I PRN 112/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Szymanek. Sędziowie SN: T. Kasiński, S. Perestaj (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Z. Paczyńskiego, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Ireny R. przeciwko Przedsiębiorstwu Nasiennictwa Ogrodniczego i Szkółkarstwa w P. o ekwiwalent pieniężny za ziemniaki na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 19 listopada 1982 r.uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzające go orzeczenie Zakładowej Komisji Rozjemczej przy Przedsiębiorstwie Nasiennictwa i Szkółkarstwa "Cnos" w Poznaniu z dnia 18 października 1982 r. i oddalił wniosek.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni w dniu 11.X.1982 r. złożyła w Zakładowej Komisji Rozjemczej wniosek, w którym żądała zobowiązania pozwanego zakładu pracy do wypłacenia pozostałej części ekwiwalentu na ziemniaki w kwocie 20.000 zł.Wypłacono jej bowiem - jako osobie samotnej - tylko kwotę 5.000 zł tytułem ekwiwalentu na ziemniaki.Pozwany zakład pracy wniósł o oddalenie żądania wnioskodawczyni, podnosząc, iż zgodnie z zasadami ustalonymi przez Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej żądanie wnioskodawczyni pozbawione jest podstaw.Zakładowa Komisja Rozjemcza orzeczeniem z dnia 18.X.1982 r. zobowiązała pozwany zakład pracy do wypłacenia wnioskodawczyni oraz innym pracownikom pozostałej nie wypłaconej części ekwiwalentu za 20 q ziemniaków.Komisja ustaliła, iż pozwany zakład pracy wypłacił wnioskodawczyni jako osobie samotnej ekwiwalent pieniężny za 5 q ziemniaków, opierając się na wyjaśnieniach Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z lipca 1982 r. Zgodnie zaś z § 2 załącznika nr 2 do układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych pracownikom przysługuje ekwiwalent pieniężny obliczony za 25 q ziemniaków.Na skutek odwołania strony pozwanej sprawa była przedmiotem rozpoznania Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, który wyrokiem z dnia 19.XI.1982 r. odwołanie oddalił.Sąd podzielił dokonane przez Komisję Rozjemczą ustalenia oraz wyciągnięte z nich wnioski. Ponadto podkreślił, że pogląd Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, na który powołała się strona pozwana, nie jest wiążący i nie może podważać uprawnień pracowników wynikających z obowiązującego układu zbiorowego pracy. Obowiązujący zaś układ zbiorowy pracy może być zmieniony za zgodą obu stron układu, a nie na mocy jednostronnej decyzji.Powyższy wyrok został zaskarżony rewizją nadzwyczajną wniesioną przez Ministra Sprawiedliwości.Skarżący zarzuca powyższemu wyrokowi rażące naruszenie prawa, a w szczególności § 3 ust. 2 załącznika nr 2 do układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych w związku z § 1 ust. 4 załącznika nr 7 do tego układu, oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego orzeczenia Zakładowej Komisji Rozjemczej i oddalenie wniosku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona z następujących względów:Przepis § 1 ust. 1 załącznika nr 7 do układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych ustala zasadę, iż wyłączone jest zastosowanie postanowień załącznika nr 2 do pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach hodowli roślin, przedsiębiorstwach hodowli roślin i nasiennictwa, przedsiębiorstwach okręgowych hodowli i nasiennictwa ogrodniczego, przedsiębiorstwach okręgowych hodowli zwierząt zarodowych i przedsiębiorstwach okręgowych obrotu zwierzętami.W stosunku do pracowników wymienionych przedsiębiorstw uprawnienia do niektórych świadczeń deputatowych zostały unormowane odmiennie. Mianowicie pracownikom tym przysługiwał ekwiwalent pieniężny za nie pobrane mleko na zasadach i warunkach określonych w załączniku nr 2 w § 7 ust. 5 oraz za ziemniaki - w naturze - na zaopatrzenie zimowe w ilości 1 q rocznie na pracownika i członka jego rodziny, na którego przysługuje zasiłek (dodatek) rodzinny, oraz na żonę nie pracującą.W przypadku rezygnacji pracownika z przysługujących mu ziemniaków nie przysługiwał z tego tytułu ekwiwalent pieniężny według zasad określonych w § 3 ust. 2 załącznika nr 2".Protokołem dodatkowym do wymienionego układu zbiorowego pracy dodany został do § 1 ust. 4 załącznika nr 7 o treści następującej: "Pracownicy przedsiębiorstw wymienionych w ust. 1 od dnia 1 stycznia 1982 r. otrzymują ekwiwalent pieniężny ustalony według zasad określonych w § 3 ust. 2 załącznika nr 2".Wykładnia słowna tego przepisu prowadzi do wniosku, że treść ust. 4 § 1 załącznika nr 7 zmienia ust. 2 i 3 § 1 tego załącznika w tym sensie, że od dnia 1 stycznia 1982 r. pracownicy, którym przysługiwały do tego czasu ziemniaki na zaopatrzenie zimowe - tylko w naturze, od powyższej daty nabyli uprawnienia do ekwiwalentu pieniężnego za te ziemniaki, ustalonego według zasad określonych w § 3 ust. 2 załącznika nr 2.Wykładnia taka byłaby niekorzystna dla pracowników utrzymujących rodziny, którym przysługuje ekwiwalent za 25 q ziemniaków, a także dla pracowników samotnych i będących na utrzymaniu pracownika uprawnionego do ekwiwalentu w wymienionym zakresie, gdyż wszyscy ci pracownicy otrzymywaliby ekwiwalent za ziemniaki niższy niż według zasad przyjętych przez zakład pracy.Wykładnia ta nie prowadziłaby do osiągnięcia celu, jaki przyświecał stronom podpisującym protokół dodatkowy nr 15, dodający ust. 4 § 1 załącznika nr 7 do u.z.p.Jak wynika bowiem z pisma Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 9.I.1983 r., znanego Sądowi Najwyższemu urzędowo ze sprawy I PR 48/83, strony, podpisując wymieniony protokół dodatkowy, zmierzały do osiągnięcia innego celu, a mianowicie zrównania pracowników przedsiębiorstw objętych załącznikiem nr 7 do u.z.p. z pracownikami objętymi załącznikiem nr 2 w zakresie prawa do ekwiwalentu za ziemniaki.Nieprecyzyjne sformułowanie ust. 4 § 1 załącznika nr 7 - w oderwaniu od innych przepisów - stwarza poważne trudności w tym zakresie.Z treści § 3 ust. 2 załącznika nr 2 do omawianego u.z.p. wynika, że także do pracowników przedsiębiorstw (zakładów), w których nie ma możliwości przydzielenia ziemi pod ziemniaki oraz które zajmują się hodowlą lub nasiennictwem ziemniaka, obowiązuje zasada ustalona w ust. 1 tego przepisu, iż prawo do ekwiwalentu za 25 q ziemniaków przysługuje tylko pracownikom stałym utrzymującym rodzinę.Ponadto z całokształtu przepisów układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych wynika generalna zasada różnicowania uprawnień do świadczeń deputatowych w zależności od sytuacji rodzinnej pracownika. Odmienne rozumienie tego przepisu naruszałoby tę zasadę i byłoby sprzeczne z dyrektywą stosowania prawa zgodnie z zasadami ustroju i celami Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Mając powyższe rozważania na uwadze, należy przyjąć, że wobec określenia uprawnień pracowników w ust. 4 § 1 załącznika nr 7 w postaci skrótowej, przepis ten nie normuje całokształtu problematyki deputatu ziemniaczanego (ekwiwalentu na ziemniaki). W szczególności przepis ten nie normuje kwestii, któremu pracownikowi przysługuje ekwiwalent w pełnej wysokości.Dlatego pomimo odesłania w § 1 ust. 4 załącznika nr 7 do u.z.p. dla państwowych przedsiębiorstw rolnych tylko do § 3 ust. 2 załącznika nr 2 tego układu, do stosowania pierwszego z powołanych przepisów konieczne jest stosowanie także innych przepisów załącznika nr 2, a w szczególności § 3 ust. 1 oraz § 9, wyjaśniających, którym pracownikom przysługuje ziemia pod ziemniaki, a tym samym ekwiwalent pieniężny, oraz którego pracownika należy uważać za pracownika utrzymującego rodzinę lub za pracownika samotnego.Takie rozumienie wymienionego ust. 4 § 1 załącznika nr 7 uzasadnia treść art. 7 kodeksu pracy, nakazującego stosowanie przepisów prawa pracy zgodnie z zasadami ustroju i celami Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a także wykładnia systemowa - korzystna dla pracowników - uwzględniająca zamiar stron podpisujących protokół dodatkowy nr 15 do u.z.p.Reasumując, należy więc stwierdzić, że ekwiwalent za 25 q ziemniaków ustalony według zasad określonych w § 3 ust. 2 załącznika nr 2 do układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych przysługuje tylko tym pracownikom stałych przedsiębiorstw wymienionych w § 1 ust. 1 załącznika nr 7 do układu, którzy mają na utrzymaniu rodziny.Wbrew stanowisku Okręgowego Sądu, a także skarżącego słowna wykładnia § 1 ust. 4 załącznika nr 7 nie uzasadnia poglądu, iż ekwiwalent pieniężny za 25 q ziemniaków przysługuje każdemu pracownikowi, bez względu na stan rodzinny. Wyżej wskazano, iż wykładnia słowna prowadzi do możliwości ustalenia ekwiwalentu pieniężnego za ziemniaki przysługujące na zaopatrzenie zimowe w przypadku rezygnacji przez pracownika z tych ziemniaków.Problematyki ekwiwalentu za ziemniaki dla pracowników, o których mowa w § 1 ust. 1 załącznika nr 7 do omawianego u.z.p., nie wyczerpują powyższe rozważania wobec wprowadzenia zasady przyznawania tego ekwiwalentu za 5 q ziemniaków także pracownikom samotnym oraz tym pracownikom, których małżonkowie pracują w przedsiębiorstwach objętych wspomnianym układem i którzy są uprawnieni do ekwiwalentu pieniężnego za 25 q ziemniaków. Przepisy bowiem załączników do wymienionego układu nie przewidują takiego świadczenia.Problem ten został wyjaśniony pismem Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 27.VII.1982 r., w którym wskazano, że Minister ten jednostronną decyzją przyznał takie dodatkowe świadczenia także pracownikom samotnym oraz zatrudnionym razem z małżonkami uprawnionymi do otrzymania ekwiwalentu za 25 q ziemniaków.W zakresie więc przyznającym uprawnienia wymienioną decyzją Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej pracownikom tym przysługuje ekwiwalent za ziemniaki.W świetle powyższych rozważań żądanie wnioskodawczyni jest pozbawione podstaw i nie mogło być uwzględnione.Odmienne stanowisko ZKR i Okręgowego Sądu pozostaje w rażącej sprzeczności z prawidłowo interpretowanymi postanowieniami załącznika nr 7 oraz nr 2 do wspomnianego układu zbiorowego pracy. Przyznanie bezpodstawnie pracownikowi znacznej kwoty pieniężnej od przedsiębiorstwa państwowego narusza także interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Należy podkreślić, że orzeczenie Zakładowej Komisji Rozjemczej wadliwe jest również z tego względu, że z oczywistym naruszeniem § 48 ust. 1 pkt 5 i 6 oraz ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 października 1974 r. w sprawie komisji rozjemczych oraz komisji odwoławczych do spraw pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1976 r. Nr 31, poz. 183) zobowiązało zakład pracy do zaspokojenia roszczeń innych pracowników, którzy nie złożyli wniosków i nie brali udziału w sprawie.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 1 k.p.c. w związku z art. 277 § 3 k.p. orzekł jak w sentencji.