III UZP 3/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Świeboda. Sędziowie SN: W. Dębicka, T. Kasiński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Sztejn, w sprawie z wniosku Wirgiliusza M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o podstawę wymiaru renty inwalidzkiej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 23 lutego 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy nagroda wypłacona pracownikowi z funduszu nagród za efektywność eksportu budownictwa - utworzonego na podstawie pkt 1 załącznika nr 2 do zarządzenia nr 8 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 28 lutego 1975 r. w sprawie niektórych zasad wynagradzania i świadczeń dla pracowników budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem - podlega wliczeniu do podstawy wymiaru świadczeń emerytalnych?W przypadku odpowiedzi twierdzącej:Czy kwotę tej nagrody należy doliczyć w całości do wynagrodzenia za miesiąc, w którym została wypłacona, jako wynagrodzenie jednorazowe, czy też w odpowiedniej części do wynagrodzenia z miesięcy, za które przysługuje - jako wynagrodzenie okresowe?"powziął następującą uchwałę:Nagroda wypłacona pracownikowi z funduszu nagród za efektywność eksportu budownictwa utworzonego na podstawie pkt 1 załącznika nr 2 do zarządzenia nr 8 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 28 lutego 1975 r. w sprawie niektórych zasad wynagradzania (...) i usług związanych z eksportem podlega wliczeniu do podstawy wymiaru świadczeń emerytalnych; kwotę tej nagrody należy doliczyć w całości do wynagrodzenia za miesiąc, w którym została wypłacona. Uzasadnienie faktyczneWe wniosku o rentę inwalidzką wskazany był jako podstawa wymiaru renty przeciętny miesięczny zarobek z 24 miesięcy z lat 1978-1980, w którym to okresie wnioskodawcy wypłacano, oprócz wynagrodzenia podstawowego i premii regulaminowych, szereg nagród z funduszu nagród za efektywność eksportu budownictwa utworzonego na podstawie pkt 1 załącznika nr 2 do zarządzenia nr 8 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 28 lutego 1975 r. w sprawie niektórych zasad wynagradzania i świadczeń dla pracowników budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem. Nagrody te przyznał wnioskodawcy oraz pozostałym członkom dyrekcji przedsiębiorstwa zatrudniającego wnioskodawcę naczelny dyrektor Zjednoczenia Przedsiębiorstwa Budowy Elektrowni i Przemysłu, powiadamiając o swej decyzji przedsiębiorstwo ze zleceniem wypłaty nagród. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w decyzji z dnia 29.VI.1982 r. przyznającej wnioskodawcy rentę inwalidzką nie wliczył do podstawy wymiaru kwot nagród, uważając, że są to nagrody za wyniki w procesie inwestycyjnym oraz za wyniki w handlu zagranicznym, których nie uwzględnia się przy obliczaniu podstawy emerytury i renty. Decyzja ta została zatwierdzona przez Radę Nadzorczą Oddziału ZUS orzeczeniem z dnia 28.VI.1982 r.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, rozpoznając odwołanie wnioskodawcy od orzeczenia Rady Nadzorczej, przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 66 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji, a dotyczące charakteru nagród z tytułu efektywności eksportu budownictwa z punktu widzenia przepisów załącznika do rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty, zasiłków z ubezpieczenia na wypadek choroby i macierzyństwa oraz składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 35, poz. 246; zm.: Dz. U. z 1972 r. Nr 27, poz. 196, z 1976 r. Nr 40, poz. 239) - zawierającego wykaz składników wynagrodzenia zaliczonych do osobowego funduszu płac, których nie uwzględnia się w podstawie wymiaru emerytury i renty, oraz - w pkt 2 pytania prawnego - zasad uwzględniania tych nagród w przeciętnym wynagrodzeniu miesięcznym jako podstawie wymiaru renty.Nagrody te nie zostały wymienione w załączniku expressis verbis jako wyłączone z podstawy wymiaru, a zatem należałoby je wliczyć do podstawy wymiaru świadczeń, jednakże Okręgowemu Sądowi nasunęła się wątpliwość, czy nie odpowiadają one dyspozycji lit. h pkt 11 załącznika, skoro - jak wynika z postanowień załącznika nr 2 do wymienionego wyżej zarządzenia nr 8 MBiPMB - fundusz nagród uruchamiany jest po zakończeniu i rozliczeniu budowy eksportowej pod warunkiem osiągnięcia dobrych wyników pracy, a w tym nieprzekroczenia planowanego poziomu wydatków dewizowych. Zdaniem Okręgowego Sądu prowadzi to do wniosku, że jest to fundusz "tworzony na z góry określony czas z przeznaczeniem do wypłaty za wykonanie konkretnych zadań" (jak brzmi powoływana dyspozycja pkt 11 lit. h), z tym zastrzeżeniem, że przy wypłacie nagród nie wymaga się, by konkretny pracownik wykonywał określone zadania w realizowanym kontrakcie, lecz wymaga się tego od przedsiębiorstwa jako całości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Kwestią kryteriów decydujących o zakwalifikowaniu nagrody jako odpowiadającej dyspozycji omawianego pkt 11 lit. h wykazu składników nie wliczanych do podstawy wymiaru Sąd Najwyższy zajmował się w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 24.IV.1980 r. V UZP 2/79 (OSNCP z 1980 r. z. 10, poz. 179) na tle wypłacanych pracownikom nagród za prace badawcze i wdrożeniowe, które - podobnie jak nagrody za efektywność eksportu budownictwa - wypłacane były z funduszów utworzonych między innymi z części zysku osiągniętego w wyniku realizacji kontraktu na wykonanie określonych prac. W uchwale tej stwierdzono, że ponieważ prace takie (wdrożeniowe) trwają przez czas ograniczony i data ich zakończenia określona była w umowie wdrożeniowej, fundusz tworzony w związku z nimi ma charakter doraźny i wobec tego może być zakwalifikowany jako fundusz tworzony na z góry określony czas w rozumieniu definicji przyjętej w pkt 11 lit. h. Spełnienie przy nagrodach wdrożeniowych drugiej przesłanki pkt 11 lit. h w postaci "wykonania konkretnych zadań" wynikało z uzależnienia w przepisach ustalających zasady ich przyznawania prawa do takiej nagrody od "udziału we wdrożeniu wyników prac badawczych" lub "bezpośredniego uczestnictwa we wdrożeniu lub wprowadzeniu do produkcji". Zgodnie z tymi postanowieniami w decyzjach o przyznaniu nagrody wymieniony był rodzaj i zakres prac wykonywanych w ramach wdrożenia określonych rozwiązań technicznych przez nagradzanego pracownika. Sąd Najwyższy w wymienionej uchwale, stwierdzając w odniesieniu do nagród wdrożeniowych spełnienie obu tych przesłanek przewidzianych w pkt 11 lit. h, w konkluzji uznał, że są one nagrodami wymienionymi w tym przepisie, a przeto nie uwzględnia się ich przy obliczaniu podstawy emerytury lub renty.Ocena, czy będące przedmiotem obecnej sprawy nagrody za efektywność eksportu budownictwa mają charakter nagród przewidzianych w pkt 11 lit h. omawianego wykazu, powinna być dokonana przy stosowaniu tych samych kryteriów kwalifikacyjnych, co oznacza, że należy badać, czy ustalone w załączniku nr 2 do zarządzenia nr 8 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 28 lutego 1975 r. "zasady nagradzania za efektywność eksportu budownictwa" spełniają obie wymienione wyżej przesłanki, tj. wypłacania ich z funduszu: a) "tworzonego na z góry określony czas" i b) "z przeznaczeniem do wypłaty za wykonanie konkretnych zadań".Otóż o ile wspomniana wyżej analogia spornych nagród z nagrodami wdrożeniowymi co do rodzaju funduszu, z którego są wypłacane, z punktu widzenia kryterium czasowego - zgodnie bowiem z pkt 1 wspomnianych zasad wynagradzania fundusz spornych nagród tworzy się z zysku "osiągniętego z transakcji", a więc ma on charakter doraźny - przemawia za spełnieniem przesłanki "a", o tyle inaczej przedstawia się sytuacja z punktu widzenia przesłanki "b", wymagającej wykonania przez pracownika konkretnych zadań. W przeciwieństwie do przepisów regulujących zasady wypłacania nagród wdrożeniowych przepisy załącznika nr 2 do zarządzenia nr 8 MBiPMB nie uzależniają przyznania nagrody od wykonywania przez osobę nagradzaną określonych prac w zakresie realizacji kontraktu zagranicznego, gdyż - jak to już wspomniano - nagrody wypłaca się "pod warunkiem osiągnięcia dobrych wyników pracy przez przedsiębiorstwo współdziałające w realizacji eksportu budownictwa" (pkt 5 i pkt 8 załącznika nr 2). Tego rodzaju uregulowanie wyłącza możliwość uznania spornych nagród za nagrody objęte definicją omawianego pkt 11 lit. h, gdyż nie zostaje spełniona przesłanka wypłacania nagrody za wykonanie konkretnych zadań. Przesłanka ta powinna być rozumiana - wbrew stanowisku - Okręgowego Sądu - jako wymaganie, by "konkretne zadania" wykonywane były przez nagradzanego pracownika, a nie przez przedsiębiorstwo jako całość, nagroda bowiem ze swej natury jest wynagrodzeniem za indywidualne osiągnięcia pracownika. Powiązanie między wykonaniem zadań produkcyjnych przez zakład pracy a wynagrodzeniem pracowników występuje natomiast przy tzw. premii regulaminowej, jest to jednak składnik "wynagrodzenia należnego ze stosunku pracy" w rozumieniu § 4 pkt 1 lit. a uchwały nr 158 Rady Ministrów z dnia 7 grudnia 1976 r. w sprawie składników funduszu płac i będącego niewątpliwie zarobkiem stanowiącym podstawę wymiaru w świetle § 2 i § 3 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac.Z tych przyczyn na pierwsze z przedstawionych pytań prawnych należało udzielić odpowiedzi pozytywnej.Rozstrzygnięcie zagadnienia objętego pytaniem drugim wiąże się również ze wspomnianym wyżej rozróżnieniem między sporną nagrodą a premią. Należy przyjąć, że uregulowanie § 9 ust. 2 rozporządzenia, iż "zarobki pobierane w odstępach dłuższych niż jeden miesiąc oblicza się w stosunku miesięcznym i dolicza do zarobków z tych miesięcy zatrudnienia, za które te zarobki przysługują", odnosi się do wynagrodzenia o charakterze premii, a nie nagrody, a więc do wynagrodzenia ustalonego umową o pracę i będącego obowiązkowym świadczeniem wzajemnym zakładu pracy. Wymieniony przepis, mający charakter wyjątku, nie może być interpretowany rozszerzająco i w związku z tym nie ma zastosowania do nagród, które nie są zarobkiem "przysługującym za określone miesiące". Dlatego też wypłacona nagroda za efektywność budownictwa podlega w całości wliczeniu do wynagrodzenia za miesiąc, w którym została wypłacona, i w tym też kierunku udzielono odpowiedzi na drugie pytanie prawne.