III PZP 8/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN E. Mzyk (sprawozdawca). Sędziowie SN: Z. Stypułkowska, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, M. Bojarskiej w sprawie z wniosku Wojewódzkiego Związku Hodowców Owiec w O. o wpis do rejestru po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 10 czerwca 1988 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 27 listopada 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w świetle art. 15 ust. 3 w związku z art. 23 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników (Dz. U. Nr 32, poz. 217) dopuszczalne jest zrzeszenie w związkach branżowych osób prawnych oraz członków tzw. honorowych i wspomagających?"podjął następującą uchwałę:Nie jest dopuszczalne zrzeszenie się w rolniczym zrzeszeniu branżowym osób prawnych oraz osób fizycznych nie spełniających warunków przewidzianych w art. 15 ust. 4 w związku z art. 23 ust. 3 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników (Dz. U. Nr 32, poz. 217). Nie pozostają natomiast w sprzeczności z przepisami powołanej ustawy postanowienia statutu rolniczego zrzeszenia branżowego przewidujące nadawanie tytułów honorowych oraz współdziałanie osób wspierających.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawca - Wojewódzki Związek Hodowców Owiec w O. domagał się wpisania do rejestru zmian statutu uchwalonych przez walne zebranie delegatów tego Związku w dniu 10 grudnia 1986 r.Postanowieniem z dnia 30 czerwca 1987 r. Sąd Rejonowy w Opolu uwzględnił częściowo wniosek i dokonał w rejestrze wpisu zmian § 10, 16 i 20 statutu, natomiast odmówił zarejestrowania zmian § 11 i § 13 statutu w brzmieniu następującym:"§ 11.III. Członkowie i ich prawa.1. Członkowie związku mogą być zwyczajni, honorowi i wspierający.2. Członkami zwyczajnymi Związku mogą być: a) osoba prowadząca hodowlę owiec jako jej właściciel lub posiadacz, b) pełnoletni członek rodziny osoby wymienionej w punkcie 1, a pracujący w prowadzonym przez tę osobę gospodarstwie hodowlanym owiec.3. Członkiem wspierającym może być osoba fizyczna lub prawna mająca wpływ na produkcję owczarską.4. Członkiem honorowym może być osoba fizyczna lub prawna związana z branżą owczarską i zasłużona dla owczarstwa, a w szczególności emeryci i renciści.......................§ 13 pkt 5. Członek wspierający ma obowiązek popierać Związek materialnie i w zakresie działalności merytorycznej."Zdaniem Sądu Rejonowego, Wojewódzki Związek jest rolniczym zrzeszeniem branżowym działającym w trybie ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników. Z art. 1 i 23 ust. 1 tej ustawy wynika, że związek może zrzeszać w swoich szeregach jedynie osoby fizyczne. Inne osoby nie spełniające przesłanek ustawowych nie mogą być członkami zrzeszenia. Brak jest również podstaw do podziału członków na zwyczajnych, honorowych i wspierających, co uzasadnia odmowę rejestrowania zmian statutu.Rozpoznając rewizję wnioskodawcy od powyższego postanowienia Sąd Wojewódzki w Opolu przedstawił w trybie art. 391 § 1 k.p.c. pytanie prawne, budzące poważne wątpliwości, sformułowane w części wstępnej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pozostaje poza sporem, że Wojewódzki Związek Hodowców Owiec w O. jest rolniczym zrzeszeniem branżowym w rozumieniu art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników (Dz. U. Nr 32, poz. 217). Dlatego Związek ten wpisany został do rejestru Sądu Rejonowego w Opolu w dziale B (akta) stosownie do § 2 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 grudnia 1982 r. w sprawie postępowania dotyczącego rejestracji społeczno-zawodowych organizacji rolników (Dz. U. Nr 45, poz. 302).Według art. 23 ust. 1 powołanej ustawy rolnicze zrzeszenie branżowe jest społeczno-zawodową organizacją reprezentującą i broniącą praw i interesów rolników indywidualnych specjalizujących się w określonej gałęzi produkcji rolnej lub zwierzęcej. Do członkostwa w rolniczym zrzeszeniu branżowym (art. 23 ust. 3 ustawy) stosuje się odpowiednio art. 15 ust. 3 i 4 tejże ustawy.Z przytoczonych unormowań wynika w sposób jednoznaczny, że ustawa z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników określiła w sposób zwężający krąg osób, które mogą tworzyć i zrzeszać się w rolniczym zrzeszeniu branżowym. Unormowania te mają charakter przepisów bezwzględnie obowiązujących (ius cogens), wobec czego odmienne postanowienia statutu uzasadniałyby odmowę ich wpisu do rejestru.Jeśli chodzi o krąg osób mogących tworzyć i zrzeszać się w rolniczym zrzeszeniu branżowym, to art. 23 ust. 1 ustawy nie pozostawia wątpliwości, iż objęte nim zostały wyłącznie osoby fizyczne, i to jedynie wtedy, gdy odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 15 ust. 3 i 4 ustawy. W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego wypowiedziany już został pogląd, że członkami rolniczego zrzeszenia branżowego nie mogą być osoby prawne naukowo zajmujące się rolnictwem, jak również sympatycy i działacze zrzeszenia, jeżeli nie zajmują się praktycznie rolnictwem (postanowienie z dnia 17 września 1983 r. IV PRN 3/84 - OSNCP 1985, z. 5-6, poz. 73). Ten kierunek wykładni prowadzi do wniosku, że osoba prawna niezależnie od tego, czy zajmuje się, czy też nie zajmuje się rolnictwem, nie może być członkiem rolniczego zrzeszenia branżowego.Z tych też względów nie jest dopuszczalne zrzeszenie się w rolniczym zrzeszeniu branżowym osób prawnych oraz osób fizycznych nie spełniających warunków przewidzianych w art. 15 ust. 4 w zw. z art. 23 ust. 3 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników.Powyższe rozważania jednak nie wyczerpują - co trafnie podnosi Sąd Wojewódzki - dalszych wątpliwości, a mianowicie: czy dopuszczalne jest zrzeszanie się w rolniczym zrzeszeniu branżowym tzw. członków honorowych i wspierających. Zgodzić się należy z rozważaniami, przedstawionymi w uzasadnieniu pytania prawnego, że charakter członkostwa honorowego lub wspierającego, bez względu na to, czy chodzi o osobę fizyczną czy prawną, sugeruje możliwość dostępu do zrzeszenia się osób, które miałyby przeszkodę w nabyciu członkostwa zwyczajnego, czyli takich, które należą do grona osób, o których mowa w art. 15 ust. 4 ustawy. Co więcej, tego rodzaju możliwość stanowiłaby obejście przepisów prawa, z jednym wszakże zastrzeżeniem, że tylko wówczas, gdyby status tzw. członków honorowych lub wspierających został zrównany z członkostwem zwyczajnym. Innymi słowy, przyznanie osobom nie spełniającym warunków określonych ustawą do tworzenia i zrzeszania się w rolniczym zrzeszeniu branżowym wraz z przyznaniem im takich praw jak osobom spełniającym przesłanki ustawowe, byłoby sprzeczne z prawem.Odmiennie jednak przedstawia się sytuacja, gdy statut rolniczego zrzeszenia branżowego przewiduje nadawanie określonym osobom tytułów honorowych lub określa współdziałanie osób wspierających w oderwaniu od praw i obowiązków uregulowanych ustawą dla członków zrzeszenia.W tej kategorii osób mieszczą się również tzw. członkowie honorowi i wspierający. Wprawdzie nazwa członek wspierający lub członek honorowy może być myląca, jednakże przy ocenie charakteru prawnego i statusu tych osób nie może decydować nazwa, lecz faktyczny zakres ich praw i obowiązków, ustalony w statucie. Przykładowo, jeśli statut przewiduje nadawanie tytułu honorowego lub określa współdziałanie osób wspierających (także wówczas, gdy posługuje się pojęciem członkostwa honorowego lub wspierającego), jednakże bez prawa wybierania tych osób do organów zrzeszenia oraz bez prawa udziału w głosowaniu, to trudno byłoby mówić o naruszeniu prawa lub zrównaniu czy uszczupleniu praw osób mogących w myśl ustawy tworzyć i zrzeszać się w rolniczym zrzeszeniu branżowym.W działalności organizacji społecznych, stowarzyszeń, fundacji, praktyka wykazuje poszukiwanie form organizacyjnych, które zmierzają do pozyskiwania sympatyków i zwolenników.Jest to atrybutem samodzielności i inwencji tych organizacji.Nie sposób tych form działalności pozbawić rolniczych zrzeszeń branżowych będących dobrowolną, niezależną i samorządną społeczno-zawodową organizacją rolników indywidualnych specjalizujących się w określonej gałęzi produkcji roślinnej lub zwierzęcej. Jeśli więc statut rolniczego zrzeszenia branżowego w oderwaniu od praw i obowiązków członków tego zrzeszenia, określonych ustawą zamieszcza postanowienia zmierzające do pozyskania poparcia dla swej działalności ze strony zwolenników i sympatyków, nawet przez nadawanie im tytułów honorowych lub tzw. członkostwa wspierającego nie będzie to naruszało przepisów ustawy.Konieczne zatem jest rozróżnienie statusu tych osób od członkostwa zwyczajnego, którego nabycie w sposób wiążący określa ustawa i których to warunków statut nie może naruszać. Rzeczą zatem sądu rejestrowego jest każdorazowo zbadać, czy postanowienia statutu nie pozostają w sprzeczności z prawem.Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.