III UZP 22/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN B. Błachowska. Sędziowie SN: Z. Stypułkowska, S. Szymański (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, J. Szewczyka, w sprawie z wniosku Jacentego M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. o zwiększenie podstawy wymiaru emerytury górniczej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach postanowieniem z dnia 29 stycznia 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy górnikowi nadal wykonującemu pracę górniczą pod ziemią, któremu na jego wniosek organ rentowy stwierdził nabycie prawa do emerytury górniczej i nie wypłacał należnych 75% tejże emerytury, przysługuje na mocy przepisu art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o z.e.g. dodatkowe zwiększenie 3% podstawy jej wymiaru za każdy pełny rok pracy górniczej wykonywanej po nabyciu uprawnień do górniczej emerytury?"podjął następującą uchwałę:Górnikowi, który ma przyznaną emeryturę górniczą, nie przysługuje dodatkowe zwiększenie emerytury o 3% podstawy jej wymiaru za każdy pełny rok pracy górniczej pod ziemią po nabyciu uprawnień do tejże emerytury także w sytuacji, gdy nie pobierał w czasie tej pracy 75% górniczej emerytury.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:W dniu 16 czerwca 1983 r. Jacenty M. zgłosił do Oddziału ZUS w Z. wniosek o przyznanie górniczej emerytury na podstawie art. 9 ustawy o z.e.g. Decyzją z dnia 25 listopada 1983 r., następnie zmienioną decyzją z dnia 24 stycznia 1984 r., przyznano wnioskodawcy górniczą emeryturę od dnia 1 lipca 1983 r. z podjęciem wypłaty tego świadczenia w 75% jego wysokości z uwagi na dalsze wykonywanie przez niego zatrudnienia górniczego pod ziemią.W dniu 20 stycznia 1984 r. Jacenty M. wniósł o zawieszenie wypłaty tego świadczenia podnosząc, że po ustaniu zatrudnienia zamierza wystąpić o jego przeliczenie od osiągniętych ostatnio zarobków i dlatego nie podjął świadczenia emerytalnego. Spór o zawieszenie świadczenia został zakończony prawomocnym wyrokiem Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 21 sierpnia 1984 r., którym przyznano Jacentemu M. prawo do niepodejmowania przyznanej mu górniczej emerytury, powołując się na przepis art. 19 ust. 2 i art. 79 ustawy o z.e.g.We wniosku z dnia 31 sierpnia 1984 r. Jacenty M. zawiadomił ZUS o zamiarze zaprzestania zatrudnienia od dnia 1 września 1984 r. i przejściu na emeryturę z równoczesnym żądaniem przeliczenia podstawy wymiaru emerytury według wysokości wynagrodzenia otrzymywanego w okresie od września 1983 r. do dnia 31 sierpnia 1984 r. Decyzją z dnia 24 września 1984 r. Oddział ZUS przeliczył górniczą emeryturę według nowych zarobków i podjął jej wypłatę od września 1984 r., tj. od zaprzestania zatrudnienia. W odwołaniu od tej decyzji Jacenty M. domaga się jej zmiany m.in. przez zwiększenie emerytury o 3% podstawy jej wymiaru z tytułu wykonywania zatrudnienia mimo spełniania warunków do górniczej emerytury.W odpowiedzi na odwołanie ZUS wniósł o jego oddalenie, podnosząc, że odwołujący występując do organu rentowego z wnioskiem o przyznanie górniczej emerytury utracił prawo do zwiększenia podstawy wymiaru emerytury określonego w przepisie art. 11 ust. 3 ustawy o z.e.g. Przy rozpoznawania odwołania Sąd Wojewódzki uznał, iż w sprawie występuje wątpliwość prawna co do interpretacji przepisu art. 11 ust. 3 ustawy o z.e.g.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 32), określanej jako ustawa o z.e.g., górnikom, którzy mimo spełniania warunków do górniczej emerytury nie wystąpili o jej przyznanie, lecz nadal wykonują pracę górniczą pod ziemią, o której mowa w art. 5 ust. 1 pkt 1, 2, 5-9, 11 i 12, emeryturę zwiększa się dodatkowo o 3% podstawy jej wymiaru za każdy pełny rok takiej pracy wykonywanej po nabyciu uprawnień do górniczej emerytury.Z przedstawionego zagadnienia prawnego wynika, że sąd ma wątpliwość, czy przepis ten ma zastosowanie w sytuacji, gdy górnik wystąpił o przyznanie emerytury, jednakże po jej przyznaniu nie podjął wypłaty 75% emerytury, mimo iż nadal kontynuował zatrudnienie określone w art. 19 ust. 2 ustawy o z.e.g.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, wykładnia językowa art. 11 ust. 3 ustawy o z.e.g. prowadzi do wniosku, iż złożenie wniosku o górniczą emeryturę wyklucza możliwość przyznania dodatkowego zwiększenia emerytury przewidzianego w tym przepisie. Jednakże - jak wywodzi Sąd - skoro celem tego przepisu jest "nagradzanie" górników nadal wykonujących pracę pod ziemią, mimo że spełniają warunki do górniczej emerytury, to "formalne" wystąpienie z wnioskiem o przyznanie emerytury nie powinno stanowić przeszkody do dodatkowego zwiększenia tej emerytury w sposób przewidziany w art. 11 ust. 3 ustawy o z.e.g. Przez "formalne" wystąpienie z wnioskiem o emeryturę górniczą sąd rozumie zgłoszenie wniosku o przyznanie emerytury i niepodejmowanie po jej przyznaniu należnych świadczeń. W konkluzji Sąd skłania się do stanowiska, że w sytuacji gdy przyznanie świadczenia nie jest połączone z jego wypłaceniem, górnik po zaprzestaniu zatrudnienia powinien mieć prawo do dodatkowego zwiększenia emerytury o 3% podstawy jej wymiaru za każdy rok pracy pod ziemią wykonywanej po nabyciu uprawnień do górniczej emerytury.Powyższego poglądu nie można podzielić z następujących powodów:Prawidłowa wykładnia językowa art. 11 ust. 3 ustawy o z.e.g. prowadzi do jednoznacznego wniosku, że przewidziane tym przepisem dodatkowe zwiększenie emerytury za każdy pełny rok pracy górniczej pod ziemią określonej w art. 5 ust. 1 pkt 1, 2, 5-9, 11 i 12, wykonywanej po nabyciu uprawnień do górniczej emerytury, przysługuje górnikom, którzy mimo spełniania warunków górniczej emerytury nie wystąpili o jej przyznanie. Użyty w tym przepisie zwrot "nie wystąpili o jej przyznanie" oznacza bowiem, iż chodzi o tych górników, którzy mimo spełniania warunków do górniczej emerytury, nie wystąpili do organu rentowego z wnioskiem o jej przyznanie.Wbrew sugestii Sądu analiza przepisów ustawy o z.e.g. nie daje podstawy do podważania tego wniosku.Przy dokonywaniu wykładni art. 11 ust. 3 ustawy o z.e.g. należy mieć na uwadze, iż zgodnie z zasadami wykładni prawa przede wszystkim należy sięgać do wykładni językowej; sięganie do innych reguł wykładni prawa jest wskazane na pewno w przypadku, gdy wnioski wynikające z zastosowania wykładni językowej nie są jednoznaczne lub są niemożliwe do zaakceptowania. Oczywiście, nie oznacza to celowości poprzestania wyłącznie na wykładni językowej nawet w przypadku jednoznacznych wniosków w sytuacji, gdy skorzystanie także z innych zasad interpretacyjnych może dostarczyć dodatkowej argumentacji potwierdzającej wnioski, do których doprowadziła wykładnia językowa.Taka sytuacja występuje właśnie przy wykładni art. 11 ust. 3 ustawy o z.e.g.Ustawa o z.e.g. przewiduje dwojakiego rodzaju preferencje, jakie przysługują górnikowi wykonującemu prace górnicze pod ziemią, określone w art. 5 ust. 1 pkt 1, 2, 5-9, 11 i 12 - po nabyciu przez niego uprawnień do górniczej emerytury. Jakiego rodzaju preferencje przysługują górnikowi, zależy zaś od tego, czy wystąpił on z wnioskiem do organu rentowego o przyznanie emerytury górniczej.W przypadku gdy górnik mimo spełnienia warunków do górniczej emerytury nie wystąpił o jej przyznanie, zgodnie z art. 11 ust. 3 ustawy o z.e.g., jego emeryturę zwiększa się o 3% podstawy jej wymiaru za każdy pełny rok pracy górniczej pod ziemią wykonywanej po nabyciu uprawnień do górniczej emerytury.Ponadto taki górnik z chwilą zaprzestania pracy ma prawo do ustalenia podstawy wymiaru emerytury od zarobków z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia, a to stosownie do art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) w związku z art. 24 ustawy o z.e.g. - niezależnie od długości okresu pracy wykonywanej po nabyciu uprawnień do emerytury górniczej.Te preferencje mają stanowić zachętę do niewystępowania o przyznanie emerytury i do kontynuowania społecznie i gospodarczo cenionego zatrudnienia. W interesie bowiem zakładu pracy, jak również całego społeczeństwa jest wykonywanie nadal przez górników ich pracy, mimo nabycia uprawnień do górniczej emerytury, jeżeli stan ich zdrowia pozwala na wykonywanie w dalszym ciągu tej pracy.W przypadku wystąpienia o przyznanie emerytury górniczej ma natomiast zastosowanie art. 19 ust. 2 ustawy o z.e.g., który górnikom wykonującym pracę w pełnym wymiarze czasu pracy albo z wynagrodzeniem powodującym zawieszenie lub zmniejszenie emerytury w myśl przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin daje prawo do pobierania 75% emerytury. Górnicy tacy mają prawo do ponownego ustalenia wysokości emerytury dopiero po przepracowaniu 24 miesięcy - a to stosownie do art. 79 ust. 2 pkt 2 ustawy o z.e.g. w związku z art. 24 ustawy o z.e.g. Chodzi bowiem o zainteresowanie takich górników wykonywaniem pracy pod ziemią przynajmniej przez 24 miesiące po przyznaniu emerytury.Porównanie przepisów art. 11 ust. 3 i art. 19 ust. 2 ustawy o z.e.g. wykazuje, że preferencje przewidziane w obu tych przepisach nie mogą wystąpić łącznie. Odmienny bowiem jest ich przedmiot uregulowania oraz cel. Preferencje te nie mogą być stosowane alternatywnie.Dlatego uzasadnione jest podjęcie uchwały, iż górnikowi, który ma przyznaną emeryturę górniczą, nie przysługuje dodatkowe zwiększenie emerytury o 3% podstawy jej wymiaru za każdy pełny rok pracy górniczej pod ziemią po nabyciu uprawnień do tejże emerytury także w sytuacji, gdy nie pobrał w czasie tej pracy 75% emerytury. Odmienne stanowisko byłoby sprzeczne z art. 11 ust. 3 ustawy o z.e.g.Z uwagi na stan faktyczny niniejszej sprawy należy zaznaczyć, że górnik, który nie przepracował po przyznaniu emerytury 24 miesięcy, może skutecznie domagać się ponownego jej ustalenia od przeciętnego wynagrodzenia z ostatnich 12 miesięcy tylko w sytuacji, gdy pozostawanie jego w zatrudnieniu po złożeniu wniosku o emeryturę było spowodowane wyczekiwaniem na decyzję przyznającą emeryturę. Jeżeli taki górnik niezwłocznie po otrzymaniu decyzji przyznającej emeryturę rozwiąże umowę o pracę i nie podejmie 75% emerytury za okres od daty przyznania świadczenia, ma on prawo do ponownego przeliczenia emerytury.Uprawnienie takie natomiast nie przysługuje górnikowi, który po przyznaniu emerytury pozostawał nadal w zatrudnieniu, nawet gdy nie pobrał za ten okres 75% emerytury. W takiej sytuacji uwzględnienie żądania o przeliczenie emerytury od przeciętnego wynagrodzenia z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia byłoby obejściem przepisu art. 79 ust. 2 ustawy o z.e.g. Dlatego istotne zastrzeżenie nasuwa wyrok Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 21 sierpnia 1984 r., z mocą którego stwierdzono, że wnioskodawca ma "prawo do niepodejmowania przyznanej mu górniczej emerytury".