I CR 219/85

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Henryka Zdzisława Z. przeciwko Halinie K. i Justynie K. o unieważnienie uznania dziecka na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w (...) z dnia (...). - oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneW dniu (...) powód uznał Justynę K. urodzoną (...). W pozwie z (...) powód domaga się unieważnienia uznania. Twierdzi, że nie jest biologicznym ojcem dziecka, a uznał je tylko dlatego, że w toku wytoczonej przeciwko niemu sprawy o ustalenie ojcostwa matka dziecka zaproponowała mu zawarcie związku małżeńskiego, lecz po uznaniu dziecka obietnicy nie dotrzymała, gdyż celem jej było skłonienie go do uznania.Matka dziecka, pozwana Halina K., uznała powództwo. Według jej twierdzeń ojcem dziecka jest powód, ale zamierza ona wyjść za mąż za innego mężczyznę, który obiecał uznać dziecko. Kurator małoletniej Justyny K. nie uznał powództwa i wniósł o jego oddalenie.Sąd Wojewódzki w (...) wyrokiem z dnia (...) oddalił powództwo. Zdaniem tego Sądu powód uznając dziecko miał pełne i prawidłowe, odpowiadające rzeczywistości, rozeznanie co do wszystkich istotnych elementów swego oświadczenia woli. Okoliczność, że po uznaniu dziecka powód zawiódł się w swych oczekiwaniach w stosunku do matki dziecka, która odmówiła zgody na zawarcie z nim związku małżeńskiego, nie może być potraktowana w kategoriach błędu w rozumieniu przepisów o wadach oświadczenia woli. W sprawie nie wchodzi bowiem w grę błąd co do treści czynności prawnej (art. 84 k.c.). Nie zachodzi też sytuacja faktyczna błędu wywołanego podstępnie przez drugą stronę w rozumieniu art. 86 k.c., skoro uznanie dziecka jest jednostronnym oświadczeniem woli. Według Sądu Wojewódzkiego uznanie powództwa przez matkę dziecka nie może odnieść skutku, ponieważ "jego podstawy nie stanowią przesłanki co do wadliwości uznania dziecka".Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda od wymienionego wyżej wyroku Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki zasadnie oparł rozstrzygnięcie sprawy na uznaniu powództwa przez pozwaną Halinę K., ale z innych przyczyn aniżeli wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Ocena, czy uznanie znajduje uzasadnienie w okolicznościach sprawy, a więc czy daje podstawę do poprzestania na nim (art. 213 § 2 k.p.c.), może bowiem dotyczyć tylko uznania, które jako czynność procesowa jest w stanie wywołać zamierzony skutek. W sprawie o unieważnienie uznania z powództwa mężczyzny, który dziecko uznał, po stronie pozwanej, pomiędzy matką dziecka i dzieckiem zachodzi współuczestnictwo jednolite (art. 82 § 1 k.r.o.). W takiej sytuacji procesowej do uznania powództwa - stosownie do art. 73 § 2 k.p.c. - potrzebna jest zgoda wszystkich współuczestników. Brak uznania powództwa przez kuratora małoletniej pozwanej wyłączał więc możliwość przyjęcia za skuteczne uznania dokonanego przez matkę dziecka.Okoliczności, na które powołuje się powód, nie powodują, iż dokonane przez niego uznanie dziecka jest nieważne z mocy samego prawa (nieważność bezwzględna). Podstawę uwzględnienia powództwa może zatem stanowić jedynie przepis art. 80 § 1 k.r.o. Stosownie do tego przepisu mężczyzna, który dziecko uznał, może w ciągu roku od daty uznania żądać jego unieważnienia z powodu wady swego oświadczenia woli. Ani wymieniony przepis, ani żaden inny przepis kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie określają jednak, co należy rozumieć przez wadę oświadczenia woli uzasadniającą unieważnienie uznania. W konsekwencji - co nie ulega wątpliwości i w doktrynie i w orzecznictwie - w tej sytuacji należy posłużyć się przepisami kodeksu cywilnego o wadach oświadczenia woli (art. 82-87 k.c.). Jednakże jak wskazał Sąd Najwyższy - Izba Cywilna w uchwale składu siedmiu ędziów z dnia 6 października 1969 III CZP 25/69 (OSNCP 1970/5 poz. 75) wymienione przepisy mają zastosowanie do unieważnienia uznania, ale tylko w zasadzie i tylko odpowiednio. Dzieje się tak z uwagi na szczególny charakter samej instytucji uznania, które jest jednym ze sposobów ustalenia stanu cywilnego dziecka. Unieważnienie uznania powoduje więc poważne konsekwencje dla uznanego dziecka, ale jest także problemem dużej wagi z punktu widzenia ogólnospołecznego. Dlatego też i rozumienie błędu jako wady oświadczenia woli mężczyzny, który uznał dziecko, musi ulec stosownemu ograniczeniu w porównaniu do błędu według przepisów kodeksu cywilnego, w szczególności w ten sposób, że musi to być zawsze błąd istotny. Tylko zatem błąd istotny uzasadnia unieważnienie uznania dziecka przez mężczyznę z powodu złożenia przez niego oświadczenia o uznaniu pod wpływem błędu (art. 80 § 1 k.r.o.). Dotyczy to także błędu wywołanego podstępnie.Jedynie błąd istotny (art. 84 § 2 k.c.) uzasadnia uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego w warunkach określonych w art. 84 § 1 k.c. Ten przepis nigdy nie uzasadnia zatem unieważnienia uznania dziecka dlatego, że uznał je mężczyzna pod wpływem błędu nie będącego błędem istotnym.Na gruncie przepisów kodeksu cywilnego jedynie - jak stanowi art. 86 k.c. - jeżeli błąd wywołany został podstępem, można uchylić się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu także, gdy błąd nie był istotny. Praktycznie tego więc tylko przypadku dotyczy ograniczenie rozumienia błędu uzasadniającego unieważnienie uznania dziecka od błędu istotnego. Specyfika instytucji uznania dziecka uzasadnia zaś - jak wskazano to wyżej - unieważnienie uznania z powodu złożenia przez mężczyznę oświadczenia o uznaniu tylko pod wpływem błędu istotnego co dotyczy tego oświadczenia złożonego w wyniku podstępu.Okoliczności, na które powołuje się powód świadczą, że złożył on oświadczenie o uznaniu dziecka pod wpływem podstępnie wywołanego błędu, który nie był błędem istotnym. Uznanie dziecka przez mężczyznę dlatego, że matka dziecka obiecała zawrzeć z nim małżeństwo, ale obietnicy tej nie dotrzymała, nie jest bowiem uznaniem dokonanym pod wpływem błędu istotnego. Trudno mianowicie uważać za mylne wyobrażenie o rzeczywistości, kwalifikujące błąd jako istotny (art. 84 § 2 k.c.), samą nadzieję powoda, że nastąpi zdarzenie przyszłe i niepewne, zależne od woli innej osoby. W rozsądnej ocenie rzeczywistości, od jakiej zależy uznanie błędu za istotny, nie mieści się wiązanie oświadczenia o uznaniu dziecka z takim zdarzeniem. Błąd powoda polegał zaś właśnie na tym, że "uwierzył" matce dziecka, iż jeżeli uzna dziecko, to zawrze z nim związek małżeński.Skoro powód uznał dziecko pod wpływem błędu nieistotnego, to chociaż błąd ten wywołany został podstępnie, nie zachodzi podstawa - zgodnie z tym co uprzednio powiedziano - do unieważnienia uznania. Z tej więc przyczyny powództwo podlega oddaleniu.Sąd Najwyższy w obecnym składzie z przyczyn wyżej wskazanych, nie podzielił stanowiska wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 15 stycznia 1970 r. I CR 400/69 (OSNCP 1970/12 poz. 225), według którego w stanie faktycznym podobnym do występującego w rozpoznawanej sprawie może nastąpić unieważnienie uznania dziecka z powodu wady oświadczenia woli mężczyzny który je uznał, polegającej na podstępnie wywołanym błędzie.Ponieważ rozstrzygnięcie sprawy zaskarżonym wyrokiem w ostatecznym wyniku odpowiada prawu, rewizję należało oddalić (art. 387 k.p.c.).