KASN 6/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek (sprawozdawca). Sędziowie: SN A. Grymaszewski, SW K. Michaluk.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL. S. Trautsolta, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Wojewódzkiego Zrzeszenia Hodowców i Producentów Drobiu w S. przy udziale Zakładów Drobiarskich w S.D. o poddanie sporu rozstrzygnięciu przez Kolegium Arbitrażu Społecznego na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 3 kwietnia 1985 r.:postanowił uchylić zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Sądu Rejonowego w Szczecinie z dnia 12 grudnia 1984 r. i przekazał wniosek Prezesowi Sądu Rejonowego w Szczecinie celem nadania mu biegu zgodnie z przepisami uchwały Rady Państwa z dnia 30 grudnia 1982 r. - regulamin postępowania przed kolegiami arbitrażu społecznego (M.P. z 1983 r. Nr 1, poz. 1).Uzasadnienie faktyczneW dniu 23 listopada 1984 r. Wojewódzkie Zrzeszenie Hodowców i Producentów Drobiu w S. złożyło do Prezesa Sądu Rejonowego w Szczecinie wniosek o poddanie rozstrzygnięciu Kolegium Arbitrażu Społecznego przy tym Sądzie sporu z Zakładami Drobiarskimi w G. w przedmiocie wysokości cen skupu jaj w okresie od 1 kwietnia do dnia 30 czerwca 1984 r.Sąd Rejonowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 12 grudnia 1984 r. na podstawie § 4 uchwały Rady Państwa z dnia 30 grudnia 1982 r. - regulamin postępowania przed kolegium arbitrażu społecznego (M.P. z 1983 r. Nr 1, poz. 1) odrzucił wniosek, gdyż z wnioskiem o rozpatrzenie sporu przez Kolegium Arbitrażu Społecznego wystąpiła tylko jedna strona sporu, podczas gdy z § 3 powołanego regulaminu wynika, że z wnioskiem powinny wystąpić obie strony.Pogląd ten podzielił Sąd Wojewódzki w Szczecinie, który postanowieniem z dnia 3 kwietnia 1985 r. oddalił zażalenie wnioskodawcy. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, za prawidłowością poglądu Sądu Rejonowego poza § 3 powołanego regulaminu przemawia treść jego § 5 oraz przede wszystkim konstrukcja art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników (Dz. U. Nr 32, poz. 217). Przepis ten wyraźnie stwierdza, że jeżeli spór nie został rozwiązany w trybie pojednawczym określonym w art. 7 ustawy, to strony (a nie tylko jedna strona) obowiązane są poddać go rozstrzygnięciu przez kolegium arbitrażu społecznego.Orzeczenia obu sądów zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, domagając się ich uchylenia oraz przekazania sprawy do rozpoznania Kolegium Arbitrażu Społecznego przy Sądzie Rejonowym w Szczecinie. Skarżący zarzuca, że zaskarżone orzeczenia wydane zostały z rażącym naruszeniem przepisów art. 8 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników oraz § 3 ust. 1 i § 4 ust. 1 i 2 regulaminu postępowania przed kolegiami arbitrażu społecznego, a także interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie zarzuca skarżący, że Sąd Rejonowy nie był właściwy do rozpoznania wniosku, na co nie zwrócił uwagi Sąd Wojewódzki. Trafny i oczywisty jest także pogląd, że do rozpatrzenia sporu zgodnie z art. 8 ustawy o społeczno-zawodowych organizacjach rolników powołany jest szczególny organ w postaci kolegium arbitrażu społecznego, a nie sąd.Jednakże, zanim spór rozpoznany zostanie przez kolegium, wniosek o jego rozpatrzenie - zgodnie z § 4 regulaminu postępowania przed kolegiami arbitrażu społecznego - bada prezes sądu, przy którym powołane jest kolegium, i to zarówno pod kątem widzenia istnienia podstaw do rozpatrzenia sporu przez kolegium (§ 4 ust. 1), jak i braków formalnych wniosku (§ 4 ust. 3) oraz niewskazania przez strony sporu członków kolegium (§ 5 regulaminu). On też wydaje przewidziane w wymienionych przepisach zarządzenia i orzeczenia dotyczące zwrotu wniosku, jego odrzucenia oraz niedojścia do rozpoznania sporu.Prezes sądu występuje tu jako organ odrębny od kierowanego przez niego sądu. Nie może go więc w tych czynnościach zastąpić sąd.Odrzucenie zatem w niniejszej sprawie wniosku nie przez prezesa sądu, ale przez sąd rejonowy nastąpiło z rażącym naruszeniem § 4 ust. 1 regulaminu postępowania przed kolegium arbitrażu społecznego i stanowiło określoną w art. 368 pkt 2 i art. 369 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 397 § 2 k.p.c. podstawę do uwzględnienia zażalenia wnioskodawcy z powodu nieważności postępowania. Oddalając zażalenie Sąd Wojewódzki w rażący sposób naruszył te przepisy.Powyższe uchybienia stanowią wystarczającą podstawę do uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej, uchylenia orzeczeń sądów obu instancji i przekazania wniosku zgodnie z jego adresem Prezesowi Sądu Rejonowego w Szczecinie celem nadania biegu wnioskowi zgodnie z przepisami regulaminu postępowania przed kolegiami arbitrażu społecznego.Ponieważ postępowanie sądowe ograniczyło się do wydania na posiedzeniach niejawnych zaskarżonych orzeczeń, wobec ich uchylenia przez Sąd Najwyższy nie zachodzi potrzeba zniesienia postępowania sądowego przewidzianego w art. 388 § 2 k.p.c.Trafny jest jednak także podniesiony w rewizji nadzwyczajnej zarzut błędnej wykładni przez sądy obu instancji powołanych przez nie przepisów w tym kierunku, że wniosek o poddanie sporu rozstrzygnięciu przez kolegium arbitrażu społecznego mogą złożyć tylko obie strony sporu, a nie jedna z nich.Dosłowne brzmienie tych przepisów może wprawdzie sugerować, iż wniosek powinien być złożony wyłącznie przez obie strony, tym bardziej że art. 7 ust. 1 powołanej ustawy o społeczno-zawodowych organizacjach rolników, zawierający regulację postępowania pojednawczego będącego etapem poprzedzającym w systemie załatwiania sporów powstałych między organizacją rolników a organami administracji państwowej lub innymi podmiotami wymienionymi w art. 5 ust. 1 ustawy, stanowi, iż wszczęcia tego postępowania może żądać każda ze stron będących w sporze, zawiera zatem w rozważanym zakresie regulację jak gdyby przeciwstawną. Identyczne sformułowania w tym zakresie jak w art. 7 ust. 1 i art. 8 ust. 1 ustawy o społeczno-zawodowych organizacjach rolników zawarte są w art. 41 ust. 1 i art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277) w odniesieniu do załatwiania sporów zbiorowych między związkami zawodowymi a administracją, co czyni rozważany problem odpowiednio aktualny również w stosunku do tych sporów.Niemniej jednak ze względu na niemożliwe do przyjęcia skutki wyłącznie językowej wykładni wymienionych przepisów nie można na niej poprzestać, lecz należy je tłumaczyć zgodnie z celem zamierzonym przez ustawę. Skutki przyjęcia, że wniosek o wszczęcie postępowania przed kolegium arbitrażu społecznego musi być zgłoszony razem przez obie strony sporu, byłyby takie, że druga strona nie zainteresowana jest załatwieniem mogłaby nie zgłaszając wniosku uniemożliwiać rozpatrzenie sporu przez kolegium arbitrażu społecznego. Odrzucenie zaś z tej przyczyny wniosku o rozpatrzenie sporu przez kolegium arbitrażu społecznego nie pozwoliłoby organizacji rolników na skorzystanie z kolejnego etapu w systemie załatwiania sporów, a mianowicie podjęcia legalnej akcji protestacyjnej przewidzianej w art. 9 ustawy o społeczno-zawodowych organizacjach rolników, która w myśl ust. 1 tego przepisu musi być poprzedzona postępowaniem rozjemczym i postępowaniem przed kolegium arbitrażu społecznego.Zapobiegając powstaniu podobnej sytuacji w razie niewskazania przez strony w zakreślonym przez sąd terminie członków kolegium, określono w wyżej powołanym regulaminie zróżnicowane skutki tego zaniechania. Mianowicie, niewskazanie członków kolegium przez organizację rolników powoduje zwrócenie jej wniosku o rozpatrzenie sporu (§ 5 ust. 2), zaniechanie zaś tego przez stronę przeciwną, mimo udzielenia dodatkowego terminu - wydanie orzeczenia stwierdzającego, iż do rozpoznania sporu nie doszło z przyczyn zależnych od tej strony (§ 5 ust. 3).Brak analogicznego rozwiązania w razie zgłoszenia wniosku tylko przez jedną ze stron sporu nakazuje poszukiwać takiej wykładni, która nie pozwala na skuteczne blokowanie postępowania arbitrażowego przez drugą stronę.Trzeba mieć przy tym na uwadze, że punkt ciężkości art. 8 ust. 1 ustawy o społeczno-zawodowych organizacjach rolników spoczywa na obowiązku stron poddania nie załatwionego w toku rokowań oraz w postępowaniu pojednawczym sporu rozpatrzeniu przez kolegium arbitrażu społecznego, nie zaś na tym, czy z wnioskiem o rozpatrzenie sporu występują obie strony razem, czy też jedna ze stron. Jest to zrozumiałe, jeśli się zważy, że zarówno postępowanie pojednawcze, jak i arbitrażowe ma prowadzić do zapobiegania narastaniu napięć społecznych i uniknięcia potrzeby stosowania drastycznego środka w postaci akcji protestacyjnej.Użycie w tym przepisie oraz we wskazanych na wstępie przepisach regulaminu postępowania przed kolegiami arbitrażu społecznego liczby mnogiej "strony" ma znaczenie techniczne, które rozumieć należy, zgodnie z celem rozważanych przepisów, jako zbiorcze określenie zarówno obu stron, jak i każdej ze stron sporu. Jest ono rezultatem stosowanej przez ustawodawcę techniki legislacyjnej. Jak bowiem trafnie zauważono w rewizji nadzwyczajnej, identycznym ze wspomnianym wyżej sformułowaniem posłużono się w dekrecie z dnia 13 września 1945 r. o rozgraniczeniu nieruchomości (Dz. U. Nr 53, poz. 298 ze zm.). Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 2 tego dekretu rozgraniczenie przeprowadza się na wniosek osób zainteresowanych. Pomimo stosowanego w tym przepisie określenia ani w praktyce, ani w doktrynie nie było wątpliwości, że z wnioskiem o wszczęcie postępowania rozgraniczeniowego może wystąpić jedna z zainteresowanych osób.Uznać przeto należy, że wniosek o rozpatrzenie przez kolegium arbitrażu społecznego sporu między organizacją rolników a organami administracji państwowej lub innym podmiotem wymienionym w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników (Dz. U. Nr 32, poz. 217) złożyć mogą zarówno razem obie strony sporu, jak i jedna tylko strona. Gdy wniosek składa jedna strona, prezes sądu, przy którym działa kolegium, wzywa drugą stronę do wskazania członków kolegium. Wskazanie tych członków jest równoznaczne z przystąpieniem strony do sprawy arbitrażowej, ich niewskazanie zaś uzasadnia zastosowanie przez prezesa sądu rygorów określonych w § 5 ust. 2 i 3 uchwały Rady Państwa z dnia 30 grudnia 1982 r. - regulamin postępowania przed kolegiami arbitrażu społecznego (M.P. z 1983 r. Nr 1, poz. 1).Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że rewizja nadzwyczajna wniesiona została po upływie 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się zaskarżonych orzeczeń. Zgodnie bowiem z art. 421 § 3 k.p.c. zaskarżone orzeczenia podlegają uchyleniu bez względu na termin złożenia rewizji nadzwyczajnej, jeżeli sprawa ze względu na przedmiot nie podlega orzecznictwu sądowemu. Z tego też względu nie zachodziła potrzeba oceny, czy zaskarżone orzeczenia naruszają interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 421 § 2 k.p.c.).Sąd Najwyższy nie podzielił poglądu wyrażonego przez uczestnika postępowania - Zakłady Drobiarskie w G. - w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną, że mimo naruszenia przez sądy obu instancji powołanych w rewizji nadzwyczajnej przepisów prawa, nie powinna być ona uwzględniona, gdyż wobec wykonania umowy dostawy jaj po kwestionowanych cenach, cały spór stał się bezprzedmiotowy. Przepisy powołanych wyżej aktów prawnych nie ograniczają bowiem sporów między organizacjami rolników a organami administracji lub innymi podmiotami do kwestii aktualnych w chwili rozstrzygania sporu przez kolegium arbitrażu społecznego.