III PZP 14/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska (współsprawozdawca), E. Brzeziński (sprawozdawca), A. Filcek, W. Myga, J. Sokołowski, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, po rozpoznaniu w dniu 21 maja 1984 r. wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy ochrona przewidziana w art. 39 pkt 3 kodeksu pracy dla członków zakładowych komisji rozjemczych obejmuje również członków takich komisji rozjemczych, które zaprzestały faktycznie funkcjonować z powodu niespełnienia warunków określonych w § 9 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 października 1974 r. w sprawie komisji rozjemczych oraz komisji odwoławczych do spraw pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1976 r., Nr 31, poz. 183 ze zm.), a wobec nieutworzenia w zakładzie pracy organizacji związkowej nie ma możliwości uzupełnienia składu komisji?"podjął i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą uchwałę:Ochrona przewidziana w art. 39 pkt 3 kodeksu pracy obejmuje także pracowników - członków zakładowych komisji rozjemczych, które przestały funkcjonować z powodu zdekompletowania. Uzasadnienie faktycznePotrzebę udzielenia przez Sąd Najwyższy odpowiedzi na pytanie przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały uzasadniają zdaniem Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych następujące względy:Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy sytuacji występującej w zakładach pracy, w których zgodnie z art. 243 kodeksu pracy powołano zakładowe komisje rozjemcze, jednakże zdekompletowanie się składu tych komisji nie pozwala na rozstrzyganie wniosków w trybie przewidzianym w art. 256 kodeksu pracy. Liczba bowiem członków tych komisji nie jest wystarczająca do rozpatrywania spraw w kompletach pięcioosobowych, a zatem niespełnienie warunków określonych w § 9 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 października 1974 r. w sprawie komisji rozjemczych oraz komisji odwoławczych do spraw pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1976 r. Nr 31, poz. 183 ze zm.) uniemożliwia funkcjonowanie tych komisji. Równocześnie nie można dokonać uzupełnienia składu komisji w trybie przewidzianym dla powołania członków komisji (§ 9 pkt 3 rozporządzenia), ponieważ w zakładzie pracy nie został utworzony związek zawodowy.Powyższe okoliczności spowodowały między innymi konieczność wydania wytycznych nr 37 Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 11 lipca 1983 r. w sprawie zadań kierowników zakładów pracy związanych z funkcjonowaniem zakładowych komisji rozjemczych w nowej sytuacji w ruchu związkowym (Dz. Urz. MPPiSS nr 10, poz. 24). W wytycznych tych przewiduje się, że jeżeli zakładowa komisja rozjemcza nie funkcjonuje z powodu niespełnienia warunków określonych w § 9 rozporządzenia, sprawy należące do jej właściwości rozpatruje terenowa komisja rozjemcza.W tym przypadku rozpatrywanie sprawy przez terenowe komisje rozjemcze nie oznacza, iż zakładowa komisja rozjemcza uległa rozwiązaniu. W zakładzie pracy bowiem pozostają pracownicy, którzy są członkami nie funkcjonującej komisji rozjemczej. Sytuacja prawna tych pracowników w zakresie ochrony przed wypowiedzeniem, przewidzianej w art. 39 pkt 3 kodeksu pracy, nasuwa poważne wątpliwości. Bezsporne jest, że nie spełniają oni powierzonej im funkcji, a zatem nie mogą - z tej przyczyny - popaść w konflikt z kierownictwem zakładu pracy. Skrępowanie kierownictwa zakładu pracy w wypowiadaniu umów o pracę pracownikom, którzy będąc formalnie członkami komisji rozjemczych wobec niespełnienia przez komisję warunków, o których wyżej mowa, faktycznie funkcji orzeczniczej nie pełnią, wydaje się w tych okolicznościach zbędne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepis art. 39 pkt 3 kodeksu pracy, stanowiąc, że "Zakład pracy nie może wypowiedzieć umowy o pracę członkowi zakładowej komisji rozjemczej", nie pozostawia wątpliwości co do tego, że ochrona prawna, o jakiej mowa w tym przepisie, związana została z przymiotem pracownika, jako "członka zakładowej komisji rozjemczej", a nie z okolicznością, by zakładowa komisja rozjemcza rozwijała faktycznie jakąkolwiek działalność, lub z okolicznością, by pracownik - członek zakładowej komisji rozjemczej w komisji tej faktycznie orzekał. Według podstawowej zasady wykładni przepisów prawa tam, gdzie tekst ustawy jest jasny i niedwuznaczny, nie należy wprowadzać rozróżnień za pomocą momentów celowościowo oceniających (lege non distinguete nec nostrum est distinguere). Zasadę tę od dawna bezdyskusyjnie akceptuje również polskie orzecznictwo i polska nauka prawa.Niewątpliwie sytuacja społeczno-ekonomiczna, a także koncepcje dotyczące sposobu powoływania zakładowych komisji rozjemczych i rola związków zawodowych przy powoływaniu takich komisji, zresztą w ogóle koncepcje dotyczące samego systemu rozpatrywania sporów pracowniczych, ulegają przeobrażeniom i nie są już identyczne w porównaniu ze stanem, jaki istniał w okresie tworzenia kodeksu pracy. Proces tworzenia nowych związków zawodowych i ich federacji nie został zakończony. Okoliczności te jednak nie wystarczają do uznania w drodze wykładni, że w sytuacjach opisanych we wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych przepis art. 39 pkt 3 k.p. de lege lata przestał już obowiązywać. Skutek taki mogłaby wywołać tylko stosowna zmiana art. 39 pkt 3 k.p.Dokonanie takiej zmiany należy jednak do ustawodawcy, a nie do Sądu Najwyższego. Jeżeli ustawodawca nie dokonał dotychczas zmiany art. 39 pkt 3 k.p., najwidoczniej uznał, że nie zachodziła taka potrzeba. Okoliczność, że członek zdekompletowanej komisji rozjemczej nie może popaść w konflikt przy wykonywaniu funkcji członka komisji z kierownictwem zakładu pracy, gdyż faktycznie funkcji tych nie pełni, nie uzasadnia wniosków odmiennych także z tego względu, że do konfliktu mogło dojść już wcześniej, w okresie, gdy komisja rozjemcza nie była jeszcze zdekompletowana. Chodzi zaś o zapewnienie członkowi komisji rozjemczej szczególnej ochrony prawnej przed wypowiedzeniem mu umowy o pracę przez cały okres kadencji komisji rozjemczej, a nie tylko ochrony "bieżącej", związanej z możliwością popadnięcia w konflikt w przyszłości.Na gruncie art. 39 k.p. podobieństwo sytuacji członków zdekompletowanych komisji rozjemczych z sytuacją członków organów związków zawodowych, których działalność została zawieszona w okresie stanu wojennego, a co do których we wpisanej do księgi zasad prawnych uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14.VII.1982 r. sygn. III PZP 35/83 (OSNCP z 1982 r. z. 11-12, poz. 160) Sąd Najwyższy stwierdził, iż "w okresie zawieszenia działalności związków zawodowych - na czas obowiązywania stanu wojennego - członkom zakładowych organów związków zawodowych, nie przysługuje ochrona przewidziana w art. 39 pkt 1 kodeksu pracy", jest przypadkowe i formalne.Między sytuacją członków zakładowych organów związków zawodowych, których działalność została w takich okolicznościach zawieszona, a sytuacją członków zdekompletowanych zakładowych komisji rozjemczych istnieje istotna różnica wynikająca między innymi z faktu, że po zawieszeniu działalności związków zawodowych rozwijanie jakiejkolwiek działalności związkowej przez członków organów tych związków stało się niemożliwe ze względu na istniejącą przeszkodę prawną. Działalność taka byłaby działalnością nielegalną, zagrożoną odpowiedzialnością karną. Przeszkoda natomiast, przed którą stoją członkowie zdekompletowanych zakładowych komisji rozjemczych, ma charakter przeszkody faktycznej, nie prawnej. Z chwilą uzupełnienia składu komisji rozjemczej, np. po utworzeniu w zakładzie pracy związku zawodowego, co może nastąpić "w każdej chwili", przeszkoda ta "automatycznie" ustanie.W konsekwencji na przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.