III PZP 4/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Szymanek. Sędziowie SN: E. Brzeziński, A. Filcek, E. Jachczyk, W. Myga (sprawozdawca), S. Perestaj (współsprawozdawca i autor uzasadnienia), M. Rafacz-Krzyżanowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL, J. Szewczyka, po rozpoznaniu w dniu 21 marca 1985 r. wniosku Prezesa Sądu Najwyższego, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym do rozpoznania w składzie siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy pracownikom wymienionym w § 1 ust. 1 załącznika nr 7 do układu zbiorowego pracy z dnia 24 grudnia 1974 r. dla pracowników państwowych przedsiębiorstw rolnych przysługuje prawo do świadczenia w postaci ziemniaków oprócz ekwiwalentu pieniężnego przewidzianego w § 1 ust. 4 tego załącznika?"powziął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej:Pracownikom przedsiębiorstw wymienionych w § 1 ust. 1 załącznika nr 7 do układu zbiorowego pracy dla pracowników państwowych przedsiębiorstw rolnych z dnia 24 grudnia 1974 r. otrzymującym ekwiwalent za ziemniaki na podstawie § 1 ust. 4 wymienionego załącznika nie przysługują ziemniaki w naturze.Uzasadnienie faktycznePrezes Sądu Najwyższego kierujący Izbą Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wniósł o podjęcie uchwały przez skład powiększony Sądu Najwyższego wobec występujących rozbieżności w orzecznictwie.Mianowicie w wyrokach wydanych w dniu 31 stycznia 1984 r. w sprawie I PR 12/84 oraz w dniu 22 czerwca 1984 r. w sprawie I PRN 46/84 Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że pracownikom wymienionym w § 1 ust. 1 załącznika nr 7 układu zbiorowego pracy z dnia 24 grudnia 1974 r. dla pracowników państwowych przedsiębiorstw rolnych uprawnionym do ekwiwalentu za ziemniaki na podstawie § 1 ust. 4 tegoż załącznika nie należą się - oprócz tego ekwiwalentu - ziemniaki w naturze.Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyrokach wydanych w dniu 18 czerwca 1984 r. w sprawie I PRN 57/84 oraz w dniu 26 października 1984 r. w sprawie I PRN 101/84, stwierdzając, że pracownikom tym przysługuje, niezależnie od ekwiwalentu z § 1 ust. 4 załącznika nr 7 do wymienionego układu zbiorowego pracy, także prawo do świadczenia w postaci ziemniaków na podstawie § 1 ust. 2 pkt 2 tego załącznika.Istota zagadnienia prawnego wniesionego przez Prezesa Sądu Najwyższego sprowadza się do wyjaśnienia treści i zakresu uprawnień wynikających dla pracowników z § 1 ust. 4 załącznika nr 7 do układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych z dnia 24 grudnia 1974 r. (według stanu na dzień 1 stycznia 1981 r.).W myśl § 1 ust. 1 załącznika nr 7 do wymienionego układu do pracowników przedsiębiorstw: hodowli roślin, hodowli roślin i nasiennictwa, okręgowych hodowli i nasiennictwa ogrodniczego, nasiennych "Centrala Nasienna", okręgowych hodowli zwierząt zarodowych i okręgowych obrotu zwierzętami hodowlanymi nie mają zastosowania postanowienia załącznika nr 2 do tego układu. Oznaczało to m.in., że pracownicy wymienionych przedsiębiorstw nie mają prawa do działek ziemi pod ziemniaki ewentualnie ekwiwalentów pieniężnych za ziemniaki z tego tytułu.Dla pracowników wymienionych przedsiębiorstw były natomiast przewidziane uprawnienia do:- ekwiwalentu pieniężnego za nie pobrane mleko na zasadach i warunkach określonych w § 7 ust. 5 załącznika nr 2,- ziemniaków na zaopatrzenie zimowe w ilości 1 q rocznie na pracownika i członka jego rodziny, na którego przysługuje zasiłek (dodatek) rodzinny, oraz na niepracującą żonę.Ziemniaki te mogły być wydawane tylko w naturze. W przypadku rezygnacji pracownika z przysługujących mu ziemniaków nie miał on prawa do ekwiwalentu pieniężnego (§ 1 ust. 2 i 3 załącznika nr 7).Protokołem dodatkowym nr 15 z dnia 23 marca 1981 r. dodany został w § 1 załącznika nr 7 wymienionego układu ust. 4 o treści następującej: "Pracownicy przedsiębiorstw wymienionych w ust. 1 od dnia 1 stycznia 1982 r. otrzymują ekwiwalent pieniężny ustalony według zasad określonych w § 3 ust. 2 załącznika nr 2".Treść wymienionego ustępu wskazuje na to, że mimo braku w nim formalnego stwierdzenia, iż zmienia on ust. 3 § 1 załącznika nr 7, faktycznie zmienił on ten przepis, skoro przewiduje ekwiwalent za ziemniaki, który dotychczas pracownikom przedsiębiorstw objętych załącznikiem nr 7 nie przysługiwał.Przemawia za tym stwierdzenie w ust. 4, iż od stycznia 1982 r. pracownicy otrzymują "ekwiwalent pieniężny". Określenie "ekwiwalent" oznacza, że jest to świadczenie w zamian za inne przysługujące świadczenie (stanowiące równowartość świadczenia).Skoro więc pracownicy przedsiębiorstw wymienionych w załączniku nr 7 do układu zbiorowego pracy dla pracowników państwowych przedsiębiorstw rolnych dotychczas mieli prawo do ziemniaków na zaopatrzenie zimowe tylko w naturze (ust. 3 § 1), to wprowadzenie od 1 stycznia 1982 r. ekwiwalentu dla tych pracowników uzasadnia wniosek, że ekwiwalent ten stanowi świadczenie przysługujące w zamian za te ziemniaki. Jeżeli więc wprowadzono prawo do ekwiwalentu pieniężnego za ziemniaki, to tym samym pracownicy utracili uprawnienia do otrzymywania ziemniaków w naturze na zaopatrzenie zimowe. Za takim poglądem przemawia wykładnia słowna i systemowa omawianego § 1 załącznika nr 7.Jeśli miałoby być inaczej, dodany ust. 4 musiałby zawierać stwierdzenie, że ekwiwalent pieniężny przysługuje oprócz (lub niezależnie od) prawa do ziemniaków na zaopatrzenie zimowe w naturze.Za takim poglądem przemawia także dyrektywa interpretacyjna wynikająca z art. 7 k.p.W sytuacji bowiem, gdy sens przepisów nasuwa wątpliwości, zawsze ma zastosowanie przepis art. 7 k.p. i zawarta w nim dyrektywa interpretacyjna, służąca nadaniu określonym przepisom właściwego znaczenia, zgodnego m.in. z aktualnymi celami i polityką społeczno-gospodarczą Państwa.Powyższa dyrektywa nakazuje uwzględnienie, że polityka Państwa od początku lat osiemdziesiątych była w związku z sytuacją społeczno-gospodarczą kraju tego rodzaju, iż nie pozwala, ale wręcz nakazuje odstępowanie w jak najszerszym zakresie od praktyk przyznawania nowych deputatów i innych świadczeń branżowych w naturze i wypłacanych w formie ekwiwalentu pieniężnego oraz zwiększenia zakresu deputatów i świadczeń dotychczasowych. Niedoskonałości § 1 ust. 4 załącznika nr 7 nie można interpretować jako stworzenia, wbrew celom polityki Państwa, dla określonej grupy pracowników resortu rolnictwa możliwości otrzymywania przez nich zarówno ziemniaków w naturze na zaopatrzenie zimowe, jak i ponadto jeszcze ekwiwalentu pieniężnego, lecz jedynie można je interpretować jako stworzenie możliwości otrzymywania przez tę grupę pracowników ekwiwalentu pieniężnego za przysługujące im już w przeszłości świadczenia w postaci ziemniaków na zaopatrzenie zimowe.Za taką wykładnią przemawiają także unormowania zawarte w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 21 lipca 1983 r. o szczególnej regulacji prawnej w okresie przezwyciężania kryzysu społeczno-ekonomicznego oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 39, poz. 176) oraz w art. 19 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 5, poz. 25).Z tych względów Sąd Najwyższy powziął uchwałę jak w sentencji.