II URN 125/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Myga, J. Myślicki.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Bogumiły O. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w G. o emeryturę na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 22 listopada 1984 r.uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu (Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych) w Gdańsku z siedzibą w Gdyni do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneOrgan rentowy odmówił wnioskodawczyni przyznania jej emerytury z powodu braku wymaganego w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela z dnia 26 stycznia 1982 r. trzydziestoletniego okresu zatrudnienia. W szczególności organ rentowy odmówił zaliczenia do okresu zatrudnienia 6-letniej przerwy w pracy, spowodowanej opieką nad dziećmi urodzonymi: 8 czerwca 1958 r. i 13 marca 1962 r., albowiem zatrudnienie wnioskodawczyni ustało w dniu 31 marca 1958 r., a więc przed urodzeniem pierwszego dziecka. W przekonaniu organu rentowego okres tej przerwy nie jest okresem równorzędnym z okresem zatrudnienia w rozumieniu art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267). Decyzję organu rentowego zatwierdziła rada nadzorcza.W związku z odwołaniem wnioskodawczyni Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił orzeczenie rady nadzorczej i przyznał wnioskodawczyni emeryturę od czasu zaprzestania przez nią zatrudnienia. Zdaniem Sądu, okres przerwy w zatrudnieniu spowodowany opieką nad dziećmi stanowi okres równorzędny z okresem zatrudnienia w rozumieniu cytowanego art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, bez względu na termin rozwiązania umowy o pracę, gdyż wnioskodawczyni w tym czasie sprawowała opiekę nad dziećmi.Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, zarzucając rażące naruszenie art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267) w związku z art. 86 i 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 3, poz. 19 ze zm.) oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Skarżący wnosi o uchylenie wyroku i oddalenie odwołania wnioskodawczyni od orzeczenia rady nadzorczej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżący reprezentuje pogląd, że skoro wnioskodawczyni przerwała zatrudnienie w dniu 31 marca 1958 r., a pierwsze dziecko urodziła w dniu 8 czerwca 1958 r., to z jednej strony przerwa w pracy (od dnia 31 marca 1958 r.) nie została spowodowana koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem urodzonym dopiero w dniu 8 czerwca 1958 r., z drugiej zaś strony przerwa nie nastąpiła w okresie trwania stosunku pracy wnioskodawczyni, skoro stosunek pracy ustał w dniu 31 marca 1958 r., a więc na kilka miesięcy przed urodzeniem pierwszego dziecka. Tym samym skarżący, powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1984 r. III UZP 4/84, jest zdania, że - wbrew stanowisku zajętemu przez Sąd w tejże uchwale - przepis art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin z 1982 r. nie ma do wnioskodawczyni zastosowania.Rozważając przytoczone zarzuty stwierdzić trzeba, co następuje:Zgodnie z art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267) za okresy równorzędne z okresami zatrudnienia zostały uznane także okresy przerw w pracy spowodowane opieką nad dzieckiem w wieku do lat 4. W orzecznictwie Sądu Najwyższego, a w szczególności w cytowanej przez rewizję nadzwyczajną uchwale z dnia 7 marca 1984 r. III UZP 4/84 wyjaśniono, że dotyczy to przerw w pracy, jakie miały miejsce przed wprowadzeniem przepisów w sprawie urlopów bezpłatnych dla matek pracujących opiekujących się małymi dziećmi (por. uchwałę nr 158 Rady Ministrów z dnia 24 maja 1968 r. - M.P. Nr 24, poz. 154 i akty prawne późniejsze). Ustawodawca bowiem chciał z punktu widzenia uprawnień emerytalnych potraktować jednakowo przerwy w pracy spowodowane koniecznością opieki na dzieckiem, które miały miejsce przed wejściem w życie uchwały Rady Ministrów nr 158 z dnia 24 maja 1968 r., z urlopami udzielanymi matkom opiekującym się małymi dziećmi, wydanymi na podstawie późniejszych przepisów prawnych, które w związku z kilkakrotną nowelizacją tych przepisów zaczęły obowiązywać w różnych wersjach po wejściu w życie wspomnianej uchwały Rady Ministrów nr 158 z dnia 24 maja 1968 r. Zgodnie z sentencją powołanej uchwały Sądu Najwyższego "przerwami w pracy stanowiącymi okresy równorzędne z okresami zatrudnienia (art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz.U. Nr 40, poz. 267) są tylko przerwy spowodowane zaprzestaniem zatrudnienia, jakie miało miejsce po urodzeniu dziecka". Uzasadnienie tejże uchwały wskazuje, że skoro zgodnie z omawianym art. 11 ust. 2 pkt 11 przerwa w pracy musi być spowodowana opieką nad dzieckiem, to nie każda przerwa w pracy uzasadnia zaliczalność z punktu widzenia uprawnień emerytalnych, lecz tylko taka przerwa, która pozostaje w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem. Tym się tłumaczy zawarty w uchwale Sądu Najwyższego warunek, aby "zaprzestanie zatrudnienia miało miejsce po urodzeniu dziecka".Przepis art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. posługuje się określeniem "przerw w zatrudnieniu spowodowanych opieką nad dzieckiem w wieku do lat 4". Takie sformułowanie prowadzi do wniosku, że wprawdzie dziecko może urodzić się przed podjęciem przez pracownicę zatrudnienia, czyli przed nawiązaniem przez nią stosunku pracy, ale przerwa w zatrudnieniu spowodowana koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem musi być poprzedzona istnieniem stosunku pracy, który "przerywa" pracownica, aby opiekować się dzieckiem. Jeżeli pracownica w dacie rozpoczęcia opieki na dzieckiem nie pozostaje w zatrudnieniu, czyli nie łączy jej stosunek pracy, to "przerwa w pracy", o której mowa we wspomnianym art. 11 ust. 2 pkt 11, nie ma miejsca, ponieważ można "przerwać" tylko to, co istnieje, czyli w dacie rozpoczęcia przerwy w pracy musi istnieć stosunek pracy, który z przyczyn wskazanych w tymże art. 11 ust. 2 pkt 11 ulega "przerwaniu".W tych warunkach zgodzić się należy z poglądem wyrażonym w rewizji nadzwyczajnej, że w świetle art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267) przerwa w pracy spowodowana opieką nad dzieckiem do lat 4 musi nastąpić w okresie trwania stosunku pracy.Dlatego też z punktu widzenia uprawnień emerytalnych wnioskodawczyni decydujące znaczenie mają dwie przesłanki. Pierwszą z nich jest wyjaśnienie, czy przerwa w pracy nastąpiła w czasie zatrudnienia wnioskodawczyni, tj. w czasie trwania stosunku pracy, oraz drugie zagadnienie, czy przerwa spowodowana została koniecznością opieki nad dzieckiem, czy też innymi przyczynami. Dopiero jednoczesne spełnienie tych przesłanek pozwala okres przerwy zaliczyć do okresu pracy dającego wnioskodawczyni uprawnienia w świetle przepisów emerytalnych.Skarżący reprezentuje pogląd, że w stosunku do wnioskodawczyni przerwa w pracy spowodowana opieką nad dzieckiem urodzonym w dniu 8 czerwca 1958 r. nie nastąpiła w czasie trwania stosunku pracy, gdyż ten stosunek prawny ustał z dniem 31 marca 1958 r. W postępowaniu przed Sądem Najwyższym wnioskodawczyni, powołując się na pismo Wydziału Oświaty Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P., twierdziła, że do dnia 31 stycznia 1958 r. pozostawała w stanie pozasłużbowym i w okresie tego stanu pozasłużbowego podjęła czasowo zatrudnienie w szkole, które ustało wprawdzie z dniem 31 marca 1958 r., ale status pozasłużbowy przyznany jej w cytowanym piśmie Wydziału Oświaty Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej trwał nadal. Dalej twierdziła wnioskodawczyni, że w okresie statusu pozasłużbowego urodziła w dniu 8 czerwca 1958 r. pierwsze dziecko, a po jego urodzeniu nie mogła podjąć pracy, gdyż mąż pracował, a nie miała nikogo z krewnych, kto mógłby zaopiekować się dzieckiem. W związku z tym zmuszona była roztoczyć sama opiekę nad dzieckiem, wobec czego nie mogła starać się o zatrudnienie jej w charakterze nauczyciela również po ustaniu statusu pozasłużbowego, tj. po dniu 31 sierpnia 1958 r.Z pisma Urzędu Miejskiego z dnia 2 lipca 1984 r. znajdującego się w aktach osobowych wnioskodawczyni wynika, że stan pozasłużbowy wnioskodawczyni rozpoczął się dnia 1 września 1957 r. W tym okresie obowiązywała ustawa z dnia 27 kwietnia 1956 r. o prawach i obowiązkach nauczycieli (Dz.U. Nr 12, poz. 63). W świetle tej ustawy pozostawanie nauczyciela w stanie pozasłużbowym przysługiwało takim nauczycielom, których współmałżonek został przeniesiony do innej miejscowości, a nauczyciel nie mógł być zatrudniony w miejscu zamieszkania jego współmałżonka (art. 23 ust. 2 ustawy). Przepis ust. 5 art. 23 ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r. wskazuje, że w czasie pozostawania w stanie pozasłużbowym stosunek pracy nauczyciela trwa nadal i dopiero w razie niepodjęcia przez nauczyciela pracy w ciągu 5 lat od chwili przejścia w stan pozasłużbowy stosunek służbowy powinien być rozwiązany. W świetle zatem wspomnianego art. 23 wnioskodawczyni, jakkolwiek w dacie urodzenia pierwszego dziecka, tj. w dniu 8 czerwca 1958 r., korzystała ze statusu prawnego nazwanego "stanem pozasłużbowym", to jednak w tej dacie pozostawała nadal w stosunku pracy (stosunku służbowym). Nadmienić trzeba, że podobną instytucję prawną określoną mianem "stanu nieczynnego" przewiduje art. 70 obecnie obowiązującej Karty Nauczyciela - ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. (Dz.U. Nr 3, poz. 19 ze zm.).W tych warunkach za przedwczesny co najmniej uznać należy pogląd reprezentowany w rewizji nadzwyczajnej, że przerwa w pracy wnioskodawczyni nie nastąpiła w czasie trwania stosunku pracy, skoro w dniu 8 czerwca 1958 r. (data urodzenia pierwszego dziecka) wnioskodawczynię, według jej twierdzeń, miał łączyć stosunek pracy (stosunek służbowy), który - jak zaznaczono - w świetle ówcześnie obowiązujących przepisów mógł być rozwiązany dopiero po upływie 5 lat od daty przejścia nauczyciela w stan pozasłużbowy. Chwilowe zatrudnienie wnioskodawczyni w okresie stanu pozasłużbowego i rozwiązanie tego chwilowego stosunku pracy w dniu 31 marca 1958 r. nie miało wpływu na dalsze trwanie stosunku służbowego, który miał trwać do dnia 31 sierpnia 1958 r., tj. do czasu zakończenia przyznanego jej statusu stanu pozasłużbowego.W tych warunkach przerwa w pracy, która według twierdzeń wnioskodawczyni - miała nastąpić w dniu 8 czerwca 1958 r. nastąpiłaby w okresie trwania stosunku pracy (stosunku służbowego), skoro od dnia 1 września 1957 r. wnioskodawczyni pozostawała w stanie pozasłużbowym i ten stan miał trwać do dnia 31 sierpnia 1958 r.Przy przyjęciu takiego założenia wymagałaby wyjaśnienia okoliczność, czy rzeczywiście przerwa w pracy została spowodowana opieką nad dzieckiem, jak tego wymaga art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. Skoro bowiem cytowana dyspozycja uzależnia potraktowanie takiej przerwy jako okresu zatrudnienia od uprzedniego stwierdzenia, że przerwa spowodowana została opieką nad dzieckiem, to na wnioskodawczyni ciąży obowiązek wykazania, iż w konkretnych okolicznościach musiała sama opiekować się dzieckiem.W tym stanie rzeczy przyjąć trzeba, że w świetle zawartego w art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267) określenia "przerwy w pracy spowodowane opieką nad dzieckiem" sam fakt urodzenia dziecka nie uzasadnia jeszcze potraktowania przewidzianej w tej dyspozycji przerwy w pracy za okres równorzędny z okresem zatrudnienia, lecz ponadto należy wykazać, że na tle konkretnych okoliczności istniała potrzeba sprawowania opieki nad dzieckiem ze strony matki.Wreszcie wymaga rozważenia zagadnienie, czy i jakie znaczenie z punktu widzenia uprawnień przewidzianych w art. 11 ust. 2 pkt 11 ustawy emerytalnej z 1982 r. ma fakt, że w dniu 1 września 1957 r. status prawny wnioskodawczyni, określony mianem stanu pozasłużbowego (1 września 1957 r.), nie pozostawał w dacie jego przyznania (1 września 1957 r.) w związku z urodzeniem dziecka i koniecznością roztoczenia nad nim opieki, lecz spowodowany został przeniesieniem współmałżonka wnioskodawczyni do innej miejscowości. Jest poza sporem, że w tym okresie wnioskodawczyni nie otrzymywała wynagrodzenia za pracę (art. 23, art. 4 ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r.) i że w świetle art. 11 ust. 2 ustawy emerytalnej z 1982 r. okres pozostawania w stosunku pracy, w czasie którego pracownik nie pobiera wynagrodzenia, nie jest okresem zatrudnienia do uzyskania świadczeń emerytalnych. W związku z tym można by reprezentować pogląd, że skoro okres stanu pozasłużbowego rozpoczął się przed urodzeniem pierwszego dziecka i w dacie jego przyznania wnioskodawczyni nie mógł być spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem, to późniejsze urodzenie dziecka w okresie wspomnianego stanu pozasłużbowego w niczym nie zmienia sytuacji prawnej wnioskodawczyni, choćby nawet sytuacja faktyczna uległa o tyle zmianie, iż warunki życiowe zmusiły wnioskodawczynię do roztoczenia opieki nad dzieckiem.Przyjęcie takiej wykładni prowadziłoby jednak do rozwiązań sprzecznych z założeniami socjalnymi ustawy emerytalnej z 1982 r. Ustawa ta w art. 11 ust. 2 pkt 11 kładzie nacisk tylko na okoliczności faktyczne, tj. wymaga wykazania przez wnioskodawczynię, że urodziła dziecko i że musi nad nim sprawować opiekę. Z punktu widzenia celów socjalnych, jakie ma na względzie wspomniany art. 11 ust. 2 pkt 11, jest obojętny status prawny pracownicy, w jakim znajdowała się ona przed urodzeniem dziecka, a w szczególności, czy w tym poprzedzającym okresie faktycznie świadczyła pracę, czy też jej nie świadczyła. Zarówno w jednym, jak i w drugim wypadku wykazanie przez wnioskodawczynię urodzenia dziecka oraz konieczności roztoczenia nad nim opieki powoduje ten skutek, że przerwa w pracy z tym związana powinna być traktowana - z punktu widzenia uprawnień emerytalnych - równorzędnie z okresem faktycznego zatrudnienia.Jeśli więc chodzi o wnioskodawczynię, to z chwilą wykazania przez nią wspomnianych okoliczności charakter prawny przerwy w pracy, z której korzystała (stan pozasłużbowy) uległ o tyle zmianie, że należy go traktować jako przerwę w pracy spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem.W związku z powyższym i mając na uwadze potrzebę wyjaśnienia przytoczonych w niniejszym uzasadnieniu okoliczności Sąd Najwyższy nie uwzględnił wniosku rewizji nadzwyczajnej o oddalenie odwołania wnioskodawczyni, lecz uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.