III PZP 60/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: W. Myga, S. Perestaj (współsprawozdawca), M. Rafacz-Krzyżanowska, Z. Stypułkowska, Z. Świeboda (sprawozdawca), J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL Z. Paczyńskiego, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy i w jakim zakresie w sprawach o świadczenia przewidziane w uchwale nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195) organy rozstrzygające spory pracownicze są kompetentne do badania przyczyny rozwiązania umowy o pracę na skutek zwolnienia ze służby w zakładach zmilitaryzowanych"powziął i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą uchwałę:W razie zwolnienia osoby ze służby w jednostce zmilitaryzowanej organy rozstrzygające spory pracownicze są uprawnione w sprawach o świadczenia przewidziane w uchwale nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195) do badania przesłanek określonych w § 1 tejże uchwały. Uzasadnienie faktyczneUchwała nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195) wydana została - jak głosi preambuła - w celu przyznania dodatkowych świadczeń pracownikom zmieniającym pracę z powodu zmian w strukturze zatrudnienia. Z przepisu § 1 uchwały wynika, że prawo do świadczeń w niej przewidzianych ma ten pracownik uspołecznionego zakładu pracy, w stosunku do którego spełnione zostały łącznie dwie przesłanki: 1) rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło na mocy porozumienia stron albo w drodze wypowiedzenia dokonanego przez zakład pracy, 2) rozwiązanie stosunku pracy w powyższy sposób nastąpiło z powodu likwidacji zakładu pracy, likwidacji stanowiska pracy albo zmniejszenia stanu zatrudnienia w grupie zawodowej, w której zatrudniony był pracownik. Niezależnie od tych przesłanek ogólnych niezbędne do przyznania świadczeń z uchwały są jeszcze przesłanki szczególne zawarte w przepisach określających poszczególne rodzaje świadczeń (np. co do odprawy w § 6 ust. 1).Ze względu na treść pytania prawnego rozważenia wymagają uprawnienia organów rozstrzygających spory ze stosunku pracy do badania przesłanek przewidzianych w § 1 w sprawach z wniosku osób zwolnionych ze służby w jednostce zmilitaryzowanej o świadczenia z omawianej uchwały. Minister Sprawiedliwości zakłada bowiem, że takie świadczenia przysługują także osobom zwolnionym ze służby w jednostce zmilitaryzowanej.W myśl § 2 pkt 3 uchwały Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r. w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa (Dz. U. Nr 29, poz. 155) w czasie obowiązywania stanu wojennego stosuje się w zakresie służby w jednostkach zmilitaryzowanych obowiązujące w czasie wojny przepisy art. 183 oraz 186-198 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111). Stosownie do treści art. 186 i 187 tejże ustawy z dniem objęcia militaryzacją określonych jednostek organizacyjnych osoby w nich zatrudnione uważa się za powołane do służby w jednostce zmilitaryzowanej; dotychczasowy stosunek pracy tych osób ulega zawieszeniu na okres pełnienia tej służby, a równocześnie powstaje z mocy prawa stosunek służbowy unormowany dalszymi przepisami działu VII cytowanej ustawy. Zawieszenie stosunku pracy osób na okres pełnienia służby w jednostce zmilitaryzowanej oznacza, że ten stosunek pracy nadal istnieje. Skutkiem bowiem zwolnienia osoby ze służby jest rozwiązanie z nią umowy o pracę (art. 189 ust. 4). Zawieszenie stosunku pracy nie powoduje więc utraty przez osoby pełniące służbę w powyższych jednostkach praw łączących się np. ze stażem pracy (dodatku stażowego, uprawnień urlopowych itd.).Stosunek służbowy, o jakim mowa w przepisach działu VII ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL, charakteryzuje się zaostrzeniem dyscypliny pracy i zwiększeniem uprawnień kierownika jednostki w zakresie zmiany miejsca i rodzaju pracy oraz wynagrodzenia osób pełniących służbę, a także przyznaniem organom administracji państwowej prawa ustalania czasu pracy obowiązującego w jednostkach zmilitaryzowanych. Osoby pełniące służbę w jednostce zmilitaryzowanej nie mogą jednostronnie rozwiązać stosunku służbowego, stosunek służbowy pomiędzy osobą powołaną do służby w jednostce zmilitaryzowanej a tą jednostką wygasa z mocy prawa z dniem zwolnienia ze służby, co powoduje rozwiązanie stosunku pracy ze skutkiem wypowiedzenia lub bez wypowiedzenia z winy pracownika, a w zależności od okoliczności także ze skutkiem jak za porozumieniem stron.Tak określony stosunek prawny osób pełniących służbę w jednostce zmilitaryzowanej nie pozbawia ich prawa do świadczeń przewidzianych w uchwale nr 169, a tym samym uprawnienia do ich dochodzenia, jeśli spełnione zostały przesłanki wymienione w uchwale, a w tym przede wszystkim przesłanki z § 1. Jednostki zmilitaryzowane bowiem nie zostały wyłączone z przeprowadzonego procesu reformy gospodarczej i w tych jednostkach może być także dokonywana planowa zmiana w strukturze zatrudnienia wywołująca konieczność likwidacji określonych stanowisk pracy lub zmniejszenia stanu zatrudnienia w grupie zawodowej, w której zatrudniona była osoba pozostająca w służbie. Zwolnienie ze służby osoby zatrudnionej w jednostce zmilitaryzowanej (§ 1 pkt 1 i 2 uchwały) oznacza zwolnienie ze skutkami wypowiedzenia umowy o pracę (§ 1 zdanie pierwsze uchwały). Przepis art. 189 ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL, określając przypadki zwolnienia osoby ze służby, przewiduje bowiem, że kierownik jednostki zmilitaryzowanej może - za zgodą organu nadrzędnego - zwolnić osobę ze służby także w innych przypadkach niż stwierdzenie utraty zdolności do wykonywania zatrudnienia lub osiągnięcia wieku emerytalnego. Osoba zwolniona ze służby może wykazać wszelkimi środkami dowodowymi, iż wygaśnięcie stosunku służbowego, powodujące rozwiązanie stosunku pracy, jest następstwem zmiany w strukturze zatrudnienia (§ 1 pkt 1 i 2 uchwały) oraz wykazywać inne przesłanki uprawniające do świadczeń (np. przewidziane w § 6 ust. 1). Natomiast jednostka zmilitaryzowana może udowodnić, że zwolnienie ze służby nastąpiło z innej przyczyny.Należy podkreślić, że w stosunku do jednostek zmilitaryzowanych żaden przepis prawa nie wyłącza możliwości dochodzenia świadczeń przewidzianych w uchwale nr 169 przez osoby zwolnione ze służby, jeśli zachodzą wyżej omawiane przesłanki określone w uchwale. Z uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 1982 r. III PZP 7/82 (OSNCP 1982 r., z. 8-9, poz. 113) nie wynika również niemożliwość dochodzenia wymienionych świadczeń. Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale wyjaśnił bowiem, że fakt, iż ze względu na publicznoprawny charakter decyzji o zwolnieniu ze służby nie podlega ona kontroli organów rozpatrujących spory ze stosunku pracy, wyłącza możliwość dochodzenia przed tymi organami roszczenia o przywrócenie do pracy, co nie przesądza jednak o niemożności dochodzenia innych roszczeń na podstawie przepisów prawa pracy, mających zastosowanie w ramach zakreślonych art. 198 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111).Do rozstrzygania sporów między osobami zwolnionymi ze służby a jednostkami zmilitaryzowanymi o wypłatę, np. odprawy, dodatku wyrównawczego, uprawnione są komisje rozjemcze i okręgowe sądy pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 248, 249, 271 k.p.). Wymienione organy orzekające o powyższych świadczeniach nie mogą być pozbawione prawa samodzielnego dokonywania ustaleń niezbędnych do stwierdzenia istnienia przesłanek uprawniających do tychże świadczeń. Mogą zatem badać przesłanki z § 1 uchwały oraz przesłanki szczególne przewidziane w przepisach określających rodzaje świadczeń (np. w § 6 ust. 1 uchwały).Z tych względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.