V PZP 5/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie SN: E. Brzeziński (współsprawozdawca), A. Filcek, S. Perestaj, Z. Stypułkowska, T. Szymanek, J. Wasilewski (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu wniosku Prezesa Urzędu Patentowego PRL, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy nagrody przewidziane w § 28 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351) w związku z art. 106 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) przysługują twórcom projektów wynalazczych, jeżeli współdziałali oni przy realizacji tego projektu lub przyczynili się do przyspieszenia zastosowania albo rozpowszechnienia, współdziałając w następnej jednostce gospodarki uspołecznionej przy jego realizacji?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych podjął następującą uchwałę:Przepisy art. 106 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) i § 28 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351) nie wyłączają dopuszczalności przyznania twórcy pracowniczego projektu wynalazczego przewidzianej w tych przepisach nagrody, jeżeli współdziałał on przy realizacji projektu albo przyczynił się do przyspieszenia jego stosowania lub rozpowszechniania, współdziałając w następnej jednostce gospodarki uspołecznionej przy jego realizacji. Uzasadnienie faktyczneArtykuł 106 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) upoważnia do przyznania nagród osobom, które współdziałały przy realizacji pracowniczego projektu wynalazczego albo przyczyniły się do przyspieszenia jego stosowania lub jego rozpowszechnienia. Na podstawie art. 107 ust. 1 pkt 2 ustawy o wynalazczości Rada Ministrów w § 28 ust. 2 i 3 rozporządzenia z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351) określiła szczegółowo zasady przyznawania i wypłacania tych nagród.Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 28 kwietnia 1977 r. - V PZP 3/77 (OSNCP z 1977 r. z. 9, poz. 143) wpisanej do księgi zasad prawnych, stwierdził, że nagrody przewidziane w § 28 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych mają charakter uznaniowy.Przytoczona uchwała Sądu Najwyższego wskazuje na to, że rozważane nagrody, chociaż są świadczeniem związanym z wykonaniem czynności określonych w art. 106 ust. 2 ustawy o wynalazczości, nie stanowią jednak wynagrodzenia za ich wykonanie, Sąd Najwyższy w uzasadnieniu tej uchwały stwierdził, że czynności te są zwykle podejmowane przez osoby będące pracownikami i w ramach łączącego je z jednostką gospodarki uspołecznionej stosunku pracy oraz w godzinach pracy, za które otrzymują wynagrodzenie. A zatem okoliczność, iż twórca pracowniczego projektu wynalazczego otrzymał przewidziane w przepisach prawa wynagrodzenie, nie może stanowić przesłanki wyłączającej możliwość przyznania mu nagrody na podstawie art. 106 ust. 2 ustawy o wynalazczości, chociażby wskazane w tym przepisie czynności zostały uwzględnione w przyznanym mu wynagrodzeniu. Istota nagradzania polega na tym, że jest to świadczenie niezależne od przysługującego wynagrodzenia.Nagroda przewidziana w art. 106 ust. 2 ustawy o wynalazczości stanowi zachętę do współdziałania w jak najszybszym wdrażaniu i rozpowszechnianiu pracowniczych projektów wynalazczych w jednostkach gospodarki uspołecznionej. Sprawna realizacja projektów wynalazczych uwzględnia nie tylko interes twórcy, ale również interes społeczny. Jeżeli zatem obowiązujące przepisy przewidują nagradzanie osób, które przyczyniły się do urzeczywistnienia tego celu, to nie ma uzasadnionych podstaw do wyłączenia z grona tych osób twórców pracowniczych projektów wynalazczych. Nagroda jest dobrowolnym świadczeniem uprawnionego podmiotu i jej przyznanie w granicach określonych przepisami prawa zależy wyłącznie od jego uznania. Wyłączenie twórców pracowniczych projektów wynalazczych z kręgu osób, którym mogą być przyznane nagrody, musiałoby być wyraźne i wynikać bezpośrednio z przepisów prawa. Takiego wyłączenia nie można dopatrzeć się w tym, iż w art. 106 ust. 2 ustawy o wynalazczości użyto określenia "osoby", nie zaś "twórcy". To, że w przepisach prawa wynalazczego autorzy projektów wynalazczych są nazwani "twórcami", nie przesądza o tym, iż nie są oni objęci szerszym znaczeniowo pojęciem, jakim jest określenie "osoby". O tym zaś, czy konkretna norma prawa wynalazczego dotyczy także twórcy pracowniczego projektu wynalazczego, czy tylko innych osób, decyduje jej treść i cel.O rzeczywistej treści art. 106 ust. 2 ustawy o wynalazczości nie mogą też przesądzać unormowania zawarte w ust. 1 i 3 tego przepisu. Treść art. 106 ust. 1 i 3 ustawy o wynalazczości nie stanowi wskazówki interpretacyjnej dla ustalenia znaczenia zwrotu "osoby" użytego w ust. 2. Każdy z tych przepisów ma zastosowanie do zupełnie różnych i niezależnych od siebie stanów faktycznych. Ograniczenia podmiotowe w art. 106 ust. 1 i 3 ustawy o wynalazczości uzasadnia wyraźna treść unormowań zawartych w tych przepisach.Nie ulega wątpliwości, że prawo do wynagrodzenia na podstawie art. 106 ust. 1 ustawy o wynalazczości przysługuje innym osobom, pomagającym w opracowaniu pracowniczego projektu wynalazczego, nie zaś tylko twórcy tego projektu. Wynika to w sposób oczywisty z celu tego przepisu. Także w art. 106 ust. 3 ustawy o wynalazczości konieczne było wyraźne wskazanie, którym twórcom projektów racjonalizatorskich mogą być przyznane nagrody określone w tym przepisie.Nawiązanie do określeń, użytych w ust. 1 i 3 nie może więc stanowić podstawy do wyjaśnienia pojęcia "osoby" użytego w art. 106 ust. 2 ustawy o wynalazczości, a zwłaszcza do twierdzenia, iż określenie to nie obejmuje twórców pracowniczych projektów wynalazczych. Wniosku takiego nie usprawiedliwia też treść art. 107 ust. 1 pkt 3 ustawy o wynalazczości. Przepis ten zawiera upoważnienie do wydania przez Radę Ministrów rozporządzenia określającego między innymi zasady obowiązywania nowych norm pracy, wynikających z zastosowania projektu wynalazczego wobec twórcy tego projektu i innych osób objętych treścią art. 106 ust. 2 tej ustawy. Przepis ten dotyczy odrębnego zagadnienia, a mianowicie skutków wynikłych z zastosowania projektu wynalazczego w zakresie norm pracy, i oddzielne zaakcentowanie w nim twórcy projektu było konieczne do stworzenia możliwości odmiennego ukształtowania jego uprawnień w tym przedmiocie. Z mocy § 23 ust. 4 wymienionego rozporządzenia twórcy - w przeciwieństwie do innych osób - przysługuje wynagrodzenie wyrównawcze w razie wprowadzenia nowej normy pracy w wyniku zastosowania projektu wynalazczego, bez względu na to, czy współdziałał on przy realizacji tego projektu. Twórca pracowniczego projektu wynalazczego ma prawo do wynagrodzenia wyrównawczego w związku ze zmianą norm pracy dlatego, że jest autorem zastosowanego projektu, nie zaś osobą współdziałającą w zakresie wskazanym w art. 106 ust. 2 ustawy o wynalazczości.Jeżeli więc rozważana nagroda ma charakter uznaniowy, a przy tym treść art. 106 ust. 2 ustawy o wynalazczości nie daje podstaw do stwierdzenia, iż nie może ona być przyznana twórcy pracowniczego projektu wynalazczego, to od uznania i oceny uprawnionej jednostki gospodarki uspołecznionej zależy, czy działanie twórcy w zakresie wskazanym w tym przepisie usprawiedliwia przyznanie mu tego świadczenia.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił na przedstawione zagadnienie prawne odpowiedzi ujętej w sentencji uchwały.