III CZP 103/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Niejadlik (sprawozdawca). Sędziowie SN: C. Bieske, Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janiny S., Zbigniewa S. i Elżbiety J. przeciwko Elżbiecie C. o zobowiązanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kaliszu postanowieniem z dnia 26 czerwca 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy umowa o przekazaniu gospodarstwa rolnego za rentę może być uznana za czynność zdziałaną z pokrzywdzeniem wierzycieli w rozumieniu art. 527 k.c.?"podjął następującą uchwałę:Przekazanie przez rolnika gospodarstwa rolnego następcy na zasadzie i w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.) może być uznane za bezskuteczne na podstawie przepisów normujących ochronę wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika (art. 527 - 534 k.c.).Uzasadnienie faktycznePogorszenie się - po powstaniu zobowiązania - stanu majątkowego dłużnika zmniejsza szanse uzyskania zaspokojenia przez wierzyciela. Swą wierzytelność bowiem może on realizować z tego tylko mienia, które pozostaje w dyspozycji dłużnika w chwili wdrożenia egzekucji. Kodeks jednak od tej zasady przewiduje wyjątek m.in. w przypadku, kiedy dłużnik - w porozumieniu z osobą trzecią i na jej korzyść (art. 527 § 1, art. 528 k.c.) - dokonał czynności prawnej ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Krzywdzi zaś - w tym rozumieniu - wierzyciela przede wszystkim rozporządzająca czynność prawna, w następstwie której dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności (art. 527 § 2 k.c.). W takiej sytuacji więc wierzyciel może żądać w drodze powództwa (zarzutu), skierowanego przeciwko osobie trzeciej, która wskutek czynności prawnej dłużnika uzyskała korzyść majątkową (art. 531 § 1 k.c), uznania tej czynności prawnej w stosunku do niego za bezskuteczną (art. 527 § 1, art. 531 § 1 k.c.), żeby w drodze egzekucji mógł dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek zaskarżonej przezeń czynności wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły (art. 532 k.c.).Przedmiotem zaskarżenia mogą być tu tylko czynności prawne dłużnika. W orzecznictwie i w nauce utrwalił się pogląd, że umowa przekazania własności gospodarstwa rolnego (art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.) jest czynnością cywilnoprawną, a nie administracyjnoprawną. Z zasady, że umowa o przekazaniu własności gospodarstwa rolnego następcy ma charakter cywilnoprawny, wypływa wniosek, iż jeśli ta ustawa nie stanowi inaczej albo co innego nie wynika z samej umowy, to do takiej umowy stosuje się ogólne przepisy prawa cywilnego dotyczące czynności prawnych (orz. składu siedmiu sędziów SN z dnia 22 grudnia 1980 r. III CZP 39/80 - OSNCP 1981, z. 7, poz. 121), jak też mogą mieć zastosowanie przepisy ogólne księgi trzeciej kodeksu cywilnego o zobowiązaniach (uchwała SN z dnia 16 lipca 1980 r. III CZP 44/80 - OSNCP 1981, z. 2-3, poz. 24). Przepisy normujące ochronę wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika zostały zamieszczone wśród przepisów ogólnych księgi trzeciej tego kodeksu, o zobowiązaniach. Skoro tak, to wykładnia gramatyczna i systemowa prowadzą do wniosku, że nie jest wyłączone stosowanie tych przepisów do umów o przekazaniu własności gospodarstwa rolnego następcy.Rozważenie w związku z tym wymaga - czy przeciwko temu poglądowi nie przemawiają szczególne unormowania art. 54 i 55 omawianej ustawy. W pierwszym z tych przepisów ustawodawca zabronił następcy zbywania własności nieruchomości rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego przed upływem 10 lat od dnia przejęcia. Nie oznacza to jednak, że tworzy on przeszkodę w uzyskaniu przez wierzyciela zaspokojenia w drodze licytacyjnej sprzedaży takiej nieruchomości. Wspomniany zakaz dotyczy tylko przenoszenia własności w drodze czynności prawnej i - jak wskazuje dalsza część przytoczonego przepisu - ma charakter względny. Według art. 54 ustawy następca "przejmuje gospodarstwo rolne wraz z prawami i obowiązkami związanymi z prowadzeniem tego gospodarstwa (...)". Wyłącza więc ta norma stosowanie - pokrewnego jej - przepisu art. 526 k.c. (uchwała SN z dnia 21 czerwca 1979 r. III CZP 35/79 - OSNCP 1979, z. 12, poz. 234). Nie można już jednak - odwołując się do reguły a contrario wykładni logicznej - wywodzić z niej wniosku, że wierzyciel nie może dochodzić zaspokojenia innych wierzycieli ze składników gospodarstwa rolnego, które w wykonaniu umowy przekazania - następca nabył od jego dłużnika. Albowiem wspólną cechą przepisów art. 527-534 k.c. oraz instytucji zmiany dłużnika (art. 54 omawianej ustawy) jest tylko to, że mają one na celu ochronę wierzyciela. Poza tym, ich charakter jest różny; w drugiej sytuacji z mocy prawa długi przechodzą ze zbywcy na nabywcę, a ochrona wierzyciela na zasadzie art. 527 i nast. k.c. aktualizuje się wówczas, gdy - z uwagi na rodzaj zadłużenia - dłużnikiem pozostaje wyłącznie zbywca gospodarstwa rolnego. Przemawia to za poglądem, że tenże art. 54 ustawy, przyznaje wierzycielowi ochronę poza roszczeniem pauliańskim. Stąd, wykorzystując akcję pauliańską wierzyciel może dochodzić zaspokojenia także takich wierzytelności, które nie były związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, przekazanego następcy umową, o której mowa w art. 59 ust. 1 ustawy emerytalnej. Oznacza to, że wskazane unormowania szczególne nie wyłączają dopuszczalności zaskarżenia umowy o przekazanie własności gospodarstwa rolnego następcy, zawartej z pokrzywdzeniem wierzycieli.Umowa o przekazanie własności gospodarstwa rolnego następcy ma na celu zapewnienie rolnikowi ze środków państwowych zaopatrzenia na starość lub na wypadek inwalidztwa, a ponadto zapewnienie kontynuowania działalności gospodarczej przez osobę młodą, dającą gwarancję należytego prowadzenia przekazanego jej gospodarstwa rolnego. Skuteczne zaskarżenie czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, powoduje - jak powiedziano na wstępie - uznanie tej czynności za bezskuteczną w stosunku do skarżącego wierzyciela. Względnie tylko bezskuteczna umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy zachowuje ważność i skuteczność zarówno między stronami, jak i wobec - orzekającego o przyznawaniu świadczeń - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Możność zaskarżenia takiej umowy nie godzi zatem w socjalny cel ustawy (nie prowadzi do pozbawienia dłużnika świadczeń emerytalnych, lokalu mieszkalnego, pomieszczeń gospodarskich działki) ani też w jej cel gospodarczy (licytacyjnym nabywcą nieruchomości rolnej może być tylko osoba posiadająca kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego - art. 976 k.c.). To zaś wskazuje, że i dyrektywy wykładni funkcjonalnej nie dyskwalifikują poglądu, iż nie jest wyłączone stosowanie art. 527 i nast. k.c. do umów o przekazanie własności gospodarstwa rolnego następcy.Przedstawione zagadnienie prawne więc rozstrzygnął Sąd Najwyższy jak w sentencji niniejszej uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).