązku dalszej pracy. Sankcją było wstrzymanie wypłaty renty i pozbawienia prawa do renty wyższej. Przyczyną uchylenia wymienionego przepisu było unormowanie kwestii zawieszenia prawa do niektórych rent, a nie zmiana poglądu o obowiązku dalszej pracy inwalidów III grupy. Obowiązek bowiem wynika z ustawowej definicji tej grupy inwalidztwa.Przypomnienie powołanych dopiero co przepisów służy wykazaniu, że nie mogło być zamiarem ustawodawcy gorsze potraktowanie okresów pracy w stanie inwalidztwa i niewliczanie tych okresów do stażu dającego podstawę do dodatku z art. 57 p.z.e. Na rzecz zasady równorzędnego traktowania tych okresów przemawia także treść art. 42 i 43 p.z.e.Kierunek polityki zatrudnienia w tym zakresie wyznaczony jest przez szereg aktów prawnych naczelnych organów państwowych. W szczególności wymienić trzeba zarządzenie nr 51 Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 marca 1958 r. w sprawie zasad zwalniania i zatrudniania inwalidów. Zarządzenie poleca zatrzymać w pracy tych, którzy stali się inwalidami w danym zakładzie pracy (nie tylko wskutek wypadku w zatrudnieniu lub choroby zawodowej). Poza tym poleca się w zasadzie zwalniać inwalidów I i II grupy, chyba że są zawodowo przydatni. Przydatność zawodowa oznacza dostateczną efektywność pracy nadal zatrudnionych i brak podstaw do niehonorowania ich zatrudnienia na równi z zatrudnieniem innych osób. Wspomniane zarządzenie realizuje zasady uchwały nr 42 Rady Ministrów z dnia 26 lutego 1958 r. w sprawie zadań polityki zatrudnienia w uspołecznionych zakładach pracy (M.P. Nr 16, poz. 100). Uchwała była też przedmiotem wyjaśnienia nr 3 b. Ministerstwa Pracy i Op. Społ. z dnia 29 marca 1958 r.Biorąc na tym tle pod uwagę kwestię wydatków z funduszu zaopatrzenia rentowego, trzeba stwierdzić, że nieco istotniejsza mogłaby być tylko sprawa finansowania dodatków dla inwalidów III grupy. Znaczna jednak część tej najliczniejszej grupy inwalidów, nadal rzeczywiście zatrudnionych, dążyć będzie i tak do osiągnięcia stażu uprawniającego do renty starczej wyższej od renty inwalidzkiej w tej grupie (nawet z dodatkiem z art. 57), i to bez względu na kategorię zatrudnienia.Wspomniany poprzednio kierunek polityki zatrudnienia potwierdzony został również w późniejszych aktach prawnych. Uchwała Rady Ministrów nr 438 z dnia 10 listopada 1959 r. w sprawie zadań Prezydium WRN w Katowicach w zakresie inspekcji zatrudnienia w przedsiębiorstwach gospodarki uspołecznionej (M.P. Nr 96, poz. 509) zobowiązuje nawet do odpowiednich przesunięć na stanowiskach pracy w celu umożliwienia zatrudnienia inwalidów i innych osób o ograniczonej zdolności do pracy fizycznej. Także instrukcja Ministra Zdrowia i Op. Społ. oraz Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 25 stycznia 1961 r. (M.P. Nr 8, poz. 46) poleca dołożenie starań celem odpowiedniego zatrudnienia wszystkich osób o niepełnej zdolności do pracy.VIIPodjęcie niniejszej uchwały Pełnego Składu Izby nie mogło oczywiście pominąć rozważenia problemu założeń ustawowych i celu przepisów art. 11 i 57 p.z.e. Narzuca się tu kwestia bodźca ekonomicznego mającego zapobiegać fluktuacji kadr pracowniczych.Ustanowienie dodatku za nieprzerwany okres zatrudnienia dostarcza jednego ze środków sprzyjających stabilizacji załogi zakładu pracy. Niesłuszny jest przy tym pogląd zacieśniający sferę działania tego bodźca do pracowników zdrowych i tylko na czas ich pełnej sprawności fizycznej. Chodzi nie tylko o niedopuszczalne niedocenianie pracy tych inwalidów, którzy mimo niedomagania zdrowia spełniają należycie swe obowiązki i służą w pełni swymi kwalifikacjami i doświadczeniem. Prawidłowemu uruchomieniu bodźca w stosunku do pracowników o pełnej zdolności do pracy nie stoi na przeszkodzie możliwość uzupełnienia brakującego okresu zatrudnienia po powstaniu inwalidztwa i prawa do renty. Na odwrót, można uważać, że działanie bodźca jest pełniejsze, jeżeli zainteresowany liczy na to, że do osiągniętego już stażu zalicza się również okres po powstaniu inwalidztwa. Wtedy dotychczasowy dorobek nie zostanie zniweczony, ponieważ można go uzupełnić niewielkim niekiedy okresem zatrudnienia. Zaprzepaszczenie zaś dotychczasowego dorobku mogłoby zniechęcić zdrowych do liczenia się z prawem do dodatku. Rzeczywista przezorność i przewidywanie wszelkich możliwości nie pozwala liczyć na osiągnięcie wystarczającego okresu pracy dopiero po powstaniu inwalidztwa. Stan zdrowia lub stanowisko zakładu pracy, uchylającego się ewentualnie od dalszego zatrudnienia inwalidy, może pokrzyżować tego rodzaju rachuby.Brak danych opartych na wiedzy empirycznej uniemożliwia ostateczne i niewątpliwe rozstrzygnięcie nader trudnej i indywidualnej kwestii motywacji działań ludzkich w rozważanym wyżej zakresie i zachowania się pracowników, dyktowanego nadzieją nabycia prawa do dodatku do renty inwalidzkiej. Ten stan rzeczy niweluje całkowicie przydatność kontrargumentu, że nie mogła być zamiarem ustawodawcy stabilizacja pracowników o niepełnej zdolności do pracy. Nie można bowiem wykazać skuteczności bodźca w stosunku do pracowników całkowicie zdrowych.Przepisy o zatrudnieniu inwalidów podyktowane zostały zarówno względami ekonomicznymi, jak i socjalnymi. W latach 1949-1955 nastąpił wyjątkowo wysoki wzrost zatrudnienia i zapotrzebowania na siłę roboczą w rezultacie szczególnie wysokiej stopy inwestycji i uruchomienia dużej liczby nowych zakładów pracy. Powstałe w tym okresie przepisy o zatrudnieniu inwalidów i ich uprawnieniach emerytalnych miały zaspokajać zapotrzebowanie na siłę roboczą także przez aktywizację inwalidów i przyciąganie ich do pracy. Aktualna obecnie częściowa zmiana relacji zapotrzebowania i zaofiarowania siły roboczej nie uprawnia do odmiennej wykładni art. 11 i 57 p.z.e.Pozostała nadal w pełni aktualność założeń socjalnych i zadań socjalistycznego humanitaryzmu, realizowanych w tej dziedzinie pod nazwą rehabilitacji społecznej i zawodowej inwalidów. Nie przestały zresztą odgrywać roli i względy ekonomiczne, spośród których trzeba wskazać na niejednakowe kształtowanie się zapotrzebowania na siłę roboczą w zależności od regionów gospodarczych i zawodów pracowniczych. Jest zaś rzeczą jasną, że nie można w zależności od powyższych różnic rozmaicie stosować art. 11 i 57 p.z.e.VIIIRealne przykłady ilustrują praktycznie niedopuszczalność skutków, jakie nastąpią w razie przyjęcia poglądu odmiennego od zasady rozstrzygniętej w niniejszej uchwale.Osoba rozpoczynająca w ogóle pracę już w stanie inwalidztwa wedle kryteriów dekretowych nabędzie prawo do dodatku za nieprzerwany okres zatrudnienia w razie dalszego pogorszenia stanu zdrowia, uzasadniającego zaliczenie do odpowiedniej grupy inwalidzkiej. Prawa do dodatku nie powinien więc być pozbawiony pracownik, który po kilkunastu dopiero latach pracy stał się inwalidą i brak mu do osiągnięcia 15 albo 20-letniego okresu zatrudnienia niewielkiego stażu w takim stanie zdrowia, w którym poprzednio wymieniony pracownik pozostawał przez cały czas swojej pracy.Rozwijając ten przykład, warto wskazać na sytuację, w której pracownik bez nogi przyjęty do pracy jako dozorca stanie się wskutek schorzeń narządów wewnętrznych (serce, płuca itp.) po 15 latach inwalidą II grupy i uzyska dodatek z art. 57. Nie można więc pozbawić dodatku innego robotnika, który po 12 latach pracy, i to przy pełnej sprawności fizycznej, utracił kończynę i nie mógł przez dalszy niewielki już okres pracy w charakterze portiera uzyskać dodatku za nieprzerwany okres zatrudnienia.Żołnierz zwolniony z czynnej służby wojskowej wskutek inwalidztwa III grupy nabył już prawo do renty. Nie można go pozbawić prawa do dodatku z art. 57 p.z.e., jeżeli przez lat 15 był nieprzerwanie zatrudniony i stał się inwalidą II grupy.W związku z tym przykładem trzeba podkreślić, że art. 11 p.z.e., mówiąc o powstaniu prawa do renty, nie rozróżnia jej rodzaju. Dodatek przysługuje wprawdzie tylko do renty inwalidzkiej pozawypadkowej, określonej w art. 57 p.z.e., jednakże przepis ten nie może wpłynąć na wykładnię ogólnego przepisu art. 11 p.z.e. w tym sensie, jakoby art. 11 traktował także tylko o powstaniu prawa do renty pozawypadkowej.Przytoczoną ilustrację uzupełnić trzeba sytuacjami już poprzednio wymienionymi, w szczególności zaś odrzuceniem okazji i zachęty do ukrywania inwalidztwa (cz. III).IXZ toku przedstawionego wyżej uzasadnienia wynika poważna niejasność wchodzących w grę przepisów regulujących szeroki zakres możliwych sytuacji faktycznych. Nie sposób też było wyczerpać całej możliwej argumentacji. Nie byłby pozbawiony pewnych podstaw również pogląd niwelujący ostrość sporu dotyczącego budowy zdania wypełniającego przepis art. 11 ust. 1 p.z.e. Przyjęcie, że wyrazy "przed powstaniem prawa do renty" odnoszą się do zakładu pracy i do okresu zatrudnienia, nie zmieniałoby również ostatecznego rezultatu wykładni. W razie bowiem spełnienia się warunków wymaganych w dalszych częściach art. 11 uznać należy, że spełniony stan faktyczny uważa się za odpowiadający podstawowej hipotezie ust. 1 i uzasadniający uznanie okresu zatrudnienia za okres nieprzerwany przed powstaniem prawa do renty.Uchwalonej zasady i jej motywów nie podważa to, że w konstrukcji prawnej renty nie uzależnia się w zasadzie wysokości świadczeń od długotrwałości stosunku pracy. Nie bez znaczenia jest jednak, że kwestia ważniejsza, bo powstanie samego prawa do renty, Należy w zasadzie od określonego stażu. Ponadto wyjątkowy dodatek z art. 57 p.z.e. ustanowiony został nie za zliczony mechanicznie okres pracy, lecz za okres nieprzerwany.