III CZP 46/84

Skład orzekającyW składzie zespołu powołanego na podstawie art. 39 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym (Dz. U. Nr 34, poz. 183):Przewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: H. Ciepła, J. Niejadlik (sprawozdawca), K. Piasecki, J. Szachułowicz, T. Żyznowski. Arbitrzy GKA: K. Brzeziński, C. Dąbrowski, T. Mizikowski, Z. Siarkiewicz, B. Ujma. SentencjaSąd Najwyższy i Główna Komisja Arbitrażowa z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, na wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 czerwca 1981 r. o wyjaśnienie przepisu art. 3 pkt 3 i 5 ustawy o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym przez udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy spory, w których stronami są społeczno-zawodowe organizacje rolników, rozpoznaje Państwowy Arbitraż Gospodarczy:postanowił udzielić następującego wyjaśnienia:Spory, w których chociażby jedną ze stron jest społeczno-zawodowa organizacja rolników, rozpoznają sądy powszechne.Uzasadnienie faktyczneSpory o prawa majątkowe, o zawarcie lub ustalenie treści umowy, o zmianę lub rozwiązanie umowy oraz o ustalenie stosunku prawnego lub prawa są sprawami cywilnymi (art. 1 k.p.c.). W art. 3 ust. 1 z dnia 29 października 1975 r. o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym (Dz. U. Nr 34, poz. 183) tego rodzaju spory, jeżeli ich stronami są państwowe jednostki organizacyjne (pkt 1) oraz organizacje społeczne, ustawodawca przekazał do właściwości Państwowego Arbitrażu Gospodarczego (art. 2 § 2 k.p.c.). Wśród tych organizacji wyszczególnił zarówno organizacje społeczno-gospodarcze, które w wykonaniu założonego przez nie statutowego zadania mają prowadzić działalność gospodarczą (pkt 2, 3, 4), jak i "inne" organizacje społeczne, którym przepisy przyznają osobowość prawną, prowadzące tylko ubocznie działalność gospodarczą w celu zasilenia funduszów na realizację zasadniczych zadań politycznych, społecznych lub kulturalnych wynikających z ich statutów (pkt 5). Nie prowadzi to jednak do wniosku, że każda organizacja społeczna, która - w warunkach określonych w art. 3 ust. 1 pkt 5 ustawy prowadzi działalność gospodarczą, podlega w zakresie tej działalności właściwości arbitrażu gospodarczego. Ubocznie prowadzą działalność gospodarczą również organizacje związków zawodowych. Ustawodawca jednak zastrzegł w ust. 2 art. 3 tej ustawy, że Państwowy Arbitraż Gospodarczy nie rozpoznaje sporów, w których chociażby jedną ze stron jest organizacja związków zawodowych. Oznacza to, że spory, o których mowa w art. 2 pkt 1 ustawy, gdy ich stroną jest organizacja związków zawodowych, rozpoznają nadal sądy powszechne. Z założenia ustrojowego kółka rolnicze miały stanowić formę samorządu rolniczego (art. 15 pkt 3 Konstytucji PRL). Faktycznie jednak ich działalność koncentrowała się na prowadzeniu zarobkowej działalności usługowo-gospodarczej. Taki - a więc społeczno-gospodarczy - charakter organizacji kółek rolniczych i ich związków zaakceptowała (§ 1 zdanie drugie) Rada Ministrów w uchwale z dnia 25 stycznia 1974 r. w sprawie kierunków rozwoju społeczno-gospodarczego kółek rolniczych i ich związków (M. P. Nr 6, poz. 38).Postanowienia tej uchwały nie wyeliminowały prowadzenia przez nie działalności w celu umocnienia samorządu chłopskiego (§ 2 ust. 1 pkt 3 i 4). Brzmienie przepisów tej uchwały jednak wskazuje, że dominująca część działalności kółek rolniczych i ich związków skupiała się na działalności zarobkowej w sferze usługowo-gospodarczej (§ 1, § 2 ust. 1 pkt 1, 2, 5, § 3). Toteż mając na względzie, że prowadzą one działalność gospodarczą w realizacji założonych zasadniczych zadań statutowych, ustawodawca - na wzór dotychczasowych rozstrzygnięć (§ 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 września 1966 r. Dz. U. Nr 41, poz. 249) - w 1975 r. zaliczył do podmiotów arbitrażowych również kółka rolnicze i ich związki (art. 3 ust. 1 pkt 3 ustawy o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym). Po wejściu w życie ustawy z dnia 6 maja 1981 r. o związkach zawodowych rolników indywidualnych (Dz. U. Nr 11, poz. 50), przede wszystkim zaś - uchylającej tę przejściową ustawę - ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników (Dz. U. Nr 32, poz. 217), powstały wątpliwości co do tego, czy kółka rolnicze i ich związki nie utraciły charakteru podmiotów arbitrażowych. Powołanie kółka rolniczego nie warunkuje już zadeklarowania przez założycieli prowadzenia zarobkowej działalności gospodarczej. Artykuł 12 tej ustawy przecież stanowi, że organizacje rolników - a więc także koła gospodyń wiejskich, rolnicze zrzeszenia branżowe, związki rolników, kółek i organizacji rolniczych, związki rolniczych zrzeszeń branżowych, Krajowy Związek Kółek i Organizacji Rolniczych - mogą (ale nie muszą) prowadzić również działalność gospodarczą i socjalną. Zasadniczym bowiem celem ich działalności stała się już obrona zawodowych i społecznych interesów rolników indywidualnych (art. 1, 4, 10, 11, 15 ustawy), a możliwa - jeśli członkowie uznają to za stosowne - działalność gospodarcza ma przynosić środki na realizację tego społecznego zadania (por. § 8-12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 maja 1983 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o społeczno-zawodowych organizacjach rolników, Dz. U. Nr 27, poz. 132). Z nazwy "organizacje społeczno-gospodarcze" zniknął więc wyraz "gospodarcze", a na jego miejsce został wprowadzony wyraz "zawodowe". Wskazuje to - a pośrednio potwierdza ust. 2 § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 października 1985 r. w sprawie działalności gospodarczej organizacji społecznych (Dz. U. Nr 51, poz. 265) - na zamiar ustawodawcy przekształcenia społeczno-gospodarczych organizacji rolników w organizacje społeczne, o których mowa w art. 3 ust. 1 pkt 5 ustawy o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym. W związku z tym powstało zagadnienie, jaki organ - sąd czy arbitraż - jest właściwy do rozstrzygania sporów (art. 2 pkt 1 ustawy o PAG), w których chociażby jedną ze stron jest społeczna - i przy tym również już "zawodowa" - organizacja rolników, przedstawione przez Ministra Sprawiedliwości do wyjaśnienia Sądowi Najwyższemu i Głównej Komisji Arbitrażowej (art. 39 ust. 2 ustawy o PAG).Społeczno-zawodowe organizacje rolników nie podlegałyby arbitrażowi, gdyby swym charakterem nie różniły się od organizacji związków zawodowych. Działalność gospodarcza w dotychczasowych kółkach rolniczych dominowała nad wykonywaniem przez nie funkcji samorządu rolniczego. Społeczno-zawodowe organizacje rolników zaś skupiają działalność na realizowaniu - w ramach samorządu rolniczego (art. 4-5 ustawy z dnia 8 października 1982 r.) - powinności reprezentowania potrzeb oraz obrony interesów zawodowych i społecznych rolników indywidualnych (art. 1 tej ustawy). To wskazuje, że w stosunku do rolników indywidualnych, członków ich rodzin oraz osób związanych charakterem pracy z rolnictwem (art. 15 powołanej ustawy), realizują one z przeznaczenia ustawowego takie zadania, jak - w stosunku do pracowników - organizacje związków zawodowych Dz. U. Nr 32, poz. 216). Tegoż - jak organizacje związków zawodowych (art. 1 ust. 2, art. 2 ust. 1 i 2, art. 5-7, art. 18-19, 21, 24, 33 i inne) - przy prowadzeniu tej działalności są niezależne od organów administracji państwowej, samorządnie i samodzielnie określają zakres oraz formy swej działalności (art. 2, 15 ustawy o społ.-zawod. org. roln.), uzyskały umocowanie do prowadzenia społecznej kontroli jednostek organizacyjnych i organizacji związanych z rolnictwem (art. 10 tej ustawy), spełniają funkcje typowo syndykalne (art. 6-9 ustawy) oraz podlegają rejestracji i nadzorowi sądu (art. 18, 19 ustawy). Związki kółek i organizacji rolniczych też nie są identyczne ze związkami kółek rolniczych, o których mowa w art. 3 ust. 1 pkt 3 ustawy o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym, już choćby dlatego, że inny jest ich skład podmiotowy (art. 27-30 ustawy o społ.-zawod. org. roln.). Odmienność zadań i celów społeczno-zawodowych organizacji rolników od celów i zadań dotychczasowych kółek rolniczych przemawia za poglądem, że działalność tych organizacji jest działalnością zbliżoną do działalności związków zawodowych. Skoro cele i zadania oraz formy ich działalności zbliżone są, a nawet zbieżne z zadaniami organizacji związków zawodowych, to nie ma przeciwwskazań do zaaprobowania poglądu, że zgodnie z regułą wyrażoną w art. 2 § 1 k.p.c. spory (art. 2 pkt 1 ustawy o PAG), w których stronami są społeczno-zawodowe organizacje rolników, rozpoznają nie komisje arbitrażowe (art. 3 ust. 2 ustawy o PAG), lecz sądy powszechne.Takiej wykładni powyższych przepisów prawa nie podważa fakt, że skoro ustawa o społeczno-zawodowych organizacjach rolników nie uchyliła przepisu art. 3 ust. 1 pkt 3 ustawy o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym i nie wprowadziła korektury do art. 33 § 1 pkt 5 k.c., to kółka rolnicze i ich związki (pojmowane szeroko) również pod rządem tej ustawy są - choćby w ogóle nie prowadziły działalności gospodarczej - podmiotami arbitrażowymi. Nie można bowiem nie zwrócić uwagi na to, że uchylenie przepisu prawnego może wynikać też pośrednio z wydania przepisu późniejszego, regulującego dany stosunek społeczny w sposób odmienny. Wykazano zaś, że sytuacja prawna organizacji rolników jest aktualnie jakościowo odmienna od tej, jaką miały kółka rolnicze i ich związki przed wejściem w życie ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników. Uzyskanie przez nie charakteru organizacji zbliżonych do organizacji związków zawodowych wyłącza zaś możliwość utożsamiania ich - mimo identyczności nazwy niektórych z nich (jak kółka rolnicze, związki tych kółek) - z dotychczasowymi kółkami rolniczymi i ich związkami. Skoro pozostała tylko nazwa, to nie ulega wątpliwości, że - zgodnie z zasadą lex posterior derogat priori - wskazane na wstępie przepisy utraciły moc z dniem wejścia w życie powołanej ustawy. Powtórzenie - za ustawą o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym - w późniejszym akcie prawnym (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 1985 r. w sprawie zasad rozliczeń pieniężnych j.g.u. - Dz. U. Nr 43, poz. 204), że kółka rolnicze i ich związki oraz organizacje społeczne ludu pracującego są jednostkami gospodarki uspołecznionej, odmiennej wykładni nie usprawiedliwia. Rozróżnienie to bowiem sprowadzono ("w rozumieniu rozporządzenia") przede wszystkim na potrzeby tego aktu prawnego ("... stosuje się do rozliczeń pieniężnych między ..."), a poza tym organizacje związków zawodowych, mimo że w zakresie prowadzonej przez nie działalności gospodarczej są jednostkami gospodarki uspołecznionej, nie podlegają arbitrażowi. Wspomniany zarzut więc nie osłabia poglądu, że społeczno-zawodowe organizacje rolników nie są - w sporach między sobą i jednostkami gospodarki uspołecznionej - podmiotami państwowego arbitrażu gospodarczego.W tej sytuacji Sąd Najwyższy i Główna Komisja Arbitrażowa udzieliły na przedstawione pytanie wyjaśnienia jak w sentencji postanowienia (art. 39 ust. 2 ustawy o PAG).