V PZP 3/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie SN: E. Berutowicz, A. Filcek, E. Jachczyk (sprawozdawca), S, Rejman (współsprawozdawca i autor uzasadnienia), T. Szymanek, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu wniosku Ministra Prac, Płacy i Spraw Socjalnych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Jakie spory ze stosunku pracy są sporami o niedobór zawiniony w rozumieniu § 6 ust. 1 uchwały nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. (M.P. Nr 94, poz. 438), uzasadniającymi wypłatę radcy prawnemu dodatkowego wynagrodzenia z tytułu zastępstwa zakładu pracy w postępowaniu sądowym?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych uchwalił i wpisał do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Sporem o niedobór zawiniony w rozumieniu § 6 ust. 1 uchwały nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. w sprawie zasad wynagradzania radców prawnych i referentów prawnych zatrudnionych w przedsiębiorstwach państwowych, zjednoczeniach oraz bankach państwowych (M.P. Nr 94, poz. 438 z późn. zm.) jest spór o naprawienie przez pracownika szkody powstałej w mieniu powierzonym mu przez zakład pracy z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się.Uzasadnienie faktyczneWątpliwości przedstawione w pytaniu prawnym Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych powstały po wejściu w życie kodeksu pracy. Do dnia 1.X.1975 r. zawiniona utrata lub zniszczenie odzieży roboczej i ochronnej, narzędzi pracy i innych przedmiotów wydanych pracownikowi w związku z wykonywaniem pracy uważane były za niedobór w rozumieniu 7 6 ust. 1 uchwały nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r., w sprawie zasad wynagradzania radców prawnych i referentów prawnych zatrudnionych w przedsiębiorstwach państwowych, zjednoczeniach oraz bankach państwowych (M.P. Nr 94, poz. 438 z późn. zm.).Praktyka w tym zakresie zgodna była z poglądem Komitetu Pracy i Płac, że sprawy o odszkodowanie z tytułu niezwrócenia odzieży ochronnej powinny być zakwalifikowane do kategorii sporów o niedobory zawinione, gdyż podstawą roszczenia jest niezwrócenie przez pracownika powierzonego mu przez zakład pracy mienia. Radcy prawnemu przysługiwało zatem dodatkowe wynagrodzenie z § 6 uchwały Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. (IV BKP-VII-43).Po wejściu w życie kodeksu pracy stan prawny w rozważanej dziedzinie nie uległ zmianie. Odpowiedzialność pracownika za szkodę wyrządzoną zakładowi pracy jest kompleksowo uregulowana w dziale V kodeksu pracy. Pracownik ponosi odpowiedzialność materialną za szkodę wyrządzoną zakładowi pracy wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych (art. 114), za zagarnięcie mienia społecznego lub inne umyślne wyrządzenie szkody (art. 122) oraz za szkody w mieniu, które powierzono mu z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się osobiście (art. 124) lub wspólnie z inną osobą lub osobami (art. 125).O niedoborze można mówić tylko w mieniu powierzonym pracownikowi. Rozdział II działu V kodeksu pracy nie operuje wprawdzie tym pojęciem, ale okoliczność ta nie ma istotnego znaczenia. Cały ten rozdział dotyczy bowiem odpowiedzialności za mienie powierzone, którego pracownik nie zwrócił lub z którego się nie wyliczył, a więc z niedoboru.Termin "niedobór" użyty został natomiast w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r. w sprawie wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników (Dz. U. Nr 40, poz. 236), które nie podaje jednak jego definicji. Przedmiot rozporządzenia został zresztą ograniczony i niedobór - w rozumieniu jego przepisów - odnosi się tylko do braków w mieniu powierzonym pracownikowi do wyliczenia się. Dlatego nie można zasadnie twierdzić, że do tych granic zacieśnia się w ogóle pojęcie niedoboru.W art. 124 § 1 k.p. stanowiącym o odpowiedzialności materialnej pracownika obok pieniędzy, papierów wartościowych, kosztowności wymienione są narzędzia i instrumenty lub podobne przedmioty, a także odzież ochronna i robocza oraz sprzęt ochrony osobistej. Na tych samych zasadach odpowiada pracownik także za szkodę w mieniu innym od tego, o którym wyżej mowa, powierzonym mu z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się (art. 124 § 2). Tak więc wykładnia gramatyczna, systemowa i funkcjonalna art. 124 § 1 i § 2 k.p. przemawia za tym, że przepisy te odnoszą się do sytuacji, gdy jakiekolwiek mienie zostanie powierzone pracownikowi w taki sposób, że ma on realną możliwość rozliczenia się z niego. Obojętne jest przy tym, czy pracownik ma powierzoną np. odzież ochronną, która ma być dopiero wydana innym pracownikom, czy też otrzymał ją już do własnego użytku. To samo można odnieść do pieniędzy. Za szkodę w pieniądzach odpowiada w pełnej wysokości zarówno kasjer, jak i ten, kto je otrzymał na pokrycie kosztów związanych z delegacją. W tym przypadku pracownik otrzymał je bowiem do wyliczenia się lub do zwrotu, jeżeli do wyjazdu nie dojdzie. We wszystkich tych stanach faktycznych, w razie nierozliczenia się pracownika, mamy do czynienia z brakiem w mieniu mu powierzonym, a brak jest synonimem niedoboru.Nie ma przeto uzasadnionych podstaw do czynienia różnicy, gdy chodzi o dodatkowe wynagrodzenie radcy prawnego z tytułu zastępstwa w postępowaniu sądowym, między sytuacją, gdy mienie zakładu pracy zostało powierzone pracownikowi z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się. W obu tych przypadkach, w razie utraty mienia, powstaje w zakładzie pracy niedobór. Wobec tego, że ustawodawca - w zasadzie - stawia obecnie na jednej płaszczyźnie odpowiedzialności utratę pieniędzy, odzieży roboczej i innego mienia powierzonego pracownikowi, to jakikolwiek ubytek w tym mieniu jest zawsze niedoborem w rozumieniu § 6 ust. 1 uchwały 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę, której dał wyraz w sentencji.Nie zachodzi natomiast potrzeba wyjaśnienia słowa "zawiniony" niedobór, ponieważ odpowiedzialność pracownika oparta jest na zasadzie winy i w przypadku nie zawinionego niedoboru - jeżeli pracownik zdoła to udowodnić - powództwo podlega oddaleniu (punkt I wytycznych SN z dnia 29.XII.1975 r., V PZP 13/75 - OSNCP 1976, z. 2, poz. 19).