III PZP 7/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Rejman. Sędziowie SN: E. Brzeziński (sprawozdawca), B. Błachowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Z. Paczyńskiego, w sprawie z wniosku Danieli K. przeciwko Sadowniczemu Zakładowi Doświadczalnemu w D. o ekwiwalent pieniężny za ziemniaki po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie postanowieniem z dnia 18 lutego 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 październiku 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy pracownikowi, z którym rozwiązano umowę o pracę przed dniem 1 maja, przysługuje ekwiwalent za działkę pod ziemniaki przewidziany w § 3 załącznika nr 2 do układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych?"podjął następującą uchwałę:Pod rządami § 3 załącznika nr 2 do Układu Zbiorowego Pracy dla Państwowych Przedsiębiorstw Rolnych z dnia 24 grudnia 1974 r. (według stanu na dzień 1 stycznia) pracownikowi, w stosunku do którego mają zastosowanie przepisy tego układu, przysługuje ekwiwalent pieniężny w zamian za ziemię pod ziemniaki również w sytuacji, gdy rozwiązano z nim umowę o pracę przed dniem 1 maja (z wyjątkiem rozwiązania umowy o pracę z przyczyn wymienionych w § 3 ust. 7), jeżeli w przedsiębiorstwie, w którym pracownik był zatrudniony, przydziału działek faktycznie dokonano przed 1 maja, pracownik zaś po uzyskaniu przydziału działki, ale jeszcze przed rozwiązaniem z nim umowy o pracę oświadczył, że rezygnuje z uprawiania przysługującej mu ziemi. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni do dnia 30.IV.1982 r. była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w pozwanym Sadowniczym Zakładzie Doświadczalnym "Dworek" w B. Umowa o pracę została rozwiązana w drodze wypowiedzenia przez zakład pracy "z powodu zmniejszenia zatrudnienia". Wnioskodawczyni w roku 1982 nie otrzymała ani działki ziemi pod ziemniaki, ani ekwiwalentu pieniężnego. Uwzględniając żądania wnioskodawczyni w tym przedmiocie, Terenowa Komisja Rozjemcza orzeczeniem z dnia 28.XII.1982 r. "przyznała wnioskodawczyni ekwiwalent pieniężny za rok obrachunkowy 1981/1982" z powołaniem się na pkt 7 i 8 § 3 załącznika nr 2 do układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych.W związku z odwołaniem pozwanego zakładu pracy Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie postanowieniem z dnia 18.II.1983 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Mogące wchodzić w zastosowanie - w stanie faktycznym występującym w niniejszej sprawie - postanowienia § 3 załącznika nr 2 do układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych z dnia 24 grudnia 1974 r. w brzmieniu tekstu ujednoliconego według stanu prawnego na dzień 1 stycznia 1981 r. mają treść następującą:1. Pracownicy stali utrzymujący rodzinę mają prawo do ziemi pod ziemniaki w ilości 25 arów.2. Pracownicy przedsiębiorstw (zakładów), w których nie ma możliwości przydzielenia ziemi oraz które zajmują się hodowlą lub nasiennictwem ziemniaka, i pracownicy, którzy zrezygnowali z uprawiania przysługującej im ziemi, otrzymują ekwiwalent pieniężny obliczony za 25 q ziemniaków według cen obowiązujących w kampanii jesiennej danego roku przy zakupie ziemniaków jadalnych z państwowych przedsiębiorstw rolnych (...).5. Pracownicy przyjęci do pracy po okresie przydziału działki (zatrudnieni w przedsiębiorstwie po dniu 30 kwietnia każdego roku) nie mają prawa do ziemi pod ziemniaki i ekwiwalentu pieniężnego (...).7. W wypadku rozwiązania umowy o pracę przed zakończeniem zbioru ziemniaków w przedsiębiorstwie (zakładzie) pracownik traci prawo do zbioru z przydzielonej ziemi lub ekwiwalentu pieniężnego, jeżeli:a) rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło bez wypowiedzenia z winy pracownika,b) wygaśnięcie umowy nastąpiło przez porzucenie pracy przez pracownika,c) umowa została rozwiązana w okresie próbnym.8. W pozostałych przypadkach rozwiązania umowy o pracę były pracownik zachowuje prawo do zbioru z przydzielonej mu działki lub ekwiwalentu pieniężnego w przypadku zrezygnowania z uprawiania ziemi.9. W przypadku kiedy pracownik tracił prawo do zbioru z działki, przedsiębiorstwo zobowiązane jest wypłacić wartość sadzeniaków (...).Z przytoczonych wyżej treści pkt 1 § 3 wynika, że pracownicy stali utrzymujący rodzinę w zasadzie mają tylko prawo do otrzymania "w naturze" działki ziemi pod ziemniaki w ilości 25 arów. Ekwiwalent pieniężny jest uprawnieniem pochodnym. Wchodzi on w zastosowanie, gdy pracownik z "prawa do ziemi" nie może lub nie chce skorzystać, i nie sięga dalej niż samo prawo pracownika "do ziemi pod ziemniaki". Ekwiwalent nie pojawia się w sytuacjach, w których "prawo do ziemi" jeszcze nie powstało.Z kolei z pkt 5 wynika, że przydział działek pod ziemniaki powinien nastąpić do dnia 30 kwietnia każdego roku. Jest to data końcowa. W zależności od sytuacji występującej w konkretnym przedsiębiorstwie przydział działek może nastąpić wcześniej. Jeżeli przydział działki nastąpił np. 20 kwietnia, pracownik - z mocy pkt 8 - zachowuje w tym roku kalendarzowym prawo do zbioru ziemniaków z przydzielonej mu działki, choćby umowa o pracę została rozwiązana w kwietniu, np. 30 kwietnia (oczywiście z wyjątkami, o jakich mowa w pkt 7). Nie ma bowiem istotnej różnicy w sytuacji, gdy po przydzieleniu pracownikowi działki ziemi pod ziemniaki dochodzi do rozwiązania umowy o pracę w kwietniu, maju, czerwcu czy w innym jeszcze miesiącu "przed zakończeniem zbioru ziemniaków" w tym samym roku kalendarzowym. Wszystkie te sytuacje mieszczą się w hipotezie pkt 8 § 3 rozważanego załącznika nr 2 do UZP.Podobnie ma się rzecz z ekwiwalentem pieniężnym. W przytoczonym przykładzie, jeżeli przydziału działki dokonano 20 kwietnia, a pracownik przy tym przydziale oświadczył, że rezygnuje z uprawiania przysługującej mu ziemi, jego prawo do ziemi przekształca się - w dacie wspomnianego oświadczenia - w uprawnienie do ekwiwalentu pieniężnego i uprawnienia tego pracownik już nie traci, choćby w dalszym rozwoju wydarzeń umowa o pracę uległa rozwiązaniu jeszcze przed dniem 1 maja.O konkretnej dacie przydziału działek pod ziemniaki - w granicach do 30 kwietnia - decyduje kierownik przedsiębiorstwa, na którym ciąży m.in. obowiązek uwzględnienia całokształtu sytuacji występującej w kierowanym przezeń przedsiębiorstwie w konkretnym roku kalendarzowym. Pracownicy nie mogą "wymusić" wcześniejszego przydzielenia im działek pod ziemniaki. Przed przydzieleniem działki pracownik działki tej jeszcze nie ma i odpowiednio nie ma również uprawnienia do ekwiwalentu pieniężnego, skoro nie ma z czego rezygnować. Jeżeli więc umowa o pracę zostanie z takim pracownikiem rozwiązana przed przydzieleniem mu działki (w przytoczonym przykładzie przed 20 kwietnia), pracownik nie nabędzie ani prawa do zbioru ziemniaków z działki, która wszak nie została mu "przydzielona" w rozumieniu pkt 8, ani uprawnienia do ekwiwalentu pieniężnego, skoro w sytuacji tej nie mogło również dojść do "zrezygnowania " z uprawiania tej działki w rozumieniu pkt 2.Na przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie należało w konsekwencji udzielić odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.