IV PR 292/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Myga (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Wasilewski, K. Michaluk.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Handlu Wewnętrznego w G. przeciwko Mirosławowi B. i Marianowi S. o odszkodowanie na skutek rewizji powodowego Przedsiębiorstwa od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 29 października 1984 r.uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo o kwotę 46.108 zł oraz orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od pozwanych Mirosława B. i Mariana S. kwot po 55.231 zł tytułem wyrównania niedoboru wyliczonego w magazynie prowadzonym przez pozwanych na zasadzie wspólnej materialnej odpowiedzialności.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz strony powodowej od pozwanych kwoty po 24.577 zł z 8% odsetkami, umorzył postępowanie do kwoty 15.200 zł, oddalił powództwo w pozostałym zakresie, znosząc między stronami koszty procesu.Sąd Wojewódzki ustalił, że pozwani prowadzili magazyn strony powodowej na podstawie umowy o wspólnej materialnej odpowiedzialności, przyjmując po połowie odpowiedzialność za powierzone mienie. Inwentaryzacja przeprowadzona za okres od dnia 2 czerwca do dnia 11 października 1980 r., po dokonaniu kompensat, wykazała niedobór w kwocie 110.462 zł.Wyrokiem karnym pozwany Marian S. został skazany za przywłaszczenie kwoty 15.200 zł, którą spłaca stronie powodowej ratalnie na podstawie ugody i o tę kwotę strona powodowa ograniczyła powództwo.Rozliczając pozwanych z powierzonego im mienia, strona powodowa zaliczyła na poczet niedoborów nadwyżki w kwocie ponad 1.231.000 zł, spisując w zyski kwotę 16.108 zł nadwyżki, która nie podlegała kompensacie.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, kwota 46.108 zł nadwyżki podlega zaliczeniu na poczet niedoborów, ponieważ gospodarka magazynowa z natury rzeczy nie jest organizowana tak, aby przynosiła właścicielowi magazynu zysk. Nie jest istotne dla obliczenia odszkodowania za niedobór powstały w magazynie, że przepisy dotyczące księgowości zabraniają kompensowania określonych grup towarowych. Ważna jest wysokość szkody oparta na faktycznych jej rozmiarach, a nie wynik systemu ewidencji. Faktycznie wyrządzona szkoda wynosi 49.154 zł, za którą pozwani odpowiadają w całości na zasadzie art. 125 k.p., brak jest bowiem podstaw do stosowania art. 124 § 3 k.p.Wyrok w części oddalającej powództwo do kwoty 13.049,10 zł zaskarżyła strona powodowa, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w tej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania lub zasądzenia na jej rzecz powyższej kwoty 13.049,10 zł od obu pozwanych w częściach równych.Strona powodowa, nie podważając przyjętej przez Sąd Wojewódzki zasady wyliczenia szkody, podniosła, że praktycznie nie cała kwota 46.108 zł została zaliczona w zysk przedsiębiorstwa, skoro równocześnie spisano w straty niedobór w kwocie 13.049,10 zł.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stanowisko Sądu Wojewódzkiego w zakresie wyliczenia szkody, że wszystkie nadwyżki, bez względu na ich rodzaj i sposób powstania, podlegają kompensacie z wyliczonymi niedoborami, jest oczywiście błędne.Powierzenie pracownikowi - na podstawie art. 124 § 1 i 2 k.p. - mienia z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się zobowiązuje pracownika do rozliczenia się z konkretnie powierzonego mu mienia ilościowo i jakościowo bez jakichkolwiek braków i nadwyżek. Praktyka wykazuje, że takie rozliczenie ma miejsce stosunkowo często w przypadkach powierzenia narzędzi, odzieży itp. Jednakże w przypadkach powierzenia mienia magazynowego lub sklepowego, których istota polega na obrocie powierzonym towarem, rozliczenie bez nadwyżek i niedoborów jest sporadyczne. Jeżeli rozliczenie pracownika z powierzonego mu mienia wykazuje nadwyżkę, to nadwyżka (jeśli nie jest następstwem błędu księgowego) jest następstwem zawinionego lub niezawinionego działania pracownika materialnie odpowiedzialnego na szkodę dostawców lub odbiorców (klientów). Wyliczona nadwyżka, bez równoczesnego niedoboru, podlega zaliczeniu na dobro zakładu pracy i w pewnym sensie stanowi nieprawidłowy zysk. Pracownik jednak nie może domagać się od zakładu pracy wydania tej nadwyżki, brak jest bowiem podstawy prawnej takiego roszczenia, nadwyżka nie stanowi części majątku pracownika i jeżeli zakład pracy odniesie korzyść majątkową, to nie kosztem pracownika, tylko kosztem dostawców lub nabywców.W świetle powyższego - wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku - zakład pracy może zaliczyć nadwyżki inwentaryzacyjne w "zyski" przedsiębiorstwa, jeśli przepisy szczególne nie stanowią inaczej, i nie ma obowiązku wydania tych nadwyżek pracownikowi.W placówkach, w których prowadzona jest ewidencja ilościowo-wartościowa, obowiązkiem pracownika jest rozliczenie się z powierzonego mienia przede wszystkim ilościowo, a następnie wartościowo. W takich przypadkach zwolnienie pracownika od obowiązku rozliczenia się ilościowego i poprzestanie tylko na rozliczeniu wartościowym może prowadzić do swobodnego, w konsekwencji nieodpowiedzialnego, dysponowania mieniem, a także do nadużyć (podmiany towaru, wydawania towarów atrakcyjnych zamiast niechodliwych itp.). Jednoczesne wyliczenie niedoborów i nadwyżek przy rozliczeniu ilościowo-wartościowym uzasadnia dokonanie kompensaty nadwyżek z niedoborami w zasadzie wtedy, gdy zostały one ustalone jedną inwentaryzacją i powstanie niedoborów i nadwyżek jest następstwem asortymentowej zamiany towarów obiektywnie możliwej w danych warunkach (np. towary o podobnym wyglądzie, nazwie, oznaczeniu). Szerszy zakres kompensaty jest dopuszczalny, gdy pracownik materialnie odpowiedzialny nie miał odpowiedniego przygotowania, a powierzona mu placówka wymagała specjalistycznych wiadomości.Jeżeli jednak niedobór i nadwyżki na skutek niedbalstwa pracownika powstaną w towarach, które nie mają zbieżnych cech identyfikacyjnych, nadwyżki nie podlegają kompensacie i są zaliczone w "zyski" zakładu pracy, a niedobory obciążają pracownika.W przedmiotowej sprawie Sąd Wojewódzki, bez bliższego rozważenia, dokonał wartościowej kompensaty wyliczonego niedoboru z nadwyżkami, chociaż na pozwanych spoczywał obowiązek rozliczenia się ilościowo-wartościowego, mimo że na poczet niedoboru strona powodowa zaliczyła już nadwyżki w kwocie 1.231.892,50 zł, a biegły stwierdził, że w świetle obowiązujących przepisów dalsze zaliczenie na poczet niedoboru nadwyżki w kwocie 46.108 zł jest niedopuszczalne. Stanowisko biegłego nie wiązało Sądu Wojewódzkiego i mógł on dokonać dalszej kompensaty, jeżeli - tak jak stwierdzono wyżej - towary, w których wyliczono nadwyżkę i niedobór, miałyby jakieś cechy wspólne. W tym zakresie Sąd Wojewódzki, mimo odmiennego wniosku biegłego, nie przeprowadził jakiegokolwiek postępowania dowodowego i bezzasadnie dokonał kompensaty wartościowej nadwyżki z niedoborem.Wprawdzie rewidujący, godząc się z błędnym poglądem Sądu Wojewódzkiego (trafnie podniesiono, że przy koncepcji Sądu faktyczna szkoda jest wyższa o 13.049,10 zł od kwoty zasądzonej, a co wynika jednoznacznie z rozliczenia niedoboru i nadwyżki), zaskarżył wyrok w części oddalającej kwotę 13.049,10 zł, jednakże Sąd Najwyższy na podstawie art. 381 § 2 k.p.c. uchylił wyrok w części, oddalając powództwo o kwotę 46.108 zł, i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania (art. 388 § 1 k.p.c.).