III PZP 45/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Glabisz, Z. Stypułkowska, K. Marowski, M. Piekarski, J. Tyszka (sprawozdawca), K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej S. Dzwonkowskiego, w sprawie z powództwa Hieronima B. przeciwko Spółdzielni Pracy Wielobranżowej "W" w W. o 6.558 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przedstawionego przez skład sądzący trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 23 sierpnia 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 30 ustawy o Sądzie Najwyższym:"Czy niedopełnienie przez zakład pracy obowiązków wynikających z zarządzenia nr 11 Prezesa Rady Ministrów z dnia 21 lutego 1966 r. w sprawie zatrudnienia osób zwalnianych z pracy w związku z deglomeracją niektórych zakładów pracy z terenu m. st. Warszawy może uzasadniać roszczenia pracownika do zakładu pracy, a jeżeli tak - to na jakiej podstawie prawnej?"po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych, udzielił następującej odpowiedzi:Niedopełnienie przez zakład pracy obowiązku poczynienia starań zmierzających do zapewnienia zwolnionemu pracownikowi nowego zatrudnienia stosownie do przepisów zarządzenia nr 11 Prezesa Rady Ministrów z dnia 21 lutego 1966 r. w sprawie zatrudnienia osób zwalnianych z pracy w związku z deglomeracją niektórych zakładów pracy z terenu m. st. Warszawy - może uzasadniać roszczenie odszkodowawcze pracownika z art. 471 k.c.. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Powód, z zawodu koszykarz, zatrudniony od 13 lat w pozwanej Spółdzielni Pracy Wielobranżowej "W" w Warszawie (prawdopodobnie jako jej członek), dochodził przed Sądem Powiatowym od tej Spółdzielni odszkodowania w kwocie 6.558 zł. Roszczenie to uzasadniał tym, że pozwana Spółdzielnia, w związku z przeniesieniem na skutek deglomeracji jej zakładu z Warszawy do T., wypowiedziała mu w dniu 31.III.1966 r. stosunek pracy ze skutkiem na koniec kwietnia 1966 r., gdyż powód nie wyraził zgody na dojeżdżanie do T. jako nowego miejsca pracy.Ponieważ pozwana spółdzielnia nie zapewniła powodowi "wbrew przepisom dotyczącym deglomeracji" nowego zatrudnienia (nie skierowała go nawet do Wydziału Zatrudnienia), pozostawał on po upływie okresu wypowiedzenia bez pracy przez 3 miesiące, nie mogąc pomimo starań znaleźć wcześniej nowego zatrudnienia.Zdaniem powoda należy mu się odszkodowanie w wysokości odpowiadającej trzymiesięcznemu wynagrodzeniu pobieranemu ostatnio w pozwanej Spółdzielni.Sąd Powiatowy orzekł zgodnie z żądaniem powoda ustaliwszy, że pozwana Spółdzielnia - wbrew swemu obowiązkowi wynikającemu z powołanego w pytaniu zarządzenia nr 11 Prezesa Rady Ministrów z dnia 21.II.1966 r. - nie zaproponowała powodowi w związku z deglomeracją i wypowiedzeniem mu pracy innego poza T. zatrudnienia, chociaż nie zgodził się on na dojazdy do tej miejscowości i wskutek tego pozostawał pomimo starań przez 3 miesiące bez pracy.Sąd Wojewódzki na skutek rewizji pozwanej Spółdzielni przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne, które w zmienionej redakcji podanej w powyższym pytaniu zostało z kolei przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów Sądu Najwyższego.Pytanie dotyczy kwestii, czy powołane w nim zarządzenie Prezesa Rady Ministrów może być źródłem roszczeń pracowników podlegających zwolnieniu z pracy w związku z deglomeracją.W doktrynie i orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już, że akty normatywne niższego rzędu pochodzące od naczelnych organów administracji państwowej i skierowane do podporządkowanych im jednostek organizacyjnych nie mogą wkładać obowiązków na obywateli ani ograniczać ich praw. Natomiast z aktów takich, określonych w doktrynie jako samoistne (w przeciwieństwie do wykonawczych), do których należą uchwały Rady Ministrów oraz zarządzenia Prezesa Rady Ministrów i których podstawą prawną jest ogólna norma kompetencyjna przewidziana w Konstytucji, a nie ustawa zwykła - mogą wynikać określone uprawnienia dla obywateli. Uprawnienia takie są z reguły korelatem obowiązków, jakie akty normatywne tego rodzaju wkładają na podporządkowane jednostki organizacyjne. Dotyczy to zwłaszcza stosunków pracy, w których w ten sposób mogą powstawać nie przewidziane w ustawie roszczenia dla pracowników w stosunku do podmiotów zatrudniających.Przykładem może być tu pismo okólne nr 102 Prezesa Rady Ministrów z dnia 15.V.1952 r. w sprawie zasad postępowania kierowników urzędów i instytucji państwowych oraz przedsiębiorstw państwowych w razie tymczasowego aresztowania pracowników (M.P. Nr A-44, poz. 634). Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 29.VIII.1952 r. C 737/52 (OSN nr 1/54, poz. 3) wyjaśnił, że akt ten należy traktować jako źródło zobowiązania Państwa wobec pracowników. W zakresie bowiem, w jakim akt ten stwarza dla pracowników sytuację korzystniejszą od wynikającej z przepisów prawa pracy, stanowi on podstawę prawną roszczeń pracowników o świadczenia w nim przewidziane. Treść oraz zakres takich roszczeń zależy od treści obowiązków, jakie akt taki wkłada na określone podmioty zatrudniające.Powołane w pytaniu zarządzenie Prezesa Rady Ministrów przewiduje szereg różnego rodzaju obowiązków zakładów pracy w stosunku do pracowników podlegających zwolnieniu z pracy w związku z deglomeracją, przy czym obowiązki te dotyczą zarówno zakładów pracy podlegających deglomeracji, jak i zakładów, które mają takich pracowników na nowo zatrudnić.Wobec ogólnego sformułowania pytania udzielenie na nie jednoznacznej odpowiedzi - z uwzględnieniem wszystkich mogących tu wchodzić w grę sytuacji - nie jest możliwe. Nie zachodzi zresztą ku temu potrzeba, albowiem rozwiązanie zagadnienia postawionego w pytaniu powinno się ograniczać do stanu faktycznego, na tle którego zagadnienie to powstało.Przytoczony na wstępie stan faktyczny nie dotyczy roszczenia pracownika o wykonanie przez zakład pracy obowiązku wynikającego z omawianego zarządzenia. Chodzi w nim natomiast o roszczenie odszkodowawcze zwolnionego pracownika (albo członka spółdzielni pracy) w stosunku do zakładu pracy podlegającego deglomeracji, który - według twierdzeń powoda - nie poczynił przewidzianych w tym zarządzeniu starań zmierzających do zapewnienia powodowi nowego zatrudnienia. Należało zatem ograniczyć odpowiedź tylko do zagadnienia dopuszczalności takiego roszczenia odszkodowawczego.Powołane w pytaniu zarządzenie, jak to wynika z jego wstępu, zmierza do zapobieżenia ewentualnym trudnościom, jakie mogliby napotkać, przy poszukiwaniu nowego zatrudnienia, pracownicy zwolnieni z pracy w związku z deglomeracją ich zakładów pracy z terenu m. st. Warszawy. W tym celu zarządzenie wkłada na zakłady pracy przewidziane do deglomeracji m.in. obowiązek zapewnienia takim pracownikom nowego zatrudnienia odpowiadającego - w miarę możności - ich kwalifikacjom zawodowym, i to w miejscu ich stałego zamieszkania bądź w pobliżu (§ 1 i 2). Deglomerowany zakład pracy ma przy tym obowiązek przedstawić pracownikowi - w porozumieniu z wydziałem zatrudnienia - propozycje nowego zatrudnienia przed wypowiedzeniem umowy o pracę, a pracownik powinien mieć możność wyboru spośród trzech przedstawionych mu kolejno propozycji, odpowiadających w zasadzie jego kwalifikacjom (§ 3 i 4).Trudno uznać, żeby z tak kategorycznych sformułowań zarządzenia, wydanego przez naczelny organ administracji państwowej w porozumieniu z Centralną Radą Związków Zawodowych i nakładającego na podporządkowane jednostki organizacyjne konkretne obowiązki, nie wynikały dla zainteresowanych pracowników żadne uprawnienia. W zarządzeniu przewidziano zresztą wyraźnie "uprawnienia pracowników" i taki tytuł nadano nawet jednemu z jego rozdziałów. Nakazano w nim zakładom pracy przewidzianym do deglomeracji pouczać pracowników o uprawnieniach przysługujących im na podstawie zarządzenia (§ 22). W zarządzeniu uregulowano także kwestię utraty tych uprawnień (§ 16), co również wskazuje wyraźnie na ich istnienie. Nie można bowiem utracić uprawnienia, którego się nie uzyskało.Niedopełnienie przez zakład pracy przewidziany do deglomeracji obowiązku poczynienia starań zmierzających do zapewnienia zwolnionemu pracownikowi nowego zatrudnienia stanowi więc niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania, które - zależnie od okoliczności konkretnego wypadku - może uzasadniać roszczenie odszkodowawcze pracownika (art. 471 k.c.), jeżeli pomiędzy jego szkodą powstałą wskutek pozostawania bez pracy a niewykonaniem albo nienależytym wykonaniem przez zakład pracy wymienionego wyżej obowiązku istnieje związek przyczynowy. Brak takiego związku zachodzi np. wtedy, gdy pracownik, mając możność podjęcia nowej odpowiedniej pracy, nie skorzystał z tej możliwości z przyczyn nie usprawiedliwionych.W związku z końcową częścią pytania dotyczącą podstawy prawnej roszczenia pracownika, należy zauważyć, że w szczególnych sytuacjach może w tym zakresie istnieć zbieg podstawy umownej z deliktową podstawą odpowiedzialności zakładu pracy (art. 415 i 443 k.c.), np. wówczas, gdy zakład pracy rozmyślnie - z chęci szkodzenia pracownikowi nieświadomemu swych uprawnień, jakie mu przysługują na podstawie omawianego zarządzenia - nie poczynił żadnych kroków w celu zapewnienia temu pracownikowi nowego zatrudnienia.W związku z podkreślonym już wyżej nawiązaniem do stanu faktycznego, na tle którego zagadnienie powstało, należy dodać, że będzie wymagać wyjaśnienia to, czy powód pozostawał z pozwaną w spółdzielczym stosunku pracy. W razie stwierdzenia tej okoliczności zajdzie także potrzeba wyjaśnienia, czy w pionie spółdzielczym nastąpiło odpowiednie unormowanie - analogicznie jak w cytowanym wyżej zarządzeniu - kwestii deglomeracji spółdzielczych zakładów pracy z terenu m. st. Warszawy na mocy uchwały właściwego naczelnego organu spółdzielczości pracy. W takim bowiem wypadku zachodziłaby potrzeba zbadania, czy istniała podstawa do rozwiązania z powodem spółdzielczego stosunku pracy na skutek gospodarczej konieczności zmniejszenia stanu zatrudnienia i do odszkodowania przewidzianego w art. 127 ustawy o spółdzielniach i ich związkach. Ponieważ jednak pytanie dotyczy pracownika, a nie członka spółdzielni pracy, przeto nie zachodziła potrzeba bliższego wyjaśnienia w odpowiedzi spółdzielczego aspektu zagadnienia.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na przedstawione pytania udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.