III PZP 49/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Wasilewski. Sędziowie SN: A. Grymaszewski, B. Błachowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, M. Sławińskiej, w sprawie z wniosku Jana S., Antoniego D., Henryka W., Antoniego G., Kazimierza G., Henryka S., Edwarda G. i Pawła D. przeciwko Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w T. o wynagrodzenie za pracę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 22 maja 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"1. Czy tydzień pracy pracowników zatrudnionych bezpośrednio w produkcji piekarskiej i ciastkarskiej w systemie pracy 3-zmianowej wymienionych w art. 10 ust. 1 układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w spółdzielczości zaopatrzenia i zbytu z dnia 28 grudnia 1974 r. rozpoczyna się dla II i III zmiany w niedzielę, czy też w poniedziałek?2. Czy wynagrodzenie z dodatkiem 100% (niezależnie od przysługującego dnia wolnego w tygodniu) za pracę w niedziele i święta, wykonywaną w warunkach określonych w art. 10 ust. 1 układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w spółdzielczości zaopatrzenia i zbytu, jest uzależnione od uzyskania (przepracowania) tygodniowej normy czasu pracy bądź normy czasu pracy wynikającej z przyjęcia innego okresu rozliczeniowego, czy też prawo to przysługuje niezależnie od czasu pracy przepracowanego przez pracownika w danym okresie rozliczeniowym?"podjął następującą uchwałę:Prawo do dodatku w wysokości 100% stawki godzinowej za każdą godzinę pracy, przewidziane w art. 10 ust. 1 układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w spółdzielczości zaopatrzenia i zbytu z dnia 28 grudnia 1974 r., dla pracowników zatrudnionych w niedziele i święta bezpośrednio w produkcji piekarskiej i ciastkarskiej przysługuje również, gdy praca w niedziele i święta jest objęta obowiązującym czasem pracy.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione - przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi - zagadnienia prawne powstały na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawcy są zatrudnieni w charakterze piekarzy w piekarni w B. należącej do Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w T. Konieczność dostarczenia pieczywa dla ludności już we wczesnych godzinach rannych w poniedziałki wymaga, aby rozpoczynali oni pracę - po przerwie w soboty - już w niedziele na II i III zmianie. Pozwana Spółdzielnia w ostatnim okresie zmieniała trzykrotnie zasady liczenia odpłatności za pracę świadczoną przez wnioskodawców w niedzielę i święta, przyjmując tylko niezmiennie, że obowiązuje ich wymiar czasu pracy 8 godzin na dobę i 42 godziny na tydzień.Do września 1983 r. pozwana Spółdzielnia przyjmowała, że tydzień pracy wnioskodawców rozpoczyna się w niedzielę na II zmianie i odpowiednio na III zmianie, a kończy się w piątek. Występowało wtedy 48 godzin pracy tygodniowo przez 6 dni w tygodniu. Jeżeli wypadała tzw. pracująca sobota, czas pracy wnioskodawców ulegał dalszemu zwiększeniu. Za pracę w niedzielę wnioskodawcy otrzymywali wynagrodzenie z dodatkiem 100%, a ponadto wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych wykonywaną w piątek i sobotę.Od października 1983 r. do marca 1984 r. pozwana Spółdzielnia przyjmowała, że tydzień pracy wnioskodawców rozpoczyna się w poniedziałek, a kończy - w piątek. Przy takim założeniu pięciodniowego tygodnia pracy, wnioskodawcy pracując po 8 godzin dziennie nie osiągali obowiązującego tygodniowego wymiaru czasu pracy, gdyż pracowali w tych dniach łącznie 40 godzin. Wobec tego pozwana zaliczała im do obowiązującego czasu pracy odpowiednią liczbę godzin pracy w niedzielę, nie płacąc już za pracę w niedzielę dodatkowego wynagrodzenia, lecz tylko wynagrodzenie wynikające ze stawki osobistego zaszeregowania, i udzielając w zamian innego dnia wolnego od pracy w tygodniu. Zmiana sposobu ustalania tygodnia pracy wnioskodawców i zasad wynagradzania za pracę w niedzielę spowodowała obniżenie wynagrodzenia wnioskodawców o około 2.000 zł miesięcznie.Od kwietnia 1984 r. pozwana Spółdzielnia przyjęła, że tydzień pracy wnioskodawców rozpoczyna się w poniedziałek i kończy w piątek, a praca w niedzielę nie wchodzi do obowiązującego ich wymiaru czasu pracy. Dlatego za pracę w niedzielę wypłaca wnioskodawcom wynagrodzenie z dodatkiem 100%. Jeżeli jednak w dni robocze nie osiągną oni obowiązującego tygodniowego lub miesięcznego wymiaru czasu pracy, na uzupełnienie tego wymiaru zalicza się odpowiednią liczbę godzin pracy w niedzielę i za takie godziny pracy wnioskodawcy nie otrzymują dodatkowego wynagrodzenia, lecz jedynie inny dzień wolny od pracy.Terenowa Komisja Rozjemcza - do której wystąpili wnioskodawcy - uwzględniła wniosek i orzeczeniem z dnia 22 marca 1984 r. zobowiązała pozwaną Spółdzielnię do wypłacenia wnioskodawcom wynagrodzenia według zasad stosowanych przed dniem 1 października 1983 r. wraz z odsetkami.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przy rozpoznaniu odwołania pozwanej Spółdzielni powziął wątpliwości prawne sformułowane w pytaniach przytoczonych na wstępie. W uzasadnieniu postanowienia Okręgowy Sąd m. in. podnosi, że do rozstrzygnięcia sprawy konieczne jest wyjaśnienie wątpliwości dotyczących wykładni art. 10 układu zbiorowego pracy obowiązującego strony. Zdaniem Sądu, z ust. 1 tego przepisu wynika obowiązek zrekompensowania dodatkiem w wysokości 100% oraz innym dniem wolnym od pracy każdej pracy odbywającej się w niedzielę i święta, a nie tylko pracy wykonywanej ponad obowiązujący pracownika wymiar czasu pracy. Gdyby przyjąć ten pogląd to traci na znaczeniu okoliczność, czy tydzień pracy wnioskodawców rozpoczyna się w niedzielę, czy w poniedziałek.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały, miał na uwadze, co następuje:Artykuł 10 ust. 1 układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w spółdzielczości zaopatrzenia i zbytu z dnia 28 grudnia 1974 r. brzmi następująco:"Pracownikom zatrudnionym w niedzielę i święta bezpośrednio w produkcji piekarskiej i ciastkarskiej przysługuje dodatek w wysokości 100% stawki godzinowej za każdą godzinę pracy niezależnie od przysługującego im dnia wolnego od pracy".Wątpliwość sprowadzająca się do pytania, czy pracownicy, o których mowa w przepisie, mają prawo do dodatkowego 100% wynagrodzenia za pracę w niedzielę i święta, wówczas gdy praca wykonywana jest w obowiązującym czasie pracy - powstaje zarówno z uwagi na przepisy kodeksu pracy, jak i z uwagi na ust. 2 art. 10 wymienionego układu.W kodeksie pracy przyjęto zasadę, że pracownikowi zatrudnionemu w niedzielę zakład pracy jest obowiązany zapewnić inny dzień wolny od pracy w tygodniu (art. 140 § 1), a w zakładach, w których praca odbywa się również w niedzielę, pracownik powinien korzystać co najmniej raz na 3 tygodnie z niedzieli wolnej od pracy (art. 140 § 2). Z przepisów kodeksu pracy wynika, że za normalną pracę w niedzielę i święta, tj. w ramach obowiązującego pracownika wymiaru czasu pracy, przysługuje mu wynagrodzenie jak za pracę w dni robocze, a więc bez dodatku. W kodeksie pracy nie przyjęto zasady, że za taką pracę przysługuje również dodatkowe wynagrodzenie. W związku z tym obowiązek wypłaty wynagrodzenia ze 100% dodatkiem istnieje tylko wówczas, gdy praca w niedzielę lub święto była pracą w godzinach nadliczbowych (art. 134 § 1). W myśl art. 134 § 2 k.p. dodatek 100% nie przysługuje za pracę w niedzielę i święta w normalnym czasie pracy, jeżeli pracownikowi udzielono innego dnia wolnego od pracy w tygodniu.Takie unormowania kodeksu pracy nie wykluczają korzystniejszych dla pracowników rozwiązań w przepisach pozakodeksowych. Korzystniejsze rozwiązanie w tym przedmiocie wprowadzają niektóre układy zbiorowe pracy, zapewniając pracownikom 100% dodatek do wynagrodzenia za pracę w niedzielę i święta normalnym czasie pracy, niezależnie od udzielenia wolnego dnia w innym dniu tygodnia.Do takich układów należy także układ zbiorowy pracy dla pracowników zatrudnionych w spółdzielczości zaopatrzenia i zbytu z dnia 28 grudnia 1974 r. Wykładnia gramatyczna art. 10 ust. 1 tego układu prowadzi do wniosku, że chodzi w nim o dodatkowe uprawnienia pracowników, zatrudnionych bezpośrednio w produkcji piekarskiej i ciastkarskiej, ponad to, co przewiduje kodeks pracy.Przepis ten bowiem nie zawiera zwrotu, że dodatek 100% do wynagrodzenia za pracę w niedzielę i święta należy się tylko wtedy, gdy praca jest wykonywana w godzinach nadliczbowych. Jak słusznie podnosi Federacja Organizacji Związkowych Pracowników Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w piśmie z dnia 30 stycznia 1985 r. zawierającym pogląd tej Federacji wyrażony w trybie art. 63 k.p.c. - zbieżny z podjętą uchwałą - przepis art. 10 ust. 1 wymienionego układu musiałby mieć inne brzmienie, gdyby chodziło w nim wyłącznie o dodatek za pracę w godzinach nadliczbowych wykonywaną w niedzielę i święta.Byłby on wówczas zresztą niepotrzeby, albowiem prawo do dodatkowego 100% wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych wykonywaną w niedzielę lub święto jest już zagwarantowane w kodeksie pracy (art. 134 § 1), zbędne byłoby wprowadzenie po raz drugi tego prawa do układu zbiorowego.Wykładnia gramatyczna art. 10 ust. 1 układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w spółdzielczości zaopatrzenia i zbytu znajduje potwierdzenie w wykładni funkcjonalnej.Pracownicy, którym układ przyznaje prawo do dodatkowego wynagrodzenia za normalną pracę wykonywaną w niedzielę i święta, w ramach obowiązującego czasu pracy, są zatrudnieni bezpośrednio w produkcji piekarskiej i ciastkarskiej. Konieczność zaspokojenia codziennych potrzeb ludności, wyrażająca się m. in. w konieczności dostarczenia już w poniedziałek świeżego pieczywa, powoduje, że praca pracowników, o których tu mowa, jest dozwolona także w niedzielę i święta na podstawie art. 139 k.p. Pracownicy ci są systematycznie zatrudniani w niedzielę i święta i nie jest to tylko sporadyczna praca w dni przeznaczone dla ogółu pracowników na odpoczynek.Niedziela - według naszego prawa i zwyczaju - jest dniem wolnym od pracy przeznaczonym na odpoczynek po tygodniu pracy. Prawo pracownika do wypoczynku niedzielnego i świątecznego jest zagwarantowane zarówno w Konstytucji PRL, jak i w ustawie z dnia 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy (Dz. U. Nr 4, poz. 28; zm.: Dz. U. z 1960 r. Nr 51, poz. 297). Kodeks pracy w art. 138 przyjmuje więc, jako zasadę, że niedziele i święta - określone odrębną ustawą - są dniami wolnymi od pracy, dopuszczając wyjątki od tej zasady w ściśle określonych sytuacjach w art. 139.Jeżeli z uwagi na konieczność zaspokajania codziennych potrzeb ludności musi być w zakładzie pracy wprowadzona systematyczna praca w niedzielę i święta - a tak jest w produkcji piekarskiej i ciastkarskiej - to pracownicy wykonujący taką pracę systematycznie nie mogą korzystać z wypoczynku niedzielnego i świątecznego. Zrozumiałe i sprawiedliwe więc jest, że takim pracownikom dla zrekompensowania uciążliwości stałej pracy w niedzielę i święta, przyznano w układzie zbiorowym pracy dodatkowe uprawnienia do 100% dodatku do wynagrodzenia za normalną pracę w niedzielę i święta, wykonywaną w obowiązującym czasie pracy.Przedstawionej wykładni nie stoi na przeszkodzie art. 10 ust. 2 układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w spółdzielczości zaopatrzenia i zbytu, który brzmi: "W razie zatrudnienia pracownika w dniu, który miał być udzielony jako dzień wolny od pracy w zamian za przepracowaną niedzielę lub święto, za który przysługuje dodatek z tytułu pracy nadliczbowej niezależnie od innego dnia wolnego od pracy, pracownikowi przysługuje normalne wynagrodzenie za pracę w tym dniu bez dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych".Jak wynika z brzmienia, przepis ust. 2 obejmuje inną sytuację niż ujęta jest w ust. 1. Dotyczy on bowiem wynagrodzenia pracownika za dzień roboczy w tygodniu, udzielony mu jako dzień wolny od pracy w zamian za pracę w niedzielę, gdy w tym dniu jednak pracuje, a nie korzysta z odpoczynku. Chodzi w tym przepisie o wynagrodzenie za drugie świadczenia należne pracownikowi zatrudnionemu w niedzielę według ust. 1 art. 10 układu i art. 140 § 1 k.p., tj. o wynagrodzenie za pracę w dzień roboczy wyznaczony jako wolny za pracę w niedzielę i święta, a więc nie o wynagrodzenie za pracę w niedzielę i święta.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w pkt 1, która jest zbieżna z poglądem Generalnej Prokuratury.Odmawiając udzielenia odpowiedzi na dalsze pytania Sąd Najwyższy kierował się dwiema przesłankami. Po pierwsze, podzielił pogląd Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, że odpowiedź twierdząca na pytanie 2 powoduje, iż traci na znaczeniu odpowiedź na pytanie 1. Wprawdzie dla wyliczenia wynagrodzenia wnioskodawców za pracę w godzinach nadliczbowych w okresie od września 1983 r. niezbędne byłoby zajęcie w sprawie stanowiska także w odniesieniu do niektórych problemów związanych z pytaniem pierwszym, ale wnioskodawcy do tej pory takiego żądania nie zgłosili. Wnosili oni jedynie o zobowiązanie pozwanej Spółdzielni, aby wypłaciła im wynagrodzenie według zasad stosowanych do września 1983 r., a dla rozstrzygnięcia dotychczas zgłoszonego żądania, zbędne jest udzielenie odpowiedzi na pytanie 1.Po drugie, gdyby wnioskodawcy w toku dalszego postępowania zgłosili dodatkowo wniosek o zasądzenie wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, precyzując również okres sporny, to wymagałoby to dodatkowego wyjaśnienia szeregu okoliczności związanych ze specyficznym stosowaniem przez stronę pozwaną od dnia 1 października 1983 r. rozkładu tygodniowego czasu pracy, systematycznym wydłużeniem obowiązującego wnioskodawców tygodniowego czasu pracy oraz przyjmowanego okresu rozliczeniowego, gdyż dotychczasowe ustalenia nie pozwalają na zdecydowaną odpowiedź, jaki system czasu pracy został ustalony przez stronę pozwaną i czy zgodny był i jest on z przepisami kodeksu pracy oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1982 r. w sprawie czasu pracy i zasad wprowadzenia w uspołecznionych zakładach pracy dodatkowych dni wolnych od pracy w 1983 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 297), a także rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 1983 r. w sprawie czasu pracy i zasad wprowadzania w uspołecznionych zakładach pracy dodatkowych dni wolnych od pracy w 1984 r. (Dz. U. Nr 73, poz. 326). Bez wyjaśnienia wymienionych okoliczności i przed zgłoszeniem ewentualnie przez wnioskodawców dalszego żądania o zasądzenie wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych - przedwczesne jest ustosunkowanie się do wątpliwości zgłoszonych w pytaniu 1.