III PZP 64/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska, A. Filcek (sprawozdawca), W. Myga, M. Rafacz-Krzyżanowska, Z. Stypułkowska, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolda, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"1. Czy organowi założycielskiemu przysługuje jedynie uprawnienie do powołania w nowo organizowanym przedsiębiorstwie pierwszego dyrektora?2. Według jakich kryteriów określa się termin zapewniający należytą ciągłość pracy przedsiębiorstwa (art. 34 ust. 5 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych)?3. Kto ma prawo do odwołania pierwszego dyrektora, a w szczególności, czy uprawnienie to przysługuje głównie organowi założycielskiemu, a rada pracownicza przedsiębiorstwa może wystąpić jedynie do tego organu z wnioskiem o jego odwołanie, uzasadniając swoje stanowisko istnieniem okoliczności wymienionych w art. 37 ust. 1 powołanej ustawy?- podjął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej:1. W przedsiębiorstwach państwowych, w których rada pracownicza właściwa jest do powołania i odwołania dyrektora, do jej kompetencji należy także odwołanie pierwszego dyrektora powołanego przez organ założycielski w nowo organizowanym przedsiębiorstwie na podstawie art. 34 ust. 5 zdanie pierwsze ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych. (Dz. U. Nr 24, poz. 122 ze zm.).2. Organ założycielski uprawniony jest do powołania dyrektora na podstawie art. 34 ust. 4 zdanie drugie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, gdy rada pracownicza w terminie 14 dni od dnia, w którym powstała sytuacja wymagająca powołania dyrektora, nie ogłosi konkursu na to stanowisko bądź w tymże terminie, liczonym od dnia wyłonienia w konkursie kandydatów, nie podejmie uchwały o powołaniu dyrektora, chyba że rada pracownicza zawiadomi organ założycielski o uzasadnionych przyczynach zwłoki.- odmówił podjęcia uchwały w zakresie objętym pierwszym pytaniem.Uzasadnienie prawneI. Podejmując uchwałę zawierającą odpowiedź na trzecie i drugie pytanie zawarte we wniosku Ministra Sprawiedliwości Sąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Według art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122 ze zm.), zwanej dalej "ustawą o p.p.", dyrektora przedsiębiorstwa państwowego powołuje i odwołuje organ założycielski bądź rada pracownicza.W ustawie o p.p. bądź w przepisach wykonawczych wydanych na podstawie art. 5 ustawy o p.p. określono, kiedy powyższe uprawnienie należy do organu założycielskiego, mianowicie organ założycielski powołuje i odwołuje dyrektora:- przedsiębiorstwa o podstawowym znaczeniu dla gospodarki objętego listą tego rodzaju przedsiębiorstw ustaloną przez Radę Ministrów w drodze rozporządzenia (art. 34 ust. 2 ustawy o p.p. i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1983 r. w sprawie ustalenia listy przedsiębiorstw o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej - Dz. U. Nr 9, poz. 47; zm.: Dz. U. z 1984 r. Nr 57, poz. 288),- przedsiębiorstwa użyteczności publicznej (art. 34 ust. 3 ustawy o p.p.),- przedsiębiorstw objętych rozporządzeniami Rady Ministrów wydanymi na podstawie art. 5 ustawy o p.p., a mianowicie rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie zakresu stosowania przepisów ustaw o przedsiębiorstwach państwowych oraz o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego do przedsiębiorstw państwowych podległych Ministrowi Obrony Narodowej (Dz. U. Nr 31, poz. 172 ze zm.); rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie zakresu stosowania przepisów ustaw o przedsiębiorstwach państwowych oraz o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego do przedsiębiorstw państwowych podległych Ministrowi Finansów (Dz. U. z 1982 r. Nr 1, poz. 5); rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie zakresu stosowania przepisów ustaw o przedsiębiorstwach państwowych oraz o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego do przedsiębiorstw podległych Ministrowi Sprawiedliwości działających przy zakładach karnych (Dz. U. z 1982 r. Nr 1, poz. 6); rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie zakresu stosowania ustaw o przedsiębiorstwach państwowych oraz o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego do przedsiębiorstw wykonujących w całości lub w przeważającej części zadania dla potrzeb obronności i bezpieczeństwa Państwa, a także do wykonujących te zadania jednostek organizacyjnych innych przedsiębiorstw (Dz. U. z 1982 r. Nr 1, poz. 3 ze zm.).Z takiego unormowania wynika, że zgodnie z ogólną zasadą określoną w art. 34 ust. 1 ustawy o p.p. w pozostałych wypadkach organem właściwym do powołania i odwołania dyrektora jest rada pracownicza.Wyjątek od tego dychotomicznego podziału kompetencji do "powołania i odwołania" dyrektora przedsiębiorstwa państwowego przewiduje art. 34 ust. 5 ustawy o p.p. stanowiąc, że organ założycielski powołuje pierwszego dyrektora w przedsiębiorstwach nowo organizowanych, a także dyrektora, do którego powołania uprawniona jest w myśl art. 34 ust. 1 ustawy o p.p. rada pracownicza, która nie wykorzystała tego uprawnienia "w terminie zapewniającym należytą ciągłość pracy przedsiębiorstwa". Jak wynika z treści ustępu 5 art. 34 i jego zestawienia z pozostałymi ustępami art. 34, przepis ten odnosi się do tych przedsiębiorstw, w których poza przewidzianymi w nim sytuacjami dyrektora powołuje rada pracownicza przedsiębiorstwa.Przedstawiona wyżej regulacja dotyczy sytuacji typowych. Możliwe bowiem są również sytuacje nietypowe wykraczające poza swe ramy. Ustawa o p.p. nie reguluje kwestii, kto powołuje i odwołuje dyrektora w przedsiębiorstwie państwowym, w którym powołanie i odwołanie dyrektora należy do rady pracowniczej, gdy załoga przedsiębiorstwa nie wybrała rady pracowniczej. Istniejąca w tym przedmiocie luka w prawie wymaga wypełnienia w drodze wykładni. Zagadnienie powyższe jednak nie jest objęte zgłoszonymi pytaniami, które - jak wynika z treści uzasadnienia wniosku Ministra Sprawiedliwości - odnoszą się do sytuacji typowych.Wątpliwość sformułowana w trzecim pytaniu wynika z tego, że w art. 34 ust. 5 ustawy o p.p. - w przeciwieństwie do pozostałych przytoczonych wyżej przepisów - organowi założycielskiemu nie powierzono powołania i odwołania dyrektora przedsiębiorstwa, ale tylko jego powołanie, podczas gdy uprzednio zgodnie z art. 14 ust. 2 i 4 dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111) dyrektora przedsiębiorstwa państwowego powoływał i odwoływał ten sam organ, tj. w przedsiębiorstwach kluczowych minister, a od chwili wejścia w życie uchwały nr 383 Rady Ministrów z dnia 7 grudnia 1966 r. w sprawie zasad organizacji i funkcjonowania zjednoczeń (M.P. Nr 69, poz. 327 ze zm.) zgodnie z § 10 ust. 1 tej uchwały w imieniu ministra naczelny dyrektor zjednoczenia, w przedsiębiorstwach terenowych zaś właściwy terenowy organ administracji państwowej. Również według art. 70 § 1 k.p. pracownik zatrudniony na podstawie powołania - a za takiego uznać należy dyrektora przedsiębiorstwa jako kierownika zakładu pracy (art. 68 § 1 k.p.) - może być odwołany ze stanowiska przez organ, który go powołał.Dekret z dnia 26 marca 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych utracił moc z chwilą wejścia w życie ustawy o p.p., art. 70 § 2 k.p. zaś w części dotyczącej określenia organu uprawnionego do odwołania pracownika zatrudnionego na podstawie powołania nie ma zastosowania do odwołania dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, gdyż kompetencje w tym zakresie zostały uregulowane odrębnie w art. 34 ustawy o p.p. oraz powołanych już rozporządzeniach Rady Ministrów, będących przepisami szczególnymi w stosunku do art. 70 § 1 k.p.Ponieważ art. 34 ust. 5 ustawy o p.p. w porównaniu do ust. 2 i 3 tego artykułu oraz przepisów rozporządzeń wykonawczych zawiera węższe unormowanie powierzające organowi założycielskiemu w sytuacjach w przepisie tym przewidzianych jedynie powołanie dyrektora, przeto uznać należy, że powołanego przez organ założycielski pierwszego dyrektora w nowo organizowanym przedsiębiorstwie państwowym, nie należącym do przedsiębiorstw, w których dyrektora powołuje i odwołuje organ założycielski, oraz dyrektora, którego nie powołała uprawniona do tego rada pracownicza w terminie zapewniającym należytą ciągłość pracy przedsiębiorstwa, odwołuje rada pracownicza.Taki też pogląd przeważa w piśmiennictwie prawniczym.Poza wykładnią językową i systemową przemawia za nim ten wzgląd, że dyspozycje art. 34 ust. 5 ustawy o p.p. stanowiące wyłom od reguły, przyjętej w pozostałych przepisach o powołaniu i odwołaniu dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, uzasadniają okoliczności odnoszące się wyłącznie do jego powołania, a nie do odwołania. Mianowicie w nowo organizowanym przedsiębiorstwie nie istnieje rada pracownicza, której wybór nastąpi dopiero na zebraniu zmierzającym do powołania samorządu załogi zwołanym przez dyrektora zgodnie z art. 51 ust. 3 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.). Podobnie zwłoka rady pracowniczej, o której mowa w art. 34 ust. 5 in fine ustawy o p.p., dotyczy wyłącznie powołania dyrektora. Jej następstw nie można odnosić do odwołania dyrektora.Ubocznie należy zauważyć, że wypadki odwołania przez radę pracowniczą dyrektora przedsiębiorstwa powołanego przez organ założycielski mogą występować nie tylko w odniesieniu do dyrektorów powołanych w trybie art. 34 ust. 5 ustawy o p.p., lecz także w odniesieniu do dyrektorów powołanych przez organ założycielski przed wejściem w życie ustawy o p.p., jeżeli odwołanie następuje pod rządem jej przepisów w przedsiębiorstwie, w którym powołanie i odwołanie dyrektora należy do rady pracowniczej.W razie zaś przekształcenia przedsiębiorstwa działającego na zasadach ogólnych, w którym dyrektor powołany został przez radę pracowniczą, w przedsiębiorstwo użyteczności publicznej, którą to możliwość przyjęto w orzeczeniach SN z dnia 16 lutego 1983 r. III PZP 71/82 (OSNCP 1983, z. 8, poz. 112) oraz z dnia 15 lipca 1986 r. IV PP 6/86 (nie publ.), zajdzie sytuacja odwrotna, mianowicie do odwołania dyrektora właściwy będzie zgodnie z art. 34 ust. 3 ustawy o p.p. organ założycielski.W konsekwencji przyjętego stanowiska, art. 37 ustawy o p.p. uprawniający radę pracowniczą do wystąpienia z wnioskiem do organu założycielskiego o odwołanie dyrektora powołanego przez organ założycielski, złożenia sprzeciwu od odmownej decyzji organu założycielskiego w tym przedmiocie oraz skierowania sprawy do sądu w razie podtrzymania powyższej decyzji przez organ założycielski, odnieść należy do tych dyrektorów, których odwołuje organ założycielski, odnieść należy do tych dyrektorów, których odwołuje organ założycielski.Powyższe rozważania uzasadniają odpowiedź sformułowaną w punkcie 1 sentencji niniejszej uchwały. Została ona ograniczona, zgodnie z treścią pytania prawnego, do odwołania pierwszego dyrektora w nowo organizowanym przedsiębiorstwie, aczkolwiek przytoczone argumenty odnoszą się również do odwołania dyrektora powołanego przez organ założycielski w sytuacji przewidzianej w art. 34 ust. 5 zdanie drugie ustawy o p.p.2. Przekazując w art. 34 ust. 5 zdanie drugie ustawy o p.p. należące do kompetencji rady pracowniczej uprawnienie do powołania dyrektora przedsiębiorstwa państwowego organowi założycielskiemu, jeżeli rada pracownicza nie wykorzystała tego uprawnienia "w terminie zapewniającym należytą ciągłość pracy przedsiębiorstwa", ustawodawca posłużył się terminem nieostrym, co może powodować konkurencję obu wymienionych organów przy powoływaniu dyrektora i sprzeciw rady pracowniczej w stosunku do decyzji organu założycielskiego powołującej dyrektora (art. 34 ust. 1 zdanie drugie ustawy o p.p.), a następnie spór sądowy oparty wyłącznie na zarzucie braku kompetencji organu założycielskiego do powołania dyrektora wobec nienaruszenia przez radę pracowniczą terminu zapewniającego należytą ciągłość pracy przedsiębiorstwa.Przekroczenie tego bliżej nie określonego terminu nie powoduje utraty uprawnienia rady pracowniczej do powołania dyrektora, dopóki nie uczyni tego organ założycielski.Ustawodawca nie uzależnił w art. 34 ust. 5 ustawy o p.p. przejęcia przez organ założycielski uprawnienia do powołania dyrektora od bezskutecznego upływu terminu zakreślonego przez organ założycielski radzie pracowniczej do podjęcia uchwały w tym przedmiocie, jak to uczynił w art. 51 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) stanowiącym, że jeżeli działalność członka zarządu spółdzielni wykazuje stwierdzone przez lustrację lub inne uprawnione organy kontroli rażące naruszenie przepisów prawa lub statutu, a właściwy organ spółdzielni nie odwoła go w terminie określonym przez właściwy centralny związek spółdzielni, odwołania tego może dokonać zarząd tego związku w terminie 4 tygodni od dnia upływu terminu wyznaczonego spółdzielni. Nie wydaje się, aby możliwe było w drodze analogii przeniesienie tej konstrukcji na grunt art. 34 ust. 5 ustawy o p.p., skoro sam ten przepis zawiera określenie terminu, po upływie którego organ założycielski uprawniony jest do powołania dyrektora, tyle że jest ono nieprecyzyjne.Można by idąc za sformułowaniem ustawowym przyjąć, że o tym, czy przekroczony został "termin zapewniający należytą ciągłość pracy przedsiębiorstwa", decyduje w każdym indywidualnym wypadku całokształt okoliczności związanych z celem działalności i funkcjami przedsiębiorstwa, wskazujących na to, że niepowołanie dyrektora przez radę pracowniczą godzi w danej sytuacji w ciągłość pracy przedsiębiorstwa, np. wobec braku odpowiednio sprawnych zastępców dyrektora w przedsiębiorstwie, czy potrzeby wyznaczenia dalszych pełnomocników przedsiębiorstwa, do której to czynności uprawniony jest wyłącznie dyrektor przedsiębiorstwa (art. 45 ust. 1 ustawy o p.p.). Taka wykładnia równie ogólnikowa co przepis nie usunie jednak niepewności prawnej wynikającej z interpretowanego przepisu. Dlatego pożądane byłoby zakreślenie chociażby przybliżonych ram czasowych rozważanego terminu.Punktem zaczepienia może być tu przewidziany w § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu przeprowadzenia konkursu na stanowisko dyrektora przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. z 1982 r. Nr 2, poz. 12) 14-dniowy termin do ogłoszenia konkursu na stanowisko dyrektora liczony od dnia, w którym powstała sytuacja wymagająca powołania dyrektora przedsiębiorstwa państwowego. Ogłoszenie konkursu jest obligatoryjne, bez względu na to, który organ, założycielski czy rada pracownicza, powołuje dyrektora (art. 35 ustawy o p.p.).Na podstawie tego przepisu można dojść do wniosku, że w ocenie normodawcy przekroczenie takiego terminu narusza należytą ciągłość pracy przedsiębiorstwa, i to zarówno, gdy rada pracownicza nie ogłosi w tym terminie konkursu, jak i wtedy, gdy po przeprowadzeniu konkursu (przez siebie, czy też na skutek zwłoki - przez organ założycielski) i wyłonieniu kandydatów rada pracownicza nie podejmie uchwały o powołaniu dyrektora.Ze względu jednak na ogólnikowe sformułowanie rozważanego terminu w art. 34 ust. 5 ustawy o p.p. proponowany termin należałoby traktować jako zasadę dopuszczającą wyjątki, np. w razie wskazania przez radę pracowniczą organowi założycielskiemu uzasadnionych przyczyn zwłoki.Powyższe względy uzasadniają odpowiedź sformułowaną w punkcie 2 sentencji niniejszej uchwały.II. Pierwsze z przedstawionych przez Ministra Sprawiedliwości pytań sformułowane zostało w sposób niejasny i wieloznaczny. Również w uzasadnieniu wniosku Ministra Sprawiedliwości nie można było odczytać, na czym polega wątpliwość sformułowana w tym pytaniu. Sąd Najwyższy, chcąc uniknąć odpowiedzi i rozważań mijających się z tematem, na podstawie art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) odmówił udzielenia odpowiedzi na to pytanie.