IV KR 67/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Szczepański. Sędziowie: M. Mizio (sprawozdawca), F. Wołek.Prokurator Prokuratury Generalnej: F. Pasturczak.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 1983 r. sprawy Lucyny W., oskarżonej z art. 148 § 1 k.k., z powodu rewizji wniesionej przez obrońcę oskarżonej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w B. z dnia 21 grudnia 1982 r.utrzymał w mocy zaskarżony wyrok (...).Uzasadnienie faktyczneWyrokiem Sądu Wojewódzkiego w B. z dnia 21 grudnia 1982 r. oskarżona Lucyna W. została skazana na karę 8 lat pozbawienia wolności za czyn określony w art. 148 § 1 k.k. w zw. z art. 25 § 2 k.k., popełniony w ten sposób, że w dniu 5 sierpnia 1981 r. w J., działając w zamiarze pozbawienia życia swojej córki Barbary W. i zadając jej dwukrotnie uderzenie ostrzem siekiery, spowodowała rany rąbane twarzoczaszki z następowym rozbiciem mózgu oraz - uderzając obuchem siekiery - obrażenia wewnętrzne w postaci rozerwania lewego płuca oraz pęknięcia wątroby, co w konsekwencji spowodowało jej natychmiastowy zgon.Wyrok ten zaskarżył obrońca oskarżonej (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja obrońcy oskarżonej nie jest zasadna.Jak wiadomo, kodeks karny (inaczej niż na przykład kodeks wykroczeń) nie zna tzw. katalogu okoliczności obciążających i łagodzących, ograniczając się do sformułowania przede wszystkim w art. 50-59 ogólnych i szczególnych dyrektyw (wskazówek) wymiaru kary: i tylko wyjątkowo nakazuje przy wymiarze kary traktować niektóre okoliczności jako obciążające (współdziałanie z nieletnim, uprzednie skazanie za przestępstwo umyślne lub nieumyślne, lecz podobne, popełnienie przestępstwa ciągłego, przestępstwa o charakterze chuligańskim lub zbrodni w warunkach recydywy - art. 50 § 2 k.k. zdanie ostatnie, art. 52, 58, 59 § 1, art. 60 § 3 k.k.), a także wskazuje przykładowo te okoliczności, które w wypadku uwzględnienia ich przy wymiarze kary mają spełniać rolę okoliczności łagodzących (art. 57 k.k.).Natomiast co do innych okoliczności, których grupy wymienione zostały w art. 50 § 2 k.k. (z wyjątkiem współdziałania z nieletnim), kodeks karny nie określa ich charakteru i kierunku wpływu na wymiar kary. W zależności od konkretnej sytuacji, ta sama okoliczność raz może wpływać na zaostrzenie kary, a innym razem - na jej złagodzenie. W tych wypadkach decyzję, czy dana okoliczność ma mieć znaczenie pozytywne (łagodzące) czy negatywne (obciążające), kodeks pozostawia sądowi.W związku z tym - w kontekście podniesionego w rewizji obrońcy oskarżonej zagadnienia charakteru (znaczenia) okoliczności, które Sąd Wojewódzki uwzględnił jako obciążające - należy stwierdzić, co następuje:Słownik języka polskiego (t. II, PWN 1979, s. 504) podaje, że "okoliczność" oznacza m.in. wydarzenie, fakt, sytuację, fakt towarzyszący czemuś, szczegół do czegoś należący.Posługując się takimi znaczeniami "okoliczności" i uwzględniając doświadczenie praktyki wymiaru sprawiedliwości, można by w sposób opisowy określić istotę pojęcia: "okoliczności obciążające", jak następuje:Okoliczności obciążające - to fakty, zdarzenia, sytuacje, stany, które:a) wpływają lub mogą wpływać na obostrzenie kary za konkretne przestępstwo - kary, która byłaby wymierzona, gdyby okoliczności tych nie było;b) mogą dotyczyć samego przestępstwa, charakteryzować osobowość sprawcy w związku z przestępstwem, charakteryzować sprawcę niezależnie od przestępstwa;c) z reguły nie należą do ustawowych znamion przestępstwa, chociaż wyjątkowo mogą do nich należeć, lecz wtedy muszą wyraźnie (znacznie) je przekraczać zakresem lub intensywnością;d) są wyrazem znacznego nasilenia u sprawcy złej woli i zaawansowanego stopnia zdemoralizowania;e) są wyrazem - w świetle zasad społecznego współżycia - negatywnych cech osobowości (charakteru) sprawcy.Są to także elementy przestępnego działania, które przekraczają - szczególnie w przestępstwach przeciwko życiu i zdrowiu człowieka oraz jego wolności i nietykalności - granice niezbędne (wystarczające) do osiągnięcia przestępczego celu.Przedstawione właściwości nie muszą występować jednocześnie.Negatywna (ujemna) wymowa (znaczenie) okoliczności obciążających nie zmniejsza się, jeżeli mają one nawet ścisły związek z psychopatycznymi cechami osobowości oskarżonego, który - popełniając przestępstwo - miał zachowaną pełną poczytalność.Jeżeli natomiast poczytalność sprawcy była w znacznym stopniu ograniczona, to zmniejsza to (łagodzi) wpływ na surowość (zaostrzenie) kary tych okoliczności obciążających, które pozostawały w ścisłym związku z defektami psychicznymi oskarżonego w czasie jego przestępnego działania.Stopień tego wpływu powinien być tym mniejszy, im większy jest ciężar gatunkowy występujących w danej sprawie okoliczności obciążających.W kontekście takich wywodów wypada przypomnieć, że Sąd Wojewódzki wymierzając oskarżonej karę 8 lat pozbawienia wolności za zabójstwo jej dziecka miał na względzie następujące okoliczności obciążające:1) wyjątkową ohydność czynu wyrażającą się w sposobie działania (ciosy ostrzem siekiery w twarz dziecka) oraz w fakcie, że czynu dopuściła się matka wobec swego ośmiomiesięcznego, bezbronnego dziecka - nie znajdująca się w trudnych warunkach życiowych;2) bardzo negatywny od 1979 r. tryb życia oskarżonej, a znajdujący swój wyraz w nadużywaniu alkoholu, niemoralnym (rozwiązłym) prowadzeniu się, włóczęgostwie i niepodejmowaniu pracy zarobkowej.Obrońca oskarżonej jednak nie podziela w rewizji oceny wspomnianych okoliczności, dokonanej przez Sąd Wojewódzki, uznając, że: "wyjątkowa ohyda zbrodni" popełnionej przez oskarżoną nie może być uznana za okoliczność obciążającą, skoro jest ona, w świetle opinii biegłych psychiatrów, "wypadkową takich cech osobowości oskarżonej, jak: niewykształcenie intelektu i uczuciowości wyższej (niewykształcenie w ogóle uczucia macierzyństwa)", że te "cechy i objawy nieprawidłowej osobowości oskarżonej" spełniają rolę okoliczności łagodzących, gdyż u oskarżonej stwierdzono znaczne ograniczenie poczytalności.Z takim poglądem autora rewizji zgodzić się nie można.Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na dwie istotne okoliczności:Po pierwsze - u oskarżonej stwierdzono znaczne ograniczenie, lecz tylko zdolności pokierowania swoim postępowaniem przy zachowaniu pełnego rozumienia znaczenia dokonywanego czynu.Po drugie - wbrew twierdzeniu obrońcy oskarżonej, biegli psychiatrzy nie stwierdzili "niewykształcenia intelektu i uczuciowości wyższej", lecz stwierdzili (po dwukrotnej obserwacji psychiatrycznej i szeregu dodatkowych badań), że jej intelekt jest zaniżony w stopniu nieznacznym ("w granicach normy", "w dolnej normie") i nie ma ona w pełni ("niedomaga") wykształconej uczuciowości wyższej oraz występują u niej znaczne ograniczenia w czynnościach psychicznych hamujących i sterujących.Nawiązując do istotnych okoliczności zbrodni oskarżonej, należy podkreślić, że z pełną świadomością tego, co czyni, wybrała ona zarówno moment nieobecności w domu rodziców, jak i narzędzie przestępstwa (siekiera) tak, że jej niezwykle brutalne i skuteczne działanie nie dawało dziecku żadnych szans przeżycia.Ta premedytacja, zdecydowanie i brak skrupułów w realizacji zbrodniczego zamiaru świadczą w sposób oczywisty o głębokim zdemoralizowaniu oskarżonej, o zupełnym lekceważeniu tego, co dla każdego człowieka jest najdroższe.To prawda, że oskarżona miała w znacznym stopniu ograniczoną zdolność kierowania swoim postępowaniem, ale tylko ograniczoną, a nie zniesioną. Mogła więc powstrzymać się od popełnienia tak ciężkiej zbrodni, co zresztą czyniła przez 8 miesięcy życia dziecka i do czego przecież nie skłaniały ją żadne obiektywnie trudne czy ciężkie warunki życiowe.Prawdą jest również i to, że psychika oskarżonej ma wiele "defektów". Brak podstaw do twierdzenia, że to właśnie one tak zawładnęły wolą oskarżonej, że popchnęły ją do zbrodni, że to one zrodziły zamiar popełnienia przestępstwa (oskarżona w śledztwie powiedziała, że ją chyba "diabeł podkusił").Oceniając racjonalnie sprawę, można jedynie zasadnie twierdzić, że takie cechy osobowości oskarżonej, jak: niewykształcenie uczuciowości wyższej, chłód uczuciowy, ogólna niedojrzałość i prymitywizm, sprawiły, iż nie zadziałały u oskarżonej z odpowiednią siłą hamulce moralne, które powstrzymałyby ja od zrealizowania przestępczego zamiaru, że cechy te niejako ułatwiły jej podjęcie decyzji pozbawienia dziecka życia, inaczej mówiąc - w sumie złożyły się na znaczne ograniczenie zdolności pokierowania swoim postępowaniem.Jednakże ani te cechy psychopatyczne osobowości oskarżonej, ani znaczne ograniczenie jej poczytalności nie mogą oznaczać, że wszystkie inne występujące w sprawie okoliczności, odnoszące się do sposobu przestępnego działania i osoby sprawcy, należy automatycznie traktować jako okoliczności łagodzące - jak to chciałby obrońca oskarżonej.W konkluzji trzeba więc stwierdzić, że Sąd Wojewódzki - opierając się na prawidłowo ustalonym i nie kwestionowanym w rewizji stanie faktycznym - trafnie rozważył i ocenił charakter i znaczenie dla wymiaru kary wszystkich okoliczności odnoszących się do czynu i osoby oskarżonej. W szczególności uwzględniając znaczne ograniczenie zdolności kierowania swoim postępowaniem, jako ważną okoliczność łagodzącą, wymierzył oskarżonej najniższą karę przewidzianą w art. 148 § 1 k.k.Słusznie też Sąd Wojewódzki uznał i przekonująco uzasadnił, że okoliczność ta, w kontekście występujących w sprawie również ważkich okoliczności obciążających, nie stwarza podstawy do dalszego (nadzwyczajnego) złagodzenia tej kary. Pisemne motywy zaskarżonego wyroku można by tylko uzupełnić następującym stwierdzeniem.Sąd Najwyższy już niejednokrotnie w swoich orzeczeniach podkreślał, że nadzwyczajne złagodzenie kary w wypadku określonym w art. 25 § 2 k.k. nie jest obligatoryjne, lecz pozostawione do uznania sądu. Rozstrzygnięcie o zastosowaniu lub niezastosowaniu dobrodziejstwa wynikającego z tego przepisu jest rozstrzygnięciem w kwestii wymiaru kary, i dlatego musi uwzględniać wszystkie ogólne dyrektywy wymiaru kary zawarte w art. 50 k.k. Oznacza to, że z instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary sąd może korzystać tylko wówczas, gdy na podstawie całokształtu okoliczności mających wpływ na wymiar kary zasadny staje się wniosek, że dla osiągnięcia jej celów (art. 50 § 1 k.k.) należy zejść poniżej dolnej granicy kary przewidzianej w przepisie stanowiącym podstawę skazania.W niniejszej sprawie sytuacja taka nie zachodzi. Zdaniem Sądu Najwyższego, kara wymierzona oskarżonej uwzględnia wszystkie dyrektywy zawarte w art. 50 § 1 k.k. i nie wykazuje cech nadmiernej surowości.Brak więc podstaw do zmiany zaskarżonego wyroku (art. 386 i 387 pkt 4 k.p.k.) w zaskarżonej części (...).