VI KZP 33/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Mikos. Sędziowie: J. Bratoszewski, T. Dominowski, F. Kozłowski, W. Kuryłowicz (współsprawozdawca - del. z Izby Cywilnej), J. Szamrej (sprawozdawca), W. Żebrowski.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu - skierowanego zarządzeniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego w celu rozpoznania przez skład siedmiu sędziów - wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 września 1982 r. o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytania prawne: ,,1. Czy art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji (tekst jednolity: Dz. U. z 1982 r. Nr 36, poz. 243) zobowiązuje sąd do orzeczenia przepadku towarów w razie skazania sprawcy przestępstwa spekulacyjnego, zbywającego te towary w jednostce gospodarki uspołecznionej z naruszeniem zasad i norm sprzedaży, a indywidualny nabywca, który nie występował w tym postępowaniu karnym jako oskarżony, nie miał świadomości, że sprzedaż nastąpiła z naruszeniem przez sprzedawcę obowiązujących go zasad i norm sprzedaży (nabywca w dobrej wierze), nabył - zgodnie z art. 169 § 1 k.c. - własność i jest w posiadaniu rzeczy stanowiących przedmiot transakcji? 2. Czy mienie społeczne zbyte w jednostce gospodarki uspołecznionej z naruszeniem przez sprzedawcę przepisów wymienionych w treści art. 5 ust. 1 i 2 cytowanej ustawy przestaje być mieniem społecznym w rozumieniu tego przepisu, a zatem czy może ulec przepadkowi bez względu na ogólne przepisy prawa cywilnego o ważności czynności prawnych (art. 58 k.c.) oraz o ochronie nabywców w dobrej wierze? 3. Czy w wypadku stwierdzenia przez sąd w postępowaniu karnym nieważności umowy sprzedaży mienia społecznego ze względu na okoliczności określone w art. 58 § 1 i 2 k.c. przepadkowi może ulec suma pieniężna uiszczona przez nabywcę, który nie był oskarżony w danym procesie przeciwko sprzedawcy ujętemu na gorącym uczynku, a dokonał zakupu ze świadomością naruszenia przez oskarżonego sprzedawcę przepisów wymienionych w treści art. 5 ust. 1 i 2 cytowanej ustawy?" u c h w a l i ł: a) udzielić odpowiedzi na pytania pierwsze i drugie jak wyżej, b) odmówić udzielenia odpowiedzi na pytanie trzecie. Uzasadnienie faktyczneI. Przedstawiciel jednostki gospodarki uspołecznionej, który zajmuje się powierzoną mu sprzedażą towarów w imieniu i na rachunek tej jednostki, jest osobą uprawnioną do zawierania umów sprzedaży towarów z ich nabywcami. Świadomość zaś lub nieświadomość indywidualnego nabywcy co do sprzedaży mu przez jednostkę gospodarki uspołecznionej należącego do niej towaru z naruszeniem odpowiednich przepisów wymienionych w art. 5 ust. 1 lub 2 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji (jednolity tekst: Dz. U. z 1982 r. Nr 36, poz. 243) nie należy do przewidzianych w prawie cywilnym przesłanek, które skutkują nieważność umowy sprzedaży. Wprawdzie zawarta w takiej sytuacji umowa sprzedaży jest sprzeczna z ustawą, jednakże nie traci ona cech ważności ze względu na to, że cytowana ustawa o zwalczaniu spekulacji z. faktem zawarcia takiej umowy z naruszeniem odpowiednich przepisów wymienionych w art. 5 ust. 1 lub 2 tejże ustawy nie wiąże nieważności i w przepisie tym przewiduje inny skutek w postaci przepadku rzeczy stanowiących przedmiot określonych przestępstw lub wykroczeń o charakterze spekulacyjnym (art. 58 § 1 k.c.). Dlatego należy uznać, że świadomość lub nieświadomość indywidualnego nabywcy co do sprzedaży mu przez jednostkę gospodarki uspołecznionej należącego do niej towaru z naruszeniem odpowiednich przepisów wymienionych w art. 5 ust. 1 lub 2 cytowanej ustawy o zwalczaniu spekulacji nie ma wpływu na ważność umowy sprzedaży, czyniącej zadość wymaganiom art. 535 § 1 w zw. z art. 155 k.c., a zatem że sprzedane w takiej sytuacji mienie traci charakter mienia społecznego i staje się własnością indywidualnego nabywcy. II. Artykuł 5 ust. 1 i 2 cytowanej wyżej ustawy o zwalczaniu spekulacji przewiduje obligatoryjne orzeczenie przepadku towarów i dokumentów, stanowiących przedmiot przestępstwa i wykroczenia, nawet wtedy, gdyby nie były własnością sprawcy, chyba że stanowią mienie społeczne. Orzeczenie takiego przepadku następuje w razie skazania za popełnienie przestępstw określonych w art. 221 § 2-4, art. 222, 223 i 224 k.k. oraz przestępstwa określonego w wymienionej ustawie o zwalczaniu spekulacji (art. 5 ust. 1), jak również w razie ukarania za popełnienie wykroczenia określonego w tej ustawie oraz w art. 60 § 1 i 2, art. 132 § 1-3, art. 133 i 135 k.w. (art. 5 ust. 2 powołanej ustawy). Zbiorcze wskazanie w art. 5 ust. 1 i 2 cytowanej ustawy zwalczaniu spekulacji na obowiązek orzekania przepadku rzeczy stanowiących przedmiot przestępstw i wykroczeń wymienionych w tym przepisie ma na względzie różnorodne sytuacje i nie może oznaczać, że nakazuje orzeczenie przepadku tych rzeczy także w wypadkach, w których owe orzeczenie byłoby sprzeczne z zasadami prawa karnego i cywilnego. Każda z kar zarówno zasadniczych, jak i dodatkowych, do których zalicza się także przepadek przedmiotu przestępstwa lub wykroczenia, jest miarą i spełnieniem odpowiedzialności karnej za określone przestępstwo lub wykroczenie. Odpowiedzialność karna jest ściśle osobista i dlatego - jeżeli konkretyzuje się ona w karze lub w innym wyrażającym ją środku karnym - obowiązek jej spełnienia przez odcierpienie (poniesienie) kary jest również ściśle osobisty. Dlatego nie może ponosić odpowiedzialności karnej ten, kto nie został uznany za winnego popełnienia przestępstwa lub wykroczenia. Jeżeli ustawa z popełnieniem czynu zabronionego przez sprawcę, któremu z powodów osobistych lub rzeczowych nie można przypisać winy, wiąże orzeczenie przepadku przedmiotu takiego czynu, to w takim wypadku przepadek owego przedmiotu nie jest karą dodatkową, lecz środkiem zabezpieczającym. Z przedstawionych zasad prawa karnego należy wyprowadzić wniosek, że jeżeli ustawa przewiduje fakultatywne lub obligatoryjne orzeczenie przepadku przedmiotu przestępstwa lub wykroczenia, który nie jest własnością sprawcy, to ma niewątpliwie na względzie wypadki, w których dolegliwość ekonomiczna przepadku tego przedmiotu dotknie - choćby pośrednio, lecz nieuchronnie - sprawcę przestępstwa lub wykroczenia, a właściciel owego przedmiotu z reguły nie poniesie ostatecznie szkody, gdyż może uzyskać odszkodowanie bezpośrednio od tego sprawcy np. w drodze powództwa cywilnego. Orzeczenie przepadku towaru, nabytego w jednostce gospodarki uspołecznionej w sytuacji przedstawionej w tezie 1 niniejszej uchwały przez tę osobę indywidualną, która nie ma świadomości jego zbycia przez sprzedawcę tej jednostki z naruszeniem odpowiednich przepisów wymienionych w art. 5 ust. 1 lub z powołanej ustawy o zwalczaniu spekulacji, powodowałoby szkodę w prawnie nabytym mieniu tej osoby. Z tej zaś racji, że owa szkoda pozostawałaby w związku przyczynowym z przestępstwem popełnionym przez sprzedawcę jednostki gospodarki uspołecznionej, działającego w jej imieniu, wymieniona osoba indywidualna miałaby prawo do uzyskania, np. na podstawie art. 430 k.c., odszkodowania od wspomnianej jednostki gospodarki uspołecznionej, która tym samym poniosłaby ostatecznie dolegliwość ekonomiczną kary dodatkowej przepadku towaru w omawianym wypadku. Dlatego należy uznać, że towar nabyty w jednostce gospodarki uspołecznionej przez osobę indywidualną w sytuacji wskazanej w tezie 1 niniejszej uchwały nie podlega przepadkowi na podstawie art. 5 ust. 1 lub 2 ustawy o zwalczaniu spekulacji w wypadku, gdy owa osoba indywidualna nie ma świadomości, iż sprzedawca jednostki gospodarki uspołecznionej zawarł z nią umowę sprzedaży z naruszeniem odpowiednich przepisów wymienionych powołanym przepisie ustawy o zwalczaniu spekulacji. Przepadkowi na podstawie art. 5 ust. 1 cytowanej ustawy o zwalczaniu spekulacji natomiast podlega towar nabyty w jednostce gospodarki uspołecznionej przez tę osobę indywidualną, która ma świadomość jego zbycia przez sprzedawcę tej jednostki z naruszeniem odpowiednich przepisów wymienionych w powołanym przepisie ustawy o zwalczaniu spekulacji. Wprawdzie - jak już wyjaśniono - owa świadomość indywidualnego nabywcy nie pozbawia sama przez się zawartej umowy sprzedaży cech ważności, jednakże żadne racje nie przemawiają za twierdzeniem, iż zbiorcze wskazanie w art. 5 ust. 1 i 2 ustawy o zwalczaniu spekulacji na obowiązek orzekania przepadku przedmiotów przestępstw i wykroczeń wymienionych w tym przepisie nie stanowi nakazu orzeczenia przepadku tych przedmiotów w omawianym wypadku. W każdym razie nie ma żadnych podstaw do twierdzenia, że orzeczenie w takim wypadku przepadku przedmiotu przestępstwa lub wykroczenia byłoby sprzeczne z zasadami prawa karnego wówczas, gdy wypadek ten wskazuje, że w określonych warunkach indywidualny nabywca może być pociągnięty - obok przedstawiciela jednostki gospodarki uspołecznionej - do odpowiedzialności karnej za współsprawstwo, podżeganie lub pomocnictwo. III. W sytuacji przedstawionej w pytaniu sformułowanym w pkt 3 wniosku Ministra Sprawiedliwości nie wchodzi w grę możliwość stwierdzenia nieważności umowy sprzedaży z przyczyn wskazanych w pkt I uzasadnienia niniejszej uchwały, i dlatego nie ma potrzeby udzielenia odpowiedzi na to pytanie.