II URN 143/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Stypułkowska. Sędziowie SN: W. Myga, J. Myślicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Zdzisława R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. o podstawę wymiaru emerytury na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 14 stycznia 1984 r.uchylił zaskarżony wyrok i poprzedzające go orzeczenie Rady Nadzorczej Oddziału Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 13 września 1983 r. oraz decyzję Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 25 maja 1983 r. i przekazał sprawę temu Oddziałowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpatrzenia.Uzasadnienie faktyczneDecyzją Oddziału ZUS w W. z dnia 25 maja 1983 r. ustalono uprawnienia wnioskodawcy Zdzisława R., ur. 17 września 1922 r., do emerytury, przyjmując do podstawy jej wymiaru zarobek z okresu zatrudnienia w charakterze nakładcy od kwietnia 1982 r. do marca 1983 r.W odwołaniu do Rady Nadzorczej tegoż Oddziału ZUS wnioskodawca zarzucił, że w obliczeniu podstawy wymiaru nie uwzględniono jego zarobków uzyskiwanych z tytułu dodatkowo zawartej umowy o pracę jako członka Zarządu Spółdzielni Inwalidów w W. Pracę tę wykonywał w wymiarze 104 godzin miesięcznie w okresie zamkniętym w dniach: poniedziałek, wtorek i środę każdego tygodnia, a w pozostałym czasie pracy wykonywał pracę nakładczą.Rozpoznając odwołanie wnioskodawcy, Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 14 stycznia 1984 r. zmienił zatwierdzające wymienioną decyzją organu rentowego orzeczenie Rady Nadzorczej z dnia 13 września 1983 r. i ustalił, że do podstawy wymiaru emerytury podlega wliczeniu również wynagrodzenie pobierane w okresie od dnia 1 listopada 1982 r. do dnia 31 marca 1983 r. Sąd wyraził pogląd, że wnioskodawcę, jako wykonawcę, a więc i w oparciu o łączącą go z pracodawcą umową nakładczą, wyznaczono czasowo do pełnienia funkcji członka zarządu. W związku z tym, w okresie od dnia 1 listopada 1982 r. do dnia 29 marca 1983 r. poza wynagrodzeniem z tytułu pracy nakładczej zainteresowany pobierał wynagrodzenie za dodatkową pracę członka zarządu. Wypłacono je z osobowego funduszu płac z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę.Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych w rewizji nadzwyczajnej złożonej w dniu 22 października 1984 r. wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku, poprzedzającego go orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału ZUS w W. z dnia 13 września 1983 r. oraz decyzji Oddziału ZUS w W. z dnia 25 maja 1983 r. i przekazanie sprawy Oddziałowi ZUS w W. do ponownego rozpatrzenia, zarzucając powyższemu wyrokowi rażące naruszenie art. 55 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych w związku z art. 61 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, § 27 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą oraz naruszenie interesu PRL.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Podstawę wymiaru emerytury wnioskodawcy obliczono uwzględniając zarobki z tytułu pracy nakładczej przysługujące za okres od kwietnia 1982 r. do marca 1983 r., natomiast pominięto stanowiące przedmiot sporu zarobki za okres od dnia 1 listopada 1982 r. do dnia 29 marca 1983 r.Problematyka ustalania podstawy wymiaru świadczeń emerytalno-rentowych i związana z nią kwestia łączenia zarobku z tytułu pracy nakładczej z zarobkiem przysługującym z tytułu umowy o pracę była w latach ubiegłych i nadal jest uzależniona od szczególnego uregulowania prawnego charakteru zatrudnienia tej kategorii pracowników. Podczas bowiem gdy podstawową cechą stosunku opartego na umowie o pracę jest osobiste jej wykonywanie przez pracownika, wykonujący pracę nakładczą zwolnieni są od takiego obowiązku (np. por. § 3 ust. 1 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 14 maja 1966 r. w sprawie określenia istotnych cech pracy nakładczej jako zatrudnienia wyłączonego spod działania prawa przemysłowego - Dz. U. Nr 18, poz. 117 lub art. 303 § 1 k.p. upoważniający Radę Ministrów do określenia w drodze rozporządzenia, w jakim tylko zakresie mają zastosowanie przepisy prawa pracy do osób wykonujących pracę nakładczą). Osoby wykonujące pracę nakładczą mogą więc pracować w dowolnie wybranym przez siebie miejscu i czasie, nawet przy pomocy członków rodziny pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. W konsekwencji otrzymywane z tego tytułu wynagrodzenie nie jest wyłącznym udziałem podmiotu zawierającego umowę o pracę nakładczą.Szczególny charakter tego stosunku prawnego ipso facto miał wpływ na ukształtowanie przez ustawodawcę uprawnień tej kategorii pracowników do świadczeń z ubezpieczenia społecznego.Na podstawie art. 4 ust. 2 pkt 4 i art. 104 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. (Dz. U. Nr 30, poz. 116) wydane zostało rozporządzenie Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 1 lipca 1954 r. w sprawie określenia chałupników (Dz. U. Nr 35, poz. 148), które jeszcze poza sprecyzowaniem istotnych cech pracy chałupniczej nie przewidziało żadnych warunków ograniczających uprawnienia chałupników do świadczeń z tego dekretu, lecz już obowiązujące od dnia 6 sierpnia 1960 r. rozporządzenie Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 8 lipca 1960 r. w sprawie określenia, którzy chałupnicy są pracownikami w rozumieniu dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 37, poz. 220 ze zm.) w § 4 zawierało postanowienie, że przepisy rozporządzenia nie dotyczą chałupników, którzy są pracownikami w rozumieniu dekretu z tytułu innej pracy niż chałupnicza.Podobne sformułowanie zawierały dalsze kolejno obowiązujące przepisy:- rozporządzenie Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 24 stycznia 1966 r. w sprawie określenia, które osoby wykonujące pracę nakładczą są pracownikami w rozumieniu dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 31) - § 4;- rozporządzenie Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 27 sierpnia 1968 r. w sprawie określenia, które osoby wykonujące pracę nakładczą uważa się za pracowników w rozumieniu ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 34, poz. 234 ze zm.) - § 4.- rozporządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 17 kwietnia 1974 r. w sprawie określenia, które osoby wykonujące prace nakładcze uważa się za pracowników w rozumieniu ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 16, poz. 91) - § 11.Obowiązujące od dnia 1 stycznia 1976 r. rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz. U. z 1976 r., Nr 3, poz. 19) w § 27 przewiduje, że wykonawcę uważa się za pracownika w rozumieniu przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, o ubezpieczeniu społecznym, o ubezpieczeniu rodzinnym oraz o świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jeżeli nie jest objęty tymi przepisami z innego tytułu.W świetle powołanych przepisów osoby wykonujące pracę nakładczą mogły być uznane za pracowników w rozumieniu dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (od dnia 6 sierpnia 1960 r.), a następnie - ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin i w związku z tym mogły mieć uprawnienia do świadczeń przewidzianych w tych przepisach ustawowych, jeżeli odpowiadały warunkom określonym w przytoczonych wyżej rozporządzeniach. Skoro więc w myśl § 27 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. osoby wykonujące pracę nakładczą nie mogły być uznane za pracowników w rozumieniu ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin w razie zawarcia umowy o pracę, odpadała możliwość uwzględnienia łącznie w podstawie wymiaru ich emerytury wynagrodzenia z obu wspomnianych tytułów prawnych (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 1965 r. III PO 31/65 - OSPiKA 1966, nr 4, poz. 82).Po dniu 1 stycznia 1983 r. ustawodawca przyjął zasadę, że wprawdzie osoby wykonujące pracę nakładczą nie są pracownikami w rozumieniu ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, to jednak zachowują prawo do świadczeń. O tym zaś, które osoby uważane są za wykonujące pracę nakładczą, decydują przepisy określające ich szczególny status prawny. Na tle tej sytuacji, w odniesieniu do przedmiotu sporu art. 61 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267) nie uzasadnia łączenia - przy obliczaniu podstawy wymiaru emerytury - wynagrodzenia należnego z tytułu umowy o pracę z wynagrodzeniem przysługującym z tytułu zatrudnienia przy wykonywaniu pracy nakładczej. Przepis ten jako wyodrębniony z przepisów obowiązujących tej ustawy przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury lub renty pracowników (art. 16 i nast.) używa określenia, że podstawę wymiaru świadczeń ustala się od przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia osoby "wykonującej" pracę nakładczą, wskazując w ten sposób na zamiar ustawodawcy "wyłączności" wynagrodzenia przysługującego w związku z wykonywaniem pracy nakładczej, a nie wynagrodzenia pochodzącego z różnych tytułów prawnych. Nowe zatem uregulowanie tego zagadnienia nie zmieniło zasady wynikającej z § 27 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r.Powyższe rozważania zachowują swą prawidłowość przy założeniu, że niezależnie od wykonywania pracy nakładczej wnioskodawca miał odrębnie zawartą umowę o pracę, a zatem powstałaby sytuacja istnienia równolegle dwóch stosunków prawnych. Jednakże co do takiego przypadku powstaje wątpliwość, gdyż Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w tym kierunku nie dokonał bliższych ustaleń, a dane pochodzące od wnioskodawcy i od Spółdzielni Inwalidów nie znajdują dostatecznego potwierdzenia wobec braku dowodów, zwłaszcza statutu spółdzielni i umowy (o pracę, zlecenia, o dzieło itp.), umożliwiających stwierdzenie, jakie kryteria natury prawno-organizacyjnej regulowały przejście wnioskodawcy do określonej pracy w Zarządzie Spółdzielni. Stosownie do art. 201 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) statut może przewidywać zatrudnienie wszystkich lub niektórych członków nie na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, lecz na podstawie umowy o pracę nakładczą, umowy zlecenia lub umowy o dzieło, jeżeli jest to uzasadnione rodzajem działalności spółdzielni.Nie wyjaśniwszy istoty sprawy Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nie tylko w rażący sposób naruszył art. 55 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, lecz także naruszył interes PRL, co uzasadniało rozpoznanie rewizji nadzwyczajnej pomimo wniesienia jej po upływie terminu zakreślonego w art. 421 § 2 k.p.c.Mając na uwadze powyższe rozważania oddział ZUS w ponownym rozpoznaniu zajmie się zwłaszcza ustaleniem, czy postanowienia statutu Spółdzielni przewidują szczególny tryb powierzania osobom wykonującym pracę nakładczą czynności w charakterze członka zarządu, czy też w okresie od dnia 1 listopada 1982 r. do dnia 29 marca 1983 r. wnioskodawca wykonywał te czynności na podstawie odrębnie zawartej umowy o pracę. W tym ostatnim przypadku do podstawy wymiaru emerytury będzie podlegało zaliczeniu - za wspomniany okres - tylko wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę, jak to słusznie podniesiono w rewizji nadzwyczajnej.Wobec powyższego należało orzec jak w sentencji (art. 422 § 2 k.p.c. w związku z art. 83 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych i art. 277 k.p.).