III UZP 2/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN B. Błachowska. Sędziowie SN: J. Myślicki (sprawozdawca), A. Filcek.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, H. Chilmon, w sprawie z wniosku Tadeusza Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych w K. o wzrost emerytury po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach postanowieniem z dnia 28 października 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy emerytowi pobierającemu świadczenie określone przepisami ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147) przysługuje wzrost emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach, o których mowa w § 16 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43), w sytuacji gdy był on objęty ubezpieczeniem rzemieślniczym tylko przez 3 lata, 5 miesięcy i 9 dni w ostatnim okresie przed przejściem na emeryturę, wcześniej zaś był zatrudniony na podstawie umowy o pracę przez okres 29 lat, w tym w szczególnych warunkach ponad 15 lat, i spełnia warunki wymagane do uzyskania emerytury na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.)?"podjął następującą uchwałę:Emerytowi pobierającemu świadczenia na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147) nie przysługuje wzrost emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach, o których mowa w § 16 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) - nawet w sytuacji, gdy spełnia on warunki wymagane do uzyskania emerytury na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).Uzasadnienie faktyczneZakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w K. w decyzji zamiennej z dnia 31 marca 1987 r. nie uwzględnił okresów zatrudnienia wnioskodawcy Tadeusza Ł. ur. dnia 27 kwietnia 1920 r. od dnia 15 maja 1936 r. do dnia 4 marca 1942 r. i od dnia 15 stycznia 1945 r. do dnia 10 marca 1947 r., przy ustalaniu wzrostu pobieranej przezeń emerytury na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników (Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147).W odpowiedzi na złożone przez wnioskodawcę odwołanie do Sądu organ rentowy podniósł, że wzrost emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach przysługuje pracownikom na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), a tymczasem wnioskodawca uprawniony jest do świadczeń z ubezpieczenia społecznego rzemieślników.Mając na uwadze powyższy stan faktyczny Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach wystąpił w trybie art. 391 § 1 k.p.c. do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego zamieszczonego w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Dział III ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin zawiera przepisy szczególne określające prawo do świadczeń niektórych grup osób.Zalicza się do nich: 1) pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (rozdz. 1), 2) osoby zajmujące stanowiska kierownicze (rozdz. 2), 3) niektóre osoby nie będące pracownikami (rozdz. 3) i 4) osoby, którym mogą być przyznawane świadczenia w szczególnym trybie (rozdz. 4).Z unormowania zawartego w rozdziale 1 ustawy wynika, że świadczenia z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przysługują zatrudnionym w takich okolicznościach "pracownikom", za których - stosownie do art. 5 pkt 1 ustawy - uważa się osoby pozostające w stosunku pracy w myśl kodeksu pracy.Pracownikami zatrudnionymi w szczególnych warunkach - w rozumieniu art. 53 ust. 2 ustawy - są pracownicy stale zatrudnieni przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia, a w szczególności zatrudnionych w warunkach i okolicznościach wyszczególnionych w pkt 1 do 11 art. 53 ust. 2 ustawy.Pracownikami zaś zatrudnionymi w szczególnym charakterze, są osoby wymienione w pkt 1 do 6 art. 53 ust. 3 ustawy.W art. 53 ust. 4 ustawa wskazuje na odrębne uregulowanie uprawnień z tytułu szczególnego charakteru zatrudnienia nauczycieli, nauczycieli akademickich i innych pracowników naukowo-badawczych oraz pracowników naukowych.Artykuł 55 ustawy zawiera upoważnienie o określenia w drodze rozporządzenia przez Radę Ministrów rodzaju prac lub stanowisk pracy oraz warunków, na podstawie których osobom wymienionym w art. 11 ust. 3 oraz w art. 53 ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury w wieku niższym, aniżeli określony został w art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy, a także przysługuje - wzrost emerytury lub renty, o którym mowa w art. 54 ust. 1 pkt 2 ustawy.Powołanie w wymienionym przepisie artykułu 11 ust. 3 ustawy wskazuje, że obok pracowników z uprawnień określonych w tym przepisie (przy uwzględnieniu rodzajów prac lub stanowisk oraz warunków określonych przez Radę Ministrów) mogą także korzystać żołnierze zawodowi, funkcjonariusze MO i Służby Więziennej oraz członkowie ich rodzin, jeżeli nie spełniają warunków do emerytury lub renty określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób, albo jeżeli świadczenia określone w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin byłyby dla tych osób korzystniejsze.Uprawnienia osób objętych art. 55 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników uregulowane zostały szczegółowo w rozporządzeniu wykonawczym Rady Ministrów z dnia 7 lutego1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43, ze zm.).Z treści § 1 powołanego rozporządzenia oraz z dalszych jego przepisów wynika, że przewidziana nim sfera uprawnień odnosi się do "pracowników", których stanowiska pracy wykonywanej w szczególnych warunkach lub stanowiska o szczególnym charakterze określają właściwi ministrowie, kierownicy urzędów centralnych oraz centralne związki spółdzielcze w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych - w podległych im i nadzorowanych zakładach pracy, przy uwzględnieniu wykazów takich stanowisk lub prac stanowiących załącznik do rozporządzenia (§ 1 ust. 2). Okresy takiej pracy podlegają uwzględnieniu, pod warunkiem jednak, że wykonywana była "stale" i "w pełnym" wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy (§ 2 ust. 1).Brak odniesienia w art. 55 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników zarówno do osób "nie będących pracownikami" (rozdz. 3 ustawy), jak i do jakichkolwiek innych osób, w tym też do wykonujących działalność rzemieślniczą, wskazuje, że ustawodawca uzależnił nabycie prawa do określonego w art. 55 pkt 2 ustawy wzrostu emerytury lub renty od spełnienia dwóch podstawowych warunków - wykazania się okresami pozostawania w stosunku pracy oraz wykazania, iż okresy takiej pracy odpowiadają wymaganiom rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (por. także uchwały SN: z dnia 31 maja 1985 r. III UZP 20/85 - OSNCP 1986, z. 1-2, poz. 5; z dnia 21 stycznia 1986 r. III UZP 52/85 - OSNCP 1986, z. 11, poz. 176 i z dnia 22 sierpnia 1986 r. III UZP 31/86 - OSNCP 1987, z. 8, poz. 109).Artykuł 9 ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników zawiera delegację upoważniającą Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych (obecnie: Ministra Pracy i Polityki Socjalnej) w porozumieniu z Ministrem Handlu Wewnętrznego i Usług (obecnie: Ministrem Rynku Wewnętrznego)) do ustalenia w drodze rozporządzenia dla osób prowadzących działalność w warunkach szkodliwych dla zdrowia, wieku emerytalnego niższego niż określony w ust. 2 tegoż artykułu (tj. niższego niż 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn). Zestawienie treści tego przepisu ze szczególnym unormowaniem przewidzianym w art.55 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników wskazuje, że art. 9 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników (w myśl którego świadczenia emerytalne przysługują rzemieślnikom "na zasadach i w wysokości" określonej w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników) nie uzasadnia możliwości uwzględnienia w systemie ubezpieczenia społecznego rzemieślników wzrostu przewidzianego art. 55 pkt 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników. Mogą oni korzystać jedynie z unormowania wynikającego z art. 9 ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników.Na tle powyższych rozważań nasuwa się wniosek, że wykazanie uprawnień emerytalnych w systemie zaopatrzenia emerytalnego pracowników, obejmujących prawo do wzrostu określonego w art. 55 pkt 2, z braku przesłanek ustawowych nie stanowi podstawy do korzystania z tego prawa w systemie ubezpieczenia społecznego rzemieślników.W tym stanie rzeczy należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.