III UZP 18/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: T. Kasiński, W. Myga, J. Myślicki, S. Perestaj (sprawozdawca), F. Rusek, S. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, I. Kaszczyszyn, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na postawie art. 18 ust. 3 o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy do podstawy wymiaru emerytur i rent nauczycielskich należy wliczać wartość wyżywienia otrzymywanego nieodpłatnie przez nauczycieli zatrudnionych w systemie oświaty i wychowania?"podjął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej:Wartość wyżywienia otrzymywanego nieodpłatnie (lub częściowo nieodpłatnie) przez nauczyciela zatrudnionego w systemie oświaty i wychowania wlicza się do podstawy wymiaru emerytury i renty, jeżeli nauczyciel nie korzysta z tego świadczenia po przejściu na emeryturę lub rentę inwalidzką.Uzasadnienie faktyczneW uchwale z dnia 17 czerwca 1985 r. III UZP 14/85 Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że wartość wyżywienia otrzymywanego nieodpłatnie przez nauczyciela zatrudnionego w systemie oświaty i wychowania podlega wliczeniu do podstawy wymiaru emerytury, jeżeli nauczyciel nie korzysta z tego świadczenia po przejściu na emeryturę. W związku z tą uchwałą Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych złożył wniosek o rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy w składzie powiększonym zagadnienia prawnego przytoczonego w sentencji uchwały. W uzasadnieniu tego wniosku Minister stwierdzi, że odrębność unormowania zawartego w art. 88 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.) nie może stanowić podstawy wliczenia do podstawy wymiaru emerytur i rent nauczycielskich wartości wyżywienia otrzymywanego nieodpłatnie z tego względu, że wiodące w tej mierze są przepisy powszechnie obowiązujące ogół pracowników (art. 18 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz uchwała nr 33 Rady Ministrów z dnia 25 marca 1983 r. w sprawie klasyfikacji wynagrodzeń w jednostkach gospodarki uspołecznionej), a te przepisy nie zaliczają wartości wyżywienia do wynagrodzeń.Dodatkowo przeciwko wliczaniu tego świadczenia do podstawy wymiaru emerytur i rent - twierdzi wnioskodawca - przemawia fakt, że od wartości wyżywienia nie odprowadza się składek na ubezpieczenie społeczne, co narusza równowagę wpływów i rozchodów funduszu ubezpieczeń.Niewątpliwe jest, że przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent (Dz. U. Nr 18, poz. 77) tudzież uchwały nr 33 Rady Ministrów z dnia 25 marca 1983 r. w sprawie klasyfikacji wynagrodzeń w jednostkach gospodarki uspołecznionej (M.P. Nr 15, poz. 85) normujące problematykę ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent oraz ustalania, jakie składniki należą do wynagrodzeń - mają charakter przepisów ogólnych. Określają one zasady ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent w odniesieniu do wszystkich pracowników i członków ich rodzin objętych tymi przepisami. Do tych unormowań nawiązuje art. 88 ust. 2 Karty Nauczyciela, który stanowi, że podstawę wymiaru emerytury i renty dla nauczyciela zatrudnionego w systemie oświaty i wychowania... ustala się na zasadach ogólnych określonych w omawianych przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Gdyby treść tego przepisu ograniczała się do tego sformułowania, wówczas uzasadniony byłby pogląd Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych. Artykuł 88 ust. 2 Karty Nauczyciela zawiera jednak dalszą treść, w której podkreśla się, że do podstawy wymiaru emerytury i renty dla nauczyciela wlicza się również wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe, dodatki, świadczenia w naturze, jeśli ze świadczeń tych nauczyciel nie korzysta po przejściu na emeryturę lub rentę, oraz wszystkie nagrody uzyskane przez nauczyciela za osiągnięcia zawodowe w okresie, z którego wynagrodzenie stanowi podstawę wymiaru emerytury lub renty.Z treści więc tego przepisu wyraźnie wynika, że przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury lub renty dla nauczyciela ustawodawca nakazuje, aby poza składnikami wynagrodzenia wymienionymi w przepisach dotyczących zaopatrzenia emerytalnego pracowników uwzględnić dodatkowe składniki wymienione w tym przepisie.Wartość wyżywienia wydawanego nauczycielom całkowicie lub częściowo nieodpłatnie stanowi świadczenie w rozumieniu art. 88 ust. 2 Karty Nauczyciela.Artykuł 88 ust. 2 Karty Nauczyciela ma charakter przepisu szczególnego, w stosunku do przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin i przepisów wykonawczych, a dotyczących ustalania podstawy wymiaru emerytury lub renty.W myśl ogólnych zasad wykładni prawa przepis szczególny stosować należy przed przepisem ogólnym, jeżeli unormowanie przepisem szczególnym jest odmienne niż przepisem ogólnym.Z tych względów przepis ogólny późniejszy nie wpływa na zmianę przepisu szczególnego wcześniejszego.Za taką wykładnią przepisu art. 88 ust. 2 Karty Nauczyciela przemawia m.in. to, że ustawą z dnia 1 lutego 1983 r. o zmianie niektórych przepisów o świadczeniach z ubezpieczenia społecznego i o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 5, poz. 38) ustawodawca zmienił niektóre przepisy Karty Nauczyciela, natomiast wymieniony przepis pozostał bez zmian.Uchwała nr 33 Rady Ministrów z dnia 25 marca 1983 r. w sprawie klasyfikacji wynagrodzeń w jednostkach gospodarki uspołecznionej - bez względu na jej charakter - nie może wpłynąć na wykładnię art. 88 ust. 2 Karty Nauczyciela, gdyż ma charakter ogólny, dotyczy bowiem wszystkich pracowników jednostek gospodarki uspołecznionej i nie może zmienić przepisu ustawy.Nie podważa powyższego poglądu okoliczność, że nauczycielowi nie przysługuje ekwiwalent w razie niekorzystania z wyżywienia, ponieważ art. 88 ust. 2 Karty Nauczyciela przewiduje uwzględnienie wartości tego świadczenia do podstawy wymiaru emerytury lub renty tylko wtedy, jeżeli nauczyciel traci prawo do tego świadczenia po przejściu na emeryturę lub rentę.Także stwierdzenie wnioskodawcy, iż do podstawy wymiaru emerytury lub renty wlicza się tylko składniki wynagrodzenia, od których odprowadzane są składniki na ubezpieczenie społeczne, nie podważa sentencji uchwały.Ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz przepisy wykonawcze dotyczące pracowników jednostek gospodarki uspołecznionej (poza wyjątkami) nie zawierają takiego warunku, a z § 5 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent wyraźnie wynika, że do podstawy wymiaru tych świadczeń wlicza się wartość użytkowania działki ziemi przez nauczyciela, chociaż od tego świadczenia nie są odprowadzone składniki na ubezpieczenie społeczne.Wnioskodawca pomija przy tym, że od szeregu składników zaliczanych do wynagrodzeń - wymienionych w § 4 ust. 1 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów - zakłady pracy odprowadzają składniki na ubezpieczenie społeczne, chociaż składniki te nie są wliczane do podstawy wymiaru emerytur i rent. Teza więc o zachwianiu równowagi dochodów i wydatków funduszu ubezpieczeń społecznych nie ma uzasadnienia faktycznego. Okoliczność ta nie może także wpływać na sposób ustalenia podstawy wymiaru emerytury lub renty dla nauczyciela z uwagi na treść art. 88 ust. 2 Karty Nauczyciela.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.