WZP 3/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes gen. bryg. K. Lipiński. Sędziowie: płk S. Dziubiński, płk J. Górski, płk J. Juszczak, płk A. Kaszycki, płk H. Kmieciak (sprawozdawca), płk S. Kosmal.Protokolant: kpt A. Chwiłoc (sędzia sądu wojsk. - deleg.) - z udziałem Zastępcy Naczelnego Prokuratora Wojskowego płk A. Suskiego.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie zakończonej nieprawomocnym wyrokiem Wojskowego Sądu Garnizonowego w N. z dnia 18 września 1987 r., którym szer. Włodzimierz K. został skazany m.in. za przestępstwo określone w art. 303 § 3 k.k. oraz uniewinniony od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 304 § 2 k.k., a szer. Wojciech K. - m.in. za przestępstwo określone w art. 303 § 2 k.k., po rozpoznaniu przedstawionego, postanowieniem z dnia 16 listopada 1987 r. - WR 477/87, przez skład trzech sędziów Izby Wojskowej - w związku z rewizją prokuratora na niekorzyść - zagadnienia prawnego budzącego wątpliwości, a mianowicie:"Czy samowolne opuszczenie przez żołnierza jednostki wojskowej, w której odbywa on karę służby w oddziale dyscpylinarnym, bez zamiaru powracania do niej wyczerpuje znamiona przestępstwa dezercji, czy też tylko - samowolnego oddalenia?"na podstawie art. 13 pkt 5 i art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneDezercja (art. 304 k.k.) różni się od samowolnego oddalenia (art. 303 k.k.) przede wszystkim tym, że to pierwsze następuje "w celu trwałego uchylenia się od służby wojskowej". Wobec tego odpowiedź na przedstawione na wstępie pytanie prawne uzależnione jest w istocie od rozstrzygnięcia kwestii, czy żołnierz zmierza do osiągnięcia tego celu już wtedy, gdy nie chce pełnić służby w danej jednostce wojskowej, czy dopiero wtedy, gdy nie chce jej pełnić w żadnej jednostce wojskowej?W związku z tym należy zauważyć, że wynikający z szeroko ujętego powszechnego obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej ogólny obowiązek pełnienia czynnej służby wojskowej w odniesieniu do określonej osoby ulega konkretyzacji w tym sensie, że zawsze staje się obowiązkiem pełnienia oznaczonego rodzaju tej służby i w oznaczonej jednostce wojskowej. Osoba powołana do czynnej służby wojskowej obowiązana jest więc stawić się do tej służby nie tylko w określonym terminie, ale i w określonym miejscu (art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL - Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31), a żołnierz obowiązany jest pełnić ową służbę w jednostce wojskowej, do której został wcielony, chyba że nastąpi przeniesienie go do innej jednostki wojskowej (art. 71 cyt. ustawy w zw. z § 16 i 61 zarządzenia Ministra Obrony Narodowej nr 58 z dnia 30 grudnia 1987 r. w sprawie odbywania zasadniczej służby wojskowej - Dz. Rozk. MON z 1987 r., poz. 69). Stąd też jeżeli osoba powołana do pełnienia określonego rodzaju czynnej służby wojskowej (np. zasadniczej służby wojskowej) nie dopełni obowiązku zgłoszenia się do tej służby, gdyż nie chce jej pełnić w jednostce wojskowej wskazanej w karcie powołania, to, jak wyjaśnił już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 czerwca 1976 r. - Rw 196/76 (OSNKW 1976, z. 9, poz. 119), ponosi odpowiedzialność karną za kwalifikowaną postać tego przestępstwa, znamionującą się właśnie celem trwałego uchylenia się od służby (obecnie art. 231 ust. 3 powołanej ustawy), "chociażby nawet sprawca chciał pełnić czynną służbę wojskową innego - niż określony w akcie powołania - rodzaju lub też w innej jednostce wojskowej." Odpowiednio do tego trzeba też przyjąć, że jeżeli żołnierz opuszcza "swoją jednostkę albo wyznaczone miejsce przebywania", gdyż nie chce w tej jednostce albo w tym miejscu pełnić służby wojskowej, to jest to także równoznaczne z działaniem "w celu trwałego uchylenia się od służby wojskowej" w rozumieniu art. 304 § 1 k.k. (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 1975 r. - Rw 54/75, Biuletyn IWSN z 1975 r., nr 2, s. 16-17), chociażby nawet sprawca zamierzał pełnić ową służbę w innej jednostce wojskowej albo w innym miejscu. Wynika to z oczywistego faktu, że żołnierz nie może pełnić służby wojskowej tam, gdzie chce, lecz musi pełnić ją tylko tam, gdzie rozkaże mu właściwy dowódca.Nie ma żadnych powodów do przyjęcia, by w wypadku żołnierza odbywającego karę służby w oddziale dyscyplinarnym mogło być inaczej. Skierowanie żołnierza z macierzystej jednostki wojskowej do oddziału dyscyplinarnego w celu odbycia wspomnianej kary nie przerywa przecież biegu służby wojskowej. W myśl przepisów Regulaminu oddziału dyscyplinarnego (Dz. Rozk. MON z 1979 r., poz. 66): "Kara służby w oddziale dyscyplinarnym polega na dalszym odbywaniu zasadniczej służby wojskowej w warunkach intensywnego szkolenia i pracy oraz obostrzonych rygorów pełnienia służby" (pkt 3) i w związku z tym "okres odbywania kary służby w oddziale dyscyplinarnym zalicza się do czasu trwania zasadniczej służby wojskowej" (pkt 4). Okoliczność, że żołnierz skierowany do oddziału dyscyplinarnego "pozostaje w stanie ewidencyjnym macierzystej jednostki wojskowej" (pkt 14 ppkt 1), do której też po odbyciu kary zostaje z powrotem odprawiony (pkt 37 ppkt 1), wskazuje jedynie, iż dla takiego żołnierza oddział dyscyplinarny stanowi "wyznaczone miejsce przebywania", o którym mowa w art. 303-304 k.k., i nic więcej.Z tych względów nie do przyjęcia jest pogląd wyrażony w wyroku zwykłego składu sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1987 r. - WR 185/87 (nie publikowany), głoszący, że jeżeli żołnierz odbywający karę służby w oddziale dyscyplinarnym opuszcza ten oddział, nie chcąc doń powrócić, to jest to tylko równoznaczne z dążeniem do uniknięcia odbycia kary, a nie z działaniem w celu trwałego uchylenia się od służby wojskowej. Dlatego też na pytanie składu trzech sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego, rozpoznającego sprawę szer. Włodzimierza K. i szer. Wojciecha K., który to skład ogarnęły wątpliwości co do trafności tego poglądu, zachodzi potrzeba udzielenia odpowiedzi jak na wstępie.