III PZP 33/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański. Sędziowie: M. Piekarski, M. Rafacz-Krzyżanowska, S. Rejman (sprawozdawca), T. Szymanek, M. Wilewski (współsprawozdawca), K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Dzwonkowskiego, po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych oraz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, zgłoszonego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowanego pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"1. Jakie skutki - w świetle uchwały nr 13 Rady Ministrów z dnia 14 stycznia 1972 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi (M. P. Nr 5, poz. 26) - powoduje złożenie przez pracownicę wniosku o udzielenie tego urlopu po dokonaniu przez zakład pracy wypowiedzenia stosunku pracy?2. Jakie są skutki oświadczenia zakładu pracy o wypowiedzeniu umowy o pracę, złożonego po zgłoszeniu przez pracownicę wniosku o udzielenie jej urlopu bezpłatnego?",udzielił następującej odpowiedzi:Złożenie przez pracownicę wniosku o udzielenie urlopu bezpłatnego po dokonaniu przez zakład wypowiedzenia stosunku pracy, jak również wypowiedzenie przez zakład pracy stosunku pracy po złożeniu przez pracownicę takiego wniosku - powoduje bezskuteczność wypowiedzenia, jeżeli termin rozpoczęcia urlopu przypada w czasie trwania stosunku pracy (§ 2 ust. 1 i 2 oraz § 5 uchwały nr 13 Rady Ministrów z dnia 14 stycznia 1972 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi - M.P. Nr 5, poz. 26). Uzasadnienie faktyczneUchwała nr 13 Rady Ministrów z dnia 14 stycznia 1972 r. (M. P. Nr 5, poz. 26) jest kolejnym aktem prawnym, zmierzającym do polepszenia sytuacji socjalnej matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi. Z chwilą wejścia jej w życie utraciła moc uchwała nr 158 Rady Ministrów z dnia 24 maja 1968 r. (M. P. Nr 24, poz. 154), której rozwiązania - w obecnym etapie - okazały się już niewystarczające.Uchwała nr 13 Rady Ministrów stanowi w § 2 ust. 1, że zakład pracy obowiązany jest udzielić pracownicy, o której mowa w § 1 ust. 1, urlopu bezpłatnego w terminie przez nią wskazanym. Z odpowiednim wnioskiem powinna ona wystąpić co najmniej na dwa tygodnie przed wskazanym przez siebie terminem rozpoczęcia urlopu (§ 2 ust. 2). Zakład pracy nie może rozwiązać stosunku pracy z pracownicą w czasie urlopu bezpłatnego, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę z winy pracownicy lub chyba że zakład pracy ulega likwidacji (§ 5). Jeżeli żadna z tych okoliczności nie zachodzi, to wówczas zakład pracy obowiązany jest zatrudnić pracownicę po powrocie z urlopu na stanowisku równorzędnym pod względem wynagrodzenia (§ 2 ust. 1).Odpowiedź na postawione pytanie prawne musi uwzględniać wszystkie uprawnienia, które przysługują pracownicom z mocy przepisów uchwały nr 13 Rady Ministrów.Jeżeli pracownica spełnia wymagania przewidziane w § 1 ust. 1 rozważanej uchwały, ma ona prawo:1) złożenia w każdym czasie wniosku o udzielenie jej urlopu bezpłatnego, a gdy z takim wnioskiem wystąpi co najmniej na dwa tygodnie przed wskazanym przez siebie terminem rozpoczęcia urlopu, wówczas termin ten jest dla zakładu pracy wiążący;2) wykorzystania tego urlopu w rozmiarze nie przekraczającym trzech lat;3) ponownego zatrudnienia na stanowisku równorzędnym pod względem wynagrodzenia.Uprawnieniom tym odpowiadają następujące obowiązki zakładu pracy:1) obowiązek udzielenia pracownicy urlopu bezpłatnego z upływem dwóch tygodni od złożenia przez nią wniosku;2) zakaz rozwiązania w tym czasie stosunku pracy, chyba że zakład (a nie stanowisko, dział, wydział) ulega likwidacji lub zachodzą przyczyny przewidziane w art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zm.);3) obowiązek zatrudnienia pracownicy po zakończeniu przez nią urlopu bezpłatnego na stanowisku równorzędnym pod względem wynagrodzenia w stosunku do tego, jakie zajmowała przed rozpoczęciem urlopu bezpłatnego.Dotyczy to także tych pracownic, którym zakład pracy nie miał wprawdzie obowiązku udzielenia urlopu bezpłatnego (§ 1 ust. 2), lecz go udzielił, jak również tych, które korzystały już z urlopu bezpłatnego pod rządem przepisów uchwały nr 158 Rady Ministrów z dnia 24 maja 1968 r. (M. P. Nr 24, poz. 154), ale chcą wykorzystać jeszcze dodatkowy urlop na podstawie przepisów uchwały nr 13. Wynika to z § 8 tejże uchwały i jest zgodne z treścią pisma okólnego Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 13 maja 1973 r. w sprawie stosowania przepisów o urlopach bezpłatnych dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi (Dz. Urz. Min. Pracy, Płac i Spraw Socjalnych Nr 1, poz. 1).Udzielenie przeto pracownicy urlopu bezpłatnego po dokonaniu przez zakład pracy wypowiedzenia umowy o pracę, jeżeli termin rozpoczęcia urlopu przypada jeszcze w czasie trwania stosunku pracy, czyni wypowiedzenie bezskutecznym, ponieważ w takiej sytuacji zakład pracy obowiązany jest udzielić urlopu bezpłatnego w wymiarze żądanym przez pracownicę, a nie przekraczającym trzech lat i zatrudnić ją po zakończeniu tego urlopu na stanowisku równorzędnym pod względem wynagrodzenia. Taki pogląd wyraziła też Centralna Rada Związków Zawodowych.Błędna jest natomiast koncepcja, według której pracownicy, która zgłasza wniosek o udzielenie jej urlopu bezpłatnego, należy udzielić go do końca okresu wypowiedzenia, bo w takim wypadku rozwiązanie umowy o pracę nastąpiłoby w okresie urlopu bezpłatnego, a więc sprzecznie z treścią § 5 uchwały nr 13.Również w świetle przepisu § 2 ust. 1 in fine cyt. uchwały nie można uzasadnić poglądu, że pracownicy przysługuje urlop bezpłatny w wymiarze żądanym we wniosku, a umowa o pracę ulega rozwiązaniu z dniem zakończenia urlopu bezpłatnego.Gdyby bowiem nawet przyjąć - do czego nie ma dostatecznych podstaw - że to rozwiązanie nie pozostaje w sprzeczności z § 5 uchwały nr 13, to i tak pozostaje ono w kolizji z treścią jej § 2 ust. 1 in fine.Nie można też pogodzić z obowiązującymi przepisami - jako zbyt daleko idącego - poglądu, że wystąpienie przez pracownicę z wnioskiem o udzielenie urlopu bezpłatnego po wypowiedzeniu przez zakład stosunku pracy jest w każdym wypadku bezskuteczne. Nie można bowiem przypisywać, bez dostatecznego uzasadnienia, decydującego znaczenia wnioskowi o udzielenie urlopu bezpłatnego. Przyjęcie tej konstrukcji musiałoby w konsekwencji prowadzić do stosowania jej także w razie wypowiedzenia przez zakład pracy umowy o pracę po złożeniu przez pracownicę wniosku o udzielenie urlopu bezpłatnego. Taką zaś koncepcję należy odrzucić, jeśli się zważy, że pracownica może złożyć wniosek o urlop bezpłatny w zasadzie w dowolnym terminie. Termin zaś rozpoczęcia urlopu, o którym mowa, jest dla zakładu pracy wiążący z upływem dwóch tygodni od złożenia wniosku.W takiej sytuacji pracownica pozostawałaby pod szczególną ochroną prawa pracy przez dowolnie oznaczony przez siebie okres, aż do ukończenia przez dziecko czterech lat.Złożenie wniosku o urlop bezpłatny ma istotne znaczenie, ale samo przez się nie uniemożliwia zakładowi pracy wypowiedzenia stosunku pracy. Zakład pracy bowiem może go skutecznie wypowiedzieć, jeżeliby stosunek pracy uległ rozwiązaniu jeszcze przed wyznaczonym terminem rozpoczęcia urlopu bezpłatnego. Natomiast w razie upływu okresu wypowiedzenia po tym terminie zakład pracy obowiązany jest udzielić pracownicy urlopu bezpłatnego, a po jego zakończeniu zatrudnić ją na stanowisku równorzędnym pod względem wynagrodzenia.Z braku przesłanek przewidzianych w § 5 uchwały nr 13 zakład pracy nie może też skutecznie rozwiązać z pracownicą umowy o pracę.Przytoczona wyżej interpretacja jest także zgodna z celem uchwały, która pracownicy opiekującej się małym dzieckiem oraz członkom jej rodziny zapewnia, w okresie urlopu bezpłatnego, prawo do świadczeń społecznej służby zdrowia oraz prawo do zasiłków rodzinnych na warunkach ogólnie obowiązujących (§ 3).Po powrocie do pracy pracownica zachowuje ciągłość pracy; okresy urlopu bezpłatnego w wymiarze nie przekraczającym 6 lat uważa się za okres zatrudnienia w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach; okres urlopu bezpłatnego wlicza się do okresu pracy, od którego zależy wymiar urlopu wypoczynkowego (§ 6).Zakład pracy nie może pozbawić pracownicy tych uprawnień, jeżeli wystąpi ona z żądaniem udzielenia jej urlopu bezpłatnego na podstawie przepisów uchwały nr 13 Rady Ministrów z dnia 14 stycznia 1972 r., w takim terminie, że początek tego urlopu przypadnie jeszcze w okresie trwania stosunku pracy.