III PZP 1/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Wasilewski (sprawozdawca). Sędziowie SN: Z. Stypułkowska, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, w sprawie z wniosku Zakładów Włókien Chemicznych (...) w T. o wpis do rejestru po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 26 listopada 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy rada pracownicza przedsiębiorstwa państwowego jest uczestnikiem postępowania rejestrowego o wpis wzmianki o złożeniu do rejestru statutu samorządu załogi (art. 510 k.p.c. w związku z § 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych - Dz. U. Nr 31, poz. 171 ze zm.)?2. Czy sprzeczne są z prawem (art. 5 ustawy z dnia 23 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego - Dz. U. Nr 24, poz. 123) postanowienia statutu samorządu załogi stanowiące, że członek organów samorządu i pracownik biorący udział w pracach komisji wyborczej zachowuje prawo do wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy, jeżeli w tym czasie pełnił obowiązki wynikające z oddelegowania go do spraw związanych z działalnością samorządową z powodu brania udziału w pracach komisji wyborczej?"powziął następującą uchwałę:1. W sprawie o wpis do rejestru przedsiębiorstw państwowych wzmianki o złożeniu statutu samorządu załogi rada pracownicza jest zainteresowaną w rozumieniu przepisu art. 510 k.p.c. w związku z § 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 171).2. Postanowienia statutu samorządu załogi przedsiębiorstwa państwowego stanowiące, że członek organów samorządu i pracownik uczestniczący w pracach komisji wyborczej samorządu zachowują prawo do wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy z powodu pełnienia swoich zadań w samorządzie w godzinach pracy - nie są sprzeczne z prawem.Uzasadnienie faktyczneDyrektor przedsiębiorstwa państwowego przedstawił Sądowi Rejonowemu statut samorządu załogi tego przedsiębiorstwa z wnioskiem o wpisanie do rejestru przedsiębiorstw państwowych wzmianki o złożeniu wymienionego statutu. Sąd Rejonowy uznał, że postanowienia statutu stwierdzające zachowanie prawa do wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy członków samorządu załogi i komisji wyborczej, jeżeli w tym czasie pełnili obowiązki związane z działalnością samorządu lub brali udział w pracach komisji wyborczej, są sprzeczne z prawem, w szczególności z art. 5 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, i z tej przyczyny wniosek oddalił.Wnioskodawca w rewizji zarzucił naruszenie art. 5 powołanej ustawy i wywiódł, że przy stosowanym w przedsiębiorstwie czterobrygadowym systemie pracy utrata prawa do wynagrodzenia za czas wykonywania funkcji wynikających z działalności samorządu załogi uniemożliwi pracownikom wykonywanie obowiązków statutowych. Rada pracownicza zgłosiła do Sądu Wojewódzkiego wniosek o wezwanie jej na rozprawę w charakterze uczestnika postępowania.Na tle przytoczonego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki miał wątpliwości, które wyraził w przedstawionych Sądowi Najwyższemu pytaniach prawnych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. W sprawach o wpis do rejestru przedsiębiorstw państwowych stosuje się na podstawie § 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 171) przepisy kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu nieprocesowym, jeżeli przepisy tego rozporządzenia nie stanowią inaczej. W przedmiocie uczestników postępowania rejestrowego wymienione rozporządzenie zawiera jedynie postanowienia, iż wniosek o wpis do rejestru obowiązany jest złożyć dyrektor (tymczasowy kierownik), likwidator przedsiębiorstwa lub syndyk masy upadłości (§ 11), oraz że uczestnikiem postępowania rejestrowego w określonych sprawach może być organ założycielski lub organ sprawujący nadzór nad przedsiębiorstwem (§ 15). Z treści przytoczonych przepisów wynika, że rozporządzenie reguluje bezpośrednio kwestię podmiotów uprawnionych do złożenia wniosku o wpis do rejestru, a ponadto dopuszcza możliwość uczestnictwa w sprawie organów założycielskich i nadzorujących przedsiębiorstwa, jeżeli przedmiotem wniosku jest sprawa, w której na podstawie ustawy tym organom przysługuje prawo podejmowania decyzji. Treść tych unormowań nie uzasadnia wniosku, że problem uczestników postępowania rejestrowego został w całości szczególnie uregulowany w powołanym rozporządzeniu i stosownie w tym zakresie przepisów kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu nieprocesowym jest wyłączone. Przepis § 11 rozporządzenia bowiem reguluje wyłącznie, które organy są zobowiązane do złożenia wniosku o wpis do rejestru, i nie określa uczestników tego postępowania. Natomiast § 15 rozporządzenia zawiera jedynie upoważnienie do udziału w postępowaniu wymienionych w nim organów w określonych sprawach, co stanowi szczególne unormowanie w stosunku do treści art. 510 k.p.c. Z przepisu tego jednak nie wynika wyłączenie dopuszczalności do udziału w sprawie o wpis do rejestru innych podmiotów. Przy braku w rozporządzeniu przepisu ograniczających krąg podmiotów mogących wziąć udział w postępowaniu rejestrowym należy rozwiązania w tej materii poszukiwać w przepisach kodeksu postępowania cywilnego, z uwzględnieniem treści art. 510 k.p.c. Według tego przepisu zainteresowanym w sprawie jest każdy, którego praw dotyczy wynik postępowania, i może on wziąć udział w sprawie. Z mocy art. 13 § 2 k.p.c. w postępowaniu nieprocesowym stosuje się w zakresie szczególnie nie unormowanym przepisy o procesie. Dlatego należy stwierdzić, że uczestnikiem postępowania nieprocesowego może być według art. 64 k.p.c. podmiot mający zdolność sądową. Zdolność sądową ma każda osoba fizyczna i prawna oraz organizacja społeczna ludu pracującego, dopuszczona do działania na podstawie obowiązujących przepisów.Rada pracownicza jest organem przedsiębiorstwa i w związku z tym nie jest podmiotem mającym zdolność sądową w rozumieniu art. 64 k.p.c. Jednakże w ustawie z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122 ze zm.) w sprawach między radą pracowniczą a dyrektorem albo organem założycielskim przewidziano zdolność sądową rady pracowniczej (np. art. 34 ust. 4, art. 37 ust. 4, art. 57 ust. 3 i art. 58 ust. 3 tej ustawy).Również w ustawie z dnia 25 września 1981 r. samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123) unormowano szczególnie zdolność sądową rady pracowniczej w sporze z dyrektorem (np. art. 42 ust. 2, art. 44 ust. 1 i 2 i art. 46 tej ustawy). Z przytoczonych przepisów wynika, że w określonych w obu ustawach sporach zdolność sądową ma nie przedsiębiorstwo, lecz jego organy, tj. rada pracownicza i dyrektor. Jest to szczególne uregulowanie w stosunku do treści art. 64 k.p.c. Powołane już wyżej rozporządzenie w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych nie określa wprawdzie zdolności sądowej rady pracowniczej w postępowaniu rejestrowym, jednakże przy wyjaśnieniu rodzącej się w tej mierze wątpliwości nie bez znaczenia są unormowania zawarte w podanych wyżej przepisach, a zwłaszcza wynikające z ich treści konsekwencje przyznania radzie pracowniczej w określonych sprawach zdolności sądowej. Jeżeli się przy tym zważy, że w sprawie o wpis do rejestru przedsiębiorstw państwowych wzmianki o złożeniu statutu samorządu załogi również może powstać rozbieżność stanowisk pomiędzy dyrektorem a radą pracowniczą, że ewentualna zmiana treści statutu samorządu załogi może być dokonana przez ogólne zebranie (zebranie delegatów) reprezentowane przez radę pracowniczą, uznanie zdolności sądowej rady pracowniczej w postępowaniu rejestrowym wydaje się ze wszech miar pożądane i nie pozostające w sprzeczności z intencją wyrażoną przez ustawodawcę w powołanych wyżej przepisach prawa. Trzeba przy tym stwierdzić, że w postępowaniu o wpis do rejestru - jak to wynika z § 11 rozporządzenia - obowiązanym do złożenia wniosku jest nie przedsiębiorstwo, lecz jego dyrektor. Tym samym zdolność sądową w postępowaniu rejestrowym ma organ przedsiębiorstwa (dyrektor) a nie samo przedsiębiorstwo. Ta okoliczność też usprawiedliwia pogląd, że w postępowaniu o wpis do rejestru przedsiębiorstw państwowych zdolność sądową ma również rada pracownicza, jeżeli wynik postępowania dotyczy jej praw.Pozostaje do rozważenia, czy w sprawie o wpis do rejestru wzmianki o złożeniu statutu samorządu załogi rada pracownicza jest zainteresowaną w rozumieniu art. 510 k.p.c. Statut samorządu załogi zgodnie z art. 10 pkt 5 ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego uchwala ogólne zebranie pracowników (zebranie delegatów) na wniosek rady pracowniczej. Rada pracownicza jest organem przedsiębiorstwa (art. 31 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych) i organem samorządu załogi (art. 2 ustawy o samorządzie załogi). Statut samorządu załogi w ramach określonych ustawą reguluje strukturę organizacyjną organów samorządu oraz sposób i tryb ich działania w przedsiębiorstwie. W postępowaniu rejestrowym sąd na podstawie § 16 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych obowiązany jest zbadać zgodność z prawem stanowiącego podstawę wpisu statutu samorządu załogi. Sąd odmówi wpisania do rejestru wzmianki o złożeniu statutu, jeżeli stwierdzi jego sprzeczność z prawem (§ 20 pkt 2 rozporządzenia). Nie może ulegać wątpliwości, że rada pracownicza jako organ samorządu ma bezpośredni interes w doprowadzeniu do dokonania wzmianki w księdze rejestrowej przedsiębiorstwa o złożeniu statutu samorządu załogi uchwalonego przez ogólne zebranie pracowników (zebranie delegatów). Rada pracownicza spełnia zarówno określone w art. 510 k.p.c. przesłanki podmiotu zainteresowanego wynikiem postępowania rejestrowego, którego przedmiotem jest wniosek o wpisanie wzmianki o złożeniu do rejestru statutu samorządu załogi przedsiębiorstwa państwowego.II. Samorząd załogi zgodnie z art. 1 ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego uczestniczy w zarządzaniu przedsiębiorstwem, stanowi bądź wyraża opinię w istotnych sprawach przedsiębiorstwa oraz kontroluje jego działalność. Organy samorządu załogi są organami przedsiębiorstwa (art. 31 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych). Do podstawowych zadań organów samorządu należy między innymi uchwalanie planów przedsiębiorstwa, zatwierdzanie bilansu, podział zysku, podejmowanie uchwał w sprawie inwestycji i kierunków działalności przedsiębiorstwa (art. 10 i 24 ustawy o samorządzie załogi). Wykonywanie zatem przez pracowników czynności w ramach samorządu załogi stanowi załatwianie spraw ściśle związanych z funkcjonowaniem przedsiębiorstwa i ma charakter pracy świadczonej w interesie i na rzecz tego przedsiębiorstwa.Według art. 3 ustawy o samorządzie załogi działalność w radzie pracowniczej ma charakter społeczny. Jednakże członek rady pracowniczej z mocy art. 5 tej ustawy zachowuje prawo do wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy z powodu pełnienia swoich zadań w radzie w godzinach pracy. Przytoczone przepisy dotyczą tylko członków rady pracowniczej. Wymieniona ustawa nie zawiera natomiast uregulowań co do charakteru pracy świadczonej na rzecz samorządu załogi przez innych pracowników, nie będących członkami rady pracowniczej, oraz w przedmiocie prawa do wynagrodzenia za tę pracę.Określenie w ustawie, iż działalność członka rady pracowniczej ma "charakter społeczny", oznacza - jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 sierpnia 1984 r. III PZP 27/84 - że za świadczenie czynności w tym organie samorządu załogi nie przysługuje odrębne wynagrodzenie, co nie jest równoznaczne z utratą prawa do wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy z powodu pełnienia zadań w radzie. Zachowanie prawa do tego wynagrodzenia wynika wprost z art. 5 tej ustawy.Brak unormowania w ustawie odpłatności za pracę świadczoną w ramach bądź na rzecz samorządu załogi innych pracowników, nie będących członkami rady pracowniczej, może być interpretowany różnie. Możliwe jest uznanie w drodze wykładni treści art. 5 ustawy a contrario, że skoro przepis określa zachowanie prawa do wynagrodzenia tylko przez członków rady pracowniczej, to inni pracownicy wykonujący określone czynności w organach samorządu załogi prawa tego nie zachowują. Konsekwentnie jednak należałoby zastosować analogiczną wykładnię art. 3 tej ustawy, co oznaczałoby, że praca w organach samorządu, poza radą pracowniczą, nie ma charakteru społecznego. Jeżeli tak, a jest to praca równocześnie świadczona w organie przedsiębiorstwa, w interesie i na rzecz tego przedsiębiorstwa, to zgodnie z ogólną zasadą wynagrodzenia za wykonywaną pracę powinna być opłacona. Taka wykładnia podważałaby bez żadnego uzasadnienia spójność i jednolitość rozwiązań ustawy w odniesieniu do członków różnych organów samorządu załogi.Na podstawie art. 80 k.p. pracownikowi przysługuje wynagrodzenie za pracę wykonaną. Za czas niewykonywania pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, gdy kodeks pracy lub przepis szczególny tak stanowi. Przepisy szczególne w tej mierze zawiera przede wszystkim rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie regulaminów pracy oraz zasad usprawiedliwiania nieobecności i udzielania zwolnień z pracy (Dz. U. Nr 49, poz. 299 ze zm.). Wedle § 12 tego rozporządzenia przeciwstawieniem pracy zawodowej jest załatwianie przez pracownika w godzinach pracy spraw społecznych, osobistych oraz innych nie związanych z pracą zawodową. W żadnej z tej kategorii tych spraw nie mieści się działalność pracownika w samorządzie załogi. Już wyżej wskazano, że pełnienie funkcji w organach samorządu załogi i działanie w tych organach lub na ich rzecz nie może być uznane za załatwianie spraw społecznych, a tym bardziej spraw osobistych. Nie można też uznać, że jest to działalność nie związana z pracą zawodową. Trzeba zatem stwierdzić, że charakter pracy w organach samorządu, z wyjątkiem działalności w radzie pracowniczej, i kwestia odpłatności za tę pracę nie zostały w obowiązujących przepisach bezpośrednio uregulowane. Uznanie w świetle przedstawionych wyżej wywodów, ze działalność w samorządzie załogi poza radą pracowniczą nie ma charakteru społecznego i jest wynagradzana pozostawałoby w sprzeczności z przyjętym przez ustawodawcę rozwiązaniem w stosunku do członków rady pracowniczej, co - jak się wydaje - nie byłoby zgodne z intencją ustawodawcy i celem ustawy o samorządzie załogi. Odmienna zaś w skutkach wykładnia art. 3 i art. 5 tej ustawy, prowadząca w rezultacie do stwierdzenia, że działalność w samorządzie załogi ma charakter społeczny i pracownik, z wyjątkiem działalności w radzie pracowniczej, nie zachowuje za czas zużyty na jej wykonanie prawa do wynagrodzenia, byłaby niekonsekwentna i pozbawiona racjonalnego uzasadnienia.W tej sytuacji Sąd Najwyższy dochodzi do wniosku, że w rozważanym przedmiocie jest tzw. luka w prawie. Stwierdzenie to zobowiązuje do zastosowania w drodze analogii przepisu najbardziej zbliżonego w swej treści. Przesłanki te spełniają przepisy art. 3 i art. 5 ustawy o samorządzie załogi. Potwierdzeniem zasadności takiego stanowiska jest uregulowanie zawarte w późniejszej ustawie, a mianowicie w ustawie z dnia 3 grudnia 1984 r. o przedsiębiorstwie państwowym Polskie Linie Lotnicze "Lot" (Dz. U. Nr 55, poz. 281). Stosownie do treści art. 34 ust. 1 i 3 tej ustawy działalność w organach samorządu ma charakter społeczny i członkowie tych organów zachowują prawo do wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy z powodu pełnienia swoich zadań w godzinach pracy, a więc nie tylko członkowie rady pracowniczej. Za przyjętym rozwiązaniem przemawiają również względy słusznościowe.Nie byłoby bowiem słuszne i społecznie uzasadnione, by pracownik przykładowo debatujący cały dzień na ogólnym zebraniu pracowników nad planem przedsiębiorstwa utracił z tego tytułu wynagrodzenie za pracę, natomiast prawo do tego wynagrodzenia zachował pracownik, będący członkiem rady pracowniczej. Także udział w różnych zespołach, czy komisjach organów samorządu, wymagający opracowania np. projektów uchwał na posiedzeniu organów samorządów, czy też przygotowanie wyborów do tych organów, byłby iluzoryczny z reguły, gdyby za czas zużyty w tym celu w godzinach pracy uczestnicy nie zachowali prawa do wynagrodzenia. Dotychczas nie budziło wątpliwości, że pracownik delegowany na naradę do kierownika zakładu pracy w godzinach pracy w celach związanych z pracą, czy też w sprawach płacowych, zachowywał prawo do wynagrodzenia za czas na ten cel przeznaczony. Tak samo należy ocenić czas wykorzystany przez pracownika w godzinach pracy na działalność samorządową, która - jak stwierdzono - wiąże się bezpośrednio z funkcjonowaniem przedsiębiorstwa.Oczywiście wskazane byłoby, aby działalność samorządu, zwłaszcza posiedzenia organów, odbywały się po godzinach pracy. Nie zawsze to jednak będzie praktycznie możliwe, a w szczególności w przypadku, gdy - jak w sprawie niniejszej - praca zakładu jest zorganizowana w systemie czterobrygadowym.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy uznał, że statut samorządu załogi stwierdzający zachowanie prawa do wynagrodzenia członka samorządu załogi, a także i członka komisji wyborczej samorządu za czas wykonywania zadań w samorządzie w godzinach pracy nie narusza obowiązującego prawa.