III PZP 27/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska (współsprawozdawca), E. Brzeziński, A. Filcek, M. Sadowski (sprawozdawca), J. Wasilewski, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, B. Skirzyńskiego, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy jest dopuszczalne zasądzenie na rzecz pracownika, który wykonywał pracę za granicą na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (jedn. tekst: Dz. U. z 1986 r. Nr 19, poz. 101), należnego mu w walucie niewymienialnej wynagrodzenia lub ekwiwalentu za urlop w walucie wymienialnej?- w przypadku odpowiedzi twierdzącej - Czy należy zasądzać wynagrodzenie w walucie wymienialnej w procentowo ustalonej części transferowanej do kraju, a pozostałą część w złotówkach, czy też niezależnie od postanowień umownych w zakresie transferu lub w przypadku braku takich postanowień - w walucie wymienialnej w całości?- w przypadku odpowiedzi negatywnej na 1 pytanie - Czy mając na uwadze okoliczność, iż wyrok zasądzający należność w walucie niewymienialnej jest praktycznie niemożliwy do realizacji na terenie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nie jest celowe i prawnie uzasadnione zasądzanie tej należności w złotówkach (według jakiego kursu)?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Wynagrodzenie i ekwiwalent za urlop wypoczynkowy należne pracownikowi z tytułu pracy za granicą, wykonywanej na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (jedn. tekst: Dz. U. z 1986 r. Nr 19, poz. 101), przypadające do wypłaty za granicą w walucie niewymienialnej - w części w jakiej zgodnie z umową stron ulegały przekazaniu przez zakład pracy do kraju na rachunek walutowy pracownika - podlegają zasądzeniu jako równowartość wyrażona w walucie wymienialnej. W części nie objętej obowiązkiem takiego przekazania należności te podlegają zasądzeniu jako równowartość wyrażona w pieniądzu polskim, według średniego kursu bieżącego waluty.Uzasadnienie faktyczneI. Minister Sprawiedliwości, występując z wnioskiem o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przytoczonego w sentencji uchwały, zakwestionował praktykę orzeczniczą sądów, mającą oparcie w judykaturze Sądu Najwyższego, polegającą na zasądzaniu należności pracowników z tytułu pracy za granicą, wykonywanej na zasadach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (jedn. tekst: Dz. U. z 1986 r. Nr 19, poz. 101), w tej walucie obcej, w której zostały określone w umowie o pracę, gdy stanowi ona tzw. walutę niewymienialną.Według wnioskodawcy wyroki takie nie nadają się do wykonywania w kraju, ponieważ zapłata w obcych walutach niewymienialnych nie może być dokonana zgodnie z przepisami prawa dewizowego. Te bowiem nie zezwalają na prowadzenie przez osoby fizyczne i prawne, na terenie kraju, kont bankowych w walutach niewymienialnych. Egzekucja więc wyroków zasądzających świadczenia pieniężne w walutach niewymienialnych jest bezskuteczna ze względu na stan prawny, uniemożliwiający dysponowanie w kraju przez osoby prawne walutami określonymi w wyrokach.Wyjaśnienie przedstawionego zagadnienia zatem ma istotne znaczenie dla praktyki sądowej.Uzasadnienie prawneII. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Z mocy art. 358 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. w stosunkach pracy zobowiązania pieniężne na obszarze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie - mogą być wyrażone tylko w pieniądzu polskim (zasada walutowości). Określenie "wyrażone" w nauce prawa i judykaturze rozumiane jest powszechnie jako zaciąganie zobowiązań, zapłata oraz orzekanie o zobowiązaniu przez sądy i inne organy rozpoznające spory.Jednym z wyjątków od zasady walutowości, o jakich mowa w art. 358 § 1 k.c., w sferze stosunków pracy jest dopuszczalność wyrażania zobowiązań w zagranicznych środkach płatniczych (walutach obcych), jako należności z tytułu pracy wykonywanej przez pracowników zatrudnionych za granicą na podstawie przepisów wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów.Dopuszczalność wyrażania części wynagrodzenia płatnego za granicą w walucie obcej wynika z § 2 ust. 4 rozporządzenia oraz § 3 i 7 uchwały nr 280/81 Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1981 r. w sprawie zasad wynagradzania oraz przyznawania innych świadczeń związanych z pracą pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (nie publikowanej), zmienionej uchwałą nr 105/83 Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 1982 r. (nie publikowaną).Wynagrodzenie walutowe - co wynika z § 7 uchwały - powinno być wypłacone pracownikowi za granicą, a więc pomimo zaciągnięcia zobowiązania pieniężnego w pieniądzu obcym na obszarze PRL, spełnienie świadczenia ma nastąpić poza tym obszarem.Niemniej jednak w razie niewykonania przez zakład pracy zobowiązania przed zakończeniem pobytu pracownika za granicą, zwłaszcza z powodu zaistnienia sporu co do obowiązku spełnienia świadczenia kwot określonych w konkretnie nazwanych w umowie zagranicznych środkach płatniczych, może okazać się, że spełnienie świadczenia nie może już nastąpić poza granicami kraju, a w razie dojścia do procesu sądowego wymaga zasądzenia należności określonej i powstałej w konkretnie nazwanej walucie obcej. Zagraniczne środki płatnicze, chociaż na terenie kraju nie są prawnym środkiem płatniczym, zgodnie z treścią umowy o pracę pozostają przedmiotem świadczenia, mając jednocześnie charakter wartości dewizowych w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 22 listopada 1983 r. prawo dewizowe (Dz. U. Nr 63, poz. 288 ze zm.), dokonanie zaś takimi środkami płatności na terenie kraju stanowi obrót dewizowy, wymieniony w art. 7 ust. 1 pkt 2 tej ustawy.Zobowiązanie do świadczenia kwoty wyrażonej w konkretnie określonej walucie obcej nie traci charakteru zobowiązania pieniężnego - co wynika pośrednio z art. 358 § 1 k.c. - i powoduje, że mają do niego zastosowanie przepisy prawa materialnego odnoszące się do zobowiązań (świadczeń) pieniężnych (por. motywy uchwały połączonych Izb Cywilnej i Administracyjnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 czerwca 1981 r. V PZP 3/81, OSNCP 1982, z. 7, poz. 92).Wykonanie takiego zobowiązania pieniężnego, stosownie do art. 358 § 2 k.c., polega na zapłaceniu wierzycielowi nominalnej sumy, a więc sumy wyrażonej w walucie, w której zobowiązanie zostało zaciągnięte.W rezultacie, należy zatem stwierdzić, że rozstrzygając spór o świadczenie pieniężne, jako należność powstałą w wyniku ważnego zobowiązania, wyrażone w konkretnej walucie obcej - sąd jest zobowiązany do określenia w wyroku obowiązku zapłaty (zasądzenia) nominalnej sumy wyrażonej w tej samej walucie, chyba że sprzeciwiają się temu inne przepisy obowiązującego prawa.III. Wykonaniu przez jednostki gospodarki uspołecznionej na terenie kraju zobowiązań przez wypłacenie osobom fizycznym w niektórych walutach obcych kwot wynikających z umów o pracę za granicą stoją na przeszkodzie obowiązujące przepisy prawa dewizowego, wprowadzające ograniczenie możliwości korzystania z obcych środków płatniczych w kraju lub ich lokowania i posiadania w krajowych bankach na rachunkach walutowych. Ograniczenia te polegają na wydzieleniu spośród obcych środków płatniczych tylko walut niektórych państw, jako walut wymienialnych, objętych generalnym zezwoleniem dewizowym, upoważniającym do posiadania przez krajowe osoby fizyczne rachunków bankowych w walutach obcych. Zezwolenie to zawarte jest w postanowieniach wydanego na podstawie art. 34 ust. 1 prawa dewizowego - zarządzenia Ministra Finansów i Prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 30 listopada 1984 r. w sprawie rachunków bankowych osób krajowych fizycznych, prowadzonych w walutach wymienialnych oraz uchylenia ograniczeń w dysponowaniu środkami dewizowymi zgromadzonymi na tych rachunkach bankowych (M.P. Nr 27, poz. 162, zm.: M.P. z 1987 r. Nr 30, poz. 234 i z 1988 r. Nr 13, poz. 140). Zgodnie z § 1 i 2 wymienionego zarządzenia osoby krajowe i fizyczne mogą posiadać rachunki bankowe "A" prowadzone w walutach wymienialnych, przy czym prowadzą te rachunki polskie banki dewizowe. Rachunki te prowadzi się w jednej z wybranych przez posiadacza rachunku spośród pięciu walut wymienialnych. Na rachunki te mogą być wpłacane kwoty we wszystkich walutach wymienialnych, w gotówce, pochodzące z realizacji zagranicznych przekazów bankowych i pocztowych, czeków, weksli i akredytyw pieniężnych (§ 3 pkt 1 i 2 zarządzenia) oraz przekazy z rachunków "A" w określonych sytuacjach (§ 7 ust. 1 pkt 1 i 5 zarządzenia).Przepisami § 2 tego zarządzenia Prezes Narodowego Banku Polskiego został upoważniony do określenia walut wymienialnych, a więc walut, które podlegają wpłatom na rachunki "A". Wpłata dokonywana w jakiejkolwiek z walut wymienialnych na rachunek "A" jest zaliczana na jego konto w walucie rachunku, wybranej przez posiadacza rachunku.Prezes NBP dokonał określenia walut wymienialnych przez ich wyczerpujące wyliczenie w załączniku nr 3 do Instrukcji polecenia wypłaty w obrocie zagranicznym nr B 923.Jednostki gospodarki uspołecznionej jako krajowe osoby prawne mogą posiadać waluty obce w kraju wyłącznie za zezwoleniem dewizowym (art. 13 prawa dewizowego), co oznacza posiadanie walut jako wkładów w bankach dewizowych na rachunkach odpisów dewizowych tzw. rachunkach "M", prowadzonych w tych samych walutach wymienialnych, co w odniesieniu do rachunków "A", tj. dolar amerykański, frank szwajcarski, marka zachodnioniemiecka, frank francuski i funt angielski, a ponadto w szylingach austriackich. Zasady prowadzenia rachunków walutowych dla j.g.u. określają przepisy zarządzenia Prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 30 grudnia 1986 r. w sprawie zasad otwierania i prowadzenia majątkowych warunków odpisów dewizowych (M.P. Nr 35, poz. 275).Powyższe uregulowania prawa dewizowego prowadzą do wniosku, że jednostki gospodarki uspołecznionej nie mogą być posiadaczami na terenie kraju walut niewymienialnych, co powoduje, że żadne zobowiązania wyrażone w walutach niewymienialnych nie mogą być spełnione w takich walutach w kraju.IV. Jak trafnie podnosi się w uzasadnieniu pytania prawnego, dla określenia waluty, w której ma nastąpić wykonanie świadczenia, decydujące znaczenie ma treść wiążącej strony umowy, wymagająca dokonania oceny postanowień umów o pracę za granicą dotyczących obowiązku transferowania części wynagrodzenia walutowego.Wprowadzanie tego rodzaju postanowień do umów o pracę za granicą, znajduje obecnie podstawę prawną w § 7 zdanie drugie uchwały nr 280 Rady Ministrów, stanowiącym, że "część wynagrodzenia walutowego może być na wniosek pracownika przekazana na rachunek walutowy w Polsce, na zasadach określonych w odrębnych przepisach". Przepis ten, umieszczony bezpośrednio po stwierdzeniu, iż "wynagrodzenie, premie i dodatki walutowe ... wypłaca się w kraju zatrudnienia za granicą", stanowi szczegółową zasadę, dotyczącą sposobu wykonania zobowiązania pieniężnego zaciągniętego w walucie obcej. Części wynagrodzenia walutowego podlegające zapłacie w ten szczególny sposób są określane w umowach o pracę. Dokonanie przekazania takiej części należności następuje na wniosek pracownika, przy czym przepisy nie ograniczają terminu, w jakim wniosek taki może być złożony. Oznacza to, że wniosek o przekazanie określonej w umowie części wynagrodzenia walutowego może zostać złożony przez pracownika, dopóki świadczenie nie jest wykonane. Z chwilą złożenia wniosku o przekazanie należności, świadczenie podlega wykonaniu zgodnie z przytoczonym przepisem § 7 uchwały nr 280 Rady Ministrów, tj. przez przekazanie kwoty na rachunek walutowy. Taki sposób wykonania zobowiązania, zgodny z przedstawionymi przepisami prawa dewizowego, prowadzi do zmiany rodzaju waluty, w której zobowiązanie zostało w umowie wyrażone. Jednocześnie pozwala na korzystanie przez pracownika i jego rodzinę w kraju z części wynagrodzenia uzyskanego w walutach obcych za pracę za granicą. Gdy zatem w umowie o pracę za granicą zawarte zostało zobowiązanie zakładu pracy (jednostki kierującej) do przekazania części należności walutowych pracownika na jego rachunek walutowy w kraju - to w rezultacie oznacza ono zobowiązanie zakładu pracy do spełnienia w tej części świadczenia pieniężnego określonego w jednej walucie (niewymienialnej), przez przekazanie ze swych zasobów walutowych równowartości jego sumy nominalnej w innej walucie (wymienialnej), w jakiej prowadzony jest rachunek "A" pracownika w banku dewizowym w kraju.Powyższe prowadzi do wniosku, że na żądanie pracownika, część wynagrodzenia walutowego nie wypłaconego za granicą, która zgodnie z umową podlegała przekazaniu do kraju, jest wymagalna w kraju w walucie wymienialnej, wykonanie zaś zobowiązania polega na dokonaniu wpłaty w takiej walucie równowartości tej sumy na rachunek "A" wierzyciela.V. W braku postanowienia umownego dotyczącego "transferu" walut oraz w zakresie przekraczającym zobowiązanie do przekazania walut do kraju - określone w walutach niewymienialnych świadczenia pieniężne pracownika podlegają wykonaniu za granicą jedynie w gotówce (pieniądzu obiegowym). Jako waluty niewymienialne nie mogą być one lokowane na rachunkach "A" w kraju ani w razie dokonania wpłaty przez pracownika za pośrednictwem banku zagranicznego lub ekspozytur banków polskich za granicą. Zgodnie bowiem z art. 25 prawa dewizowego, gdy odbiorca kwoty przekazu bankowego lub pocztowego z zagranicy nie jest uprawniony do wpłacania jej na bankowy rachunek w walutach obcych - kwotę tę wypłaca się w walucie polskiej z zastosowaniem obowiązującego kursu waluty obcej w złotych.W takiej właśnie sytuacji pozostawałby pracownik, gdyby zakład pracy wypłacił mu należność za granicą w walucie niewymienialnej, w części nie podlegającej transferowi.Wobec powyższego, w części nie objętej obowiązkiem transferowania, świadczenie wyrażone w walucie obcej niewymienialnej, gdy nie może być spełnione w tej walucie, podlega wykonaniu w pieniądzu polskim, na terenie kraju (obszarze PRL). Nawet gdyby dłużnik takiego świadczenia był posiadaczem w banku zagranicznym waluty niewymienialnej, na jaką opiewa niewykonane zobowiązanie, to wykonując świadczenie przez dokonanie przekazu bankowego z zagranicy na rzecz wierzyciela w kraju w takiej walucie spowodowałby wypłacenie wierzycielowi w kraju - stosownie do art. 25 prawa dewizowego - zamiast waluty obcej niewymienialnej, równowartości sumy przekazu w pieniądzu polskim.Zgodnie z art. 26 prawa dewizowego obecnie w obrocie dewizowym stosuje się bieżące kursy walut obcych, ustalane przez Prezesa Narodowego Banku Polskiego. Ponieważ wykonanie zobowiązania w złotych polskich wyrażonego w walutach obcych odpowiada obrotowi dewizowemu - równowartość walut niewymienialnych, która nie podlega zasądzeniu przez wpłacenie na rachunek wierzyciela równowartości w walutach wymienialnych, powinna być zasądzona według tego właśnie kursu danej waluty.Prezes Narodowego Banku Polskiego ustalając kursy bieżące walut przyjął praktykę określania różnej wysokości kursu danej waluty przy kupnie i sprzedaży. Wprawdzie różnice te są z reguły nieznaczne, jednakże występują, co powoduje konieczność ich uśredniania przy przeliczaniu kwot wyrażanych w walucie obcej na walutę polską. Średnia arytmetyczna wyliczona z kursów bieżących danej waluty stanowi zatem średni kurs bieżący, według którego należy dokonywać ustalenia wysokości kwoty podlegającej zasądzeniu. Wobec obecnego sposobu kształtowania kursów walut obcych nieaktualne stały się poprzednio obowiązujące kursy podstawowe, podstawowe z dopłatą oraz specjalne, służące różnego rodzaju rozliczeniom w obrocie dewizowym.Nie ma w niniejszym zakresie podstaw do przeliczania wartości walut według ceny skupu przez banki dewizowe bonów towarowych eksportu wewnętrznego (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 października 1974 r. III CZP 55/74, OSNCP 1975, z. 12, poz. 163) ani ceny bonów towarowych w wolnym, niespekulacyjnym obrocie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 września 1976 r. III CRN 128/76, OSNCP 1977, z. 3, poz. 59), należności te bowiem, jako nie objęte transferem, a podlegające wykonaniu za granicą w walucie niewymienialnej, nie mogłyby być wykorzystane w eksporcie wewnętrznym, w kraju.Uwzględnienie roszczenia przez zasądzenie równowartości kwoty waluty niewymienialnej według kursu bieżącego tej waluty w pieniądzu polskim nie pozbawi wierzyciela możliwości dochodzenia naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki dłużnika (art. 487 § 3 k.c.) niezależnie od wykonania zobowiązania.Wobec powyższego Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi sformułowanej w sentencji uchwały, stanowisko zaś w niej wyrażone jest zbieżne z poglądami Ministerstwa Finansów i Ministerstwa Współpracy Gospodarczej z Zagranicą.