III UZP 31/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Szymańska (sprawozdawca). Sędziowie: SN W. Myga, SW M. Sadowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Stanisława D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ż. o wzrost emerytury po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 16 maja 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy okres prowadzenia rzemiosła jest okresem pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43)?"podjął następującą uchwałę:Okres wykonywania rzemiosła nie podlega wliczeniu do okresu pracy w szczególnych warunkach, wymaganego do przyznania wzrostu emerytury z tytułu takiej pracy.Uzasadnienie faktyczneStanisław D., pobierający emeryturę, wystąpił w dniu 24 października 1985 r. z wnioskiem o przyznanie wzrostu emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach w wysokości 10% jej podstawy wymiaru.Decyzją z dnia 20 grudnia 1985 r. organ rentowy załatwił ten wniosek odmownie z uwagi na to, że wnioskodawca nie udowodnił co najmniej 15-letniego okresu pracy w szczególnych warunkach, ale tylko 3 lata, 3 miesiące i 16 dni w okresie od dnia 15 października 1976 r. do dnia 31 grudnia 1979 r. na stanowisku kierownika młyna. Organ rentowy nie uznał za pracę w szczególnych warunkach prowadzenia przez wnioskodawcę na własny rachunek młyna w czasie od 1945 r. do dnia 23 czerwca 1976 r., ponieważ wnioskodawca nie był wówczas pracownikiem w rozumieniu kodeksu pracy.Stanisław D. w odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie podtrzymał swoje roszczenie. Do odwołania dołączył pismo Terenowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Ż. z 2 stycznia 1986 r. tej treści, iż wnioskodawca "był zatrudniony od 1945 r. do 1976 r. na stanowisku młynarza", które to stanowisko jest wymienione w wykazie A dział X, poz. 10, stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.).Sąd uznał, iż w sprawie zachodzą poważne wątpliwości prawne, w związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne o treści przytoczonej w sentencji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie jest poza sporem, że wnioskodawca był zatrudniony na podstawie umowy o pracę tylko w okresie od dnia 15 października 1976 r. do dnia 31 grudnia 1979 r. Natomiast w okresie od 1945 r. do dnia 23 sierpnia 1977 r. prowadził młyn na własny rachunek i z tytułu tej działalności podlegał od dnia 1 stycznia 1973 r. ubezpieczeniu społecznemu jako osoba wykonująca rzemiosło.Wnioskodawca utrzymuje, że wyżej wymieniony okres wykonywania rzemiosła, tj. okres świadczenia usług w zakresie młynarstwa, należy uwzględnić przy obliczaniu okresu pracy w szczególnych warunkach, wymaganego do przyznania wzrostu emerytury z tytułu takiej pracy, gdyż w istocie świadczył on usługi w takich warunkach jak pracownik wykonujący prace wymienione w wykazie A dział X, poz. 10 (praca przy wytwarzaniu mąki, kasz, płatków i śruty) załącznika do wyżej powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Z motywów przedstawionego zagadnienia prawnego wynika, iż sąd byłby skłonny podzielić to stanowisko.Wnioskodawca pobiera emeryturę na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), w związku z czym okres wykonywania przez niego rzemiosła (usług w zakresie młynarstwa) jest okresem zaliczalnym do okresu zatrudnienia, a to stosownie do art. 13 ust. 3 pkt 5 tejże ustawy.W orzecznictwie Sądu Najwyższego była już rozważana kwestia uprawnienia rzemieślników do wzrostu emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach. Mianowicie, w uchwale z dnia 21 stycznia 1986 r. III UZP 52/85 Sąd Najwyższy stwierdził, iż rencista pobierający rentę inwalidzką określoną przepisami ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147) nie jest uprawniony do świadczeń przewidzianych w przepisach zawartych w rozdziale 1 działu III ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.W motywach powołanej uchwały Sąd Najwyższy wyjaśnił, iż z treści przepisów wyżej wymienionych aktów prawnych, a w szczególności z art. 53 ustawy o z.e.p. oraz § 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. wynika, że określone w nich świadczenia przysługują tylko pracownikom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę i w pełnym wymiarze czasu pracy przy pracach (na stanowiskach pracy) określonych przepisami wyżej wymienionych aktów prawnych. Według zaś art. 5 ustawy o z.e.p. określenie pracownik oznacza osobę pozostającą w stosunku pracy w myśl kodeksu pracy, a zatrudnienie - wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy. Sąd Najwyższy wyjaśnił ponadto, że przepis art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników ... stwierdzający, że przewidziane w tej ustawie świadczenia emerytalne przysługują na zasadach i w wysokości określonej przepisami o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nie oznacza, że do świadczeń tych przysługują dodatki (wzrost) przewidziane w przepisach szczególnych zawartych w rozdziale 1 działu III ustawy o z.e.p. oraz w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów, mimo braku spełnienia warunków określonych wymienionymi przepisami szczególnymi.Stanowisko wyrażone w wyżej wymienionej uchwale zostało potwierdzone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 maja 1986 r. II UR 6/86, w którym wyrażono pogląd, że świadczenia z tytułu pracy w szczególnych warunkach przysługują tylko pracownikom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę i wykonującym stale oraz w pełnym wymiarze czasu pracy określone przepisami ustawy o z.e.p. i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.Z rozważanym zagadnieniem wiąże się również uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 1986 r. III UZP 20/85, w której stwierdzono, że przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p., normujące świadczenia dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, nie mają zastosowania do osób wykonujących prace nakładcze.Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela stanowisko zajęte w przytoczonych wyżej orzeczeniach oraz zawartą tam argumentację. Dodatkowo należy podnieść, iż delegacja ustawowa z art. 9 ust. 7 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników (...) upoważnia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych do ustalenia (w drodze porozumienia z Ministrem Handlu Wewnętrznego) dla osób prowadzących działalność w warunkach szkodliwych dla zdrowia tylko wieku emerytalnego niższego niż określony w ust. 2 tego przepisu, tj. niższego niż 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Z zakresu tej delegacji zatem wynika, że wykonywanie działalności w szkodliwych warunkach daje dla niektórych grup tylko możliwość obniżenia wieku emerytalnego, natomiast nie upoważnia do przyznania innych preferencji.Za takim stanowiskiem przemawiają także i te względy, że zgodnie z § 2 ust. 1 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń określonych w tymże rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. W przypadku wykonywania rzemiosła wymaganie to - z uwagi na różne sytuacje faktyczne - nie może mieć realnego zastosowania. Wykonywanie działalności wytwórczej i usługowej przez rzemieślnika - jak trafnie podkreślił Sąd - nie jest określone czasowo, gdyż uzależnione jest m.in. od ilości zamówień, zapotrzebowania na rynku itp. Ponadto rzemieślnik musi wykonywać szereg czynności o charakterze administracyjnym, które nie są wykonywane w warunkach uciążliwych (np. wypisywanie rachunków dla klientów, zaopatrzenie w materiały, załatwianie formalności finansowych itp.). Dlatego w praktyce nie jest możliwe ścisłe określenie, w jakim wymiarze czasu rzemieślnik wykonuje działalność wytwórczą lub usługową w warunkach szkodliwych.Przedstawiane wyżej argumenty przemawiają za zajęciem negatywnego stanowiska także w sytuacji, gdy okres wykonywania rzemiosła jest okresem zaliczalnym do okresu zatrudnienia, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie.Brak jest podstawy do innego, tj. korzystniejszego potraktowania okresu wykonywania rzemiosła w stosunku do pracownika, który otrzymał świadczenie emerytalno-rentowe z ustawy o z.e.p. - przy zaliczeniu okresu wykonywanego poprzednio rzemiosła.Możliwość wliczania okresu wykonywania rzemiosła do okresu pracy w szczególnych warunkach, wymagających do przyznania wzrostu emerytury lub renty inwalidzkiej z tytułu takiej pracy, musiałaby wynikać wprost z pozytywnego przepisu. Takiego przepisu zaś nie zawiera ani ustawa o z.e.p., ani ustawa z dnia 18 grudnia 1978 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników (...), co jest uzasadnione chociażby tylko z uwagi na brak realnego zastosowania w stosunku do rzemieślników wymagania wykonywania pracy w warunkach szkodliwych stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.Za takimi stanowiskami także pośrednio przemawia art. 11 ust. 3 (zdanie drugie) ustawy o z.e.p., który stanowi, że okresy zawodowej lub nadterminowej służby wojskowej, okresy służby w Milicji Obywatelskiej oraz w organach bezpieczeństwa publicznego i Służbie Więziennej uważa się za okresy pracy w szczególnym charakterze, uprawniającej do świadczeń określonych w art. 54.Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Najwyższy powziął uchwałę, iż okres wykonywania rzemiosła nie podlega wliczeniu do okresów pracy w szczególnych warunkach, uprawniającego do przyznania wzrostu emerytury z tytułu takiej pracy.