III PZP 40/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN. M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Brzeziński, A. Grymaszewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Romana W. przeciwko Przedsiębiorstwu Budownictwa Przemysłowego w R. o wypłatę 6-miesięcznej odprawy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie postanowieniem z dnia 26 maja 1982 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy pracownikowi - mężczyźnie w wieku od 18-45 lat, z którym rozwiązano umowę o pracę na mocy porozumienia stron, albo w drodze wypowiedzenia dokonanego przez zakład pracy z powodu likwidacji stanowiska pracy lub zmniejszenia stanu zatrudnienia w grupie zawodowej, w której zatrudniony był pracownik, przysługuje odprawa przewidziana w § 6 ust. 1 pkt 1 uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195) - wobec powszechnego obowiązku wykonywania pracy przez mężczyzn w tej grupie wieku, a określonego rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie wprowadzenia powszechnego obowiązku wykonywania pracy w czasie obowiązywania stanu wojennego (Dz. U. Nr 32, poz. 187)?"podjął następującą uchwałę:Istnienie obowiązku pracy wynikającego z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie wprowadzenia powszechnego obowiązku wykonywania pracy w czasie obowiązywania stanu wojennego (Dz. U. Nr 32, poz. 187) nie wyłącza uprawnień pracownika - mężczyzny do odprawy przewidzianej w § 6 ust. 1 pkt 1 uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195). W konkretnej jednak sytuacji faktycznej skorzystanie przez pracownika z tego uprawnienia może pozostawać w sprzeczności z art. 8 k.p. zwłaszcza jeśli pracownik mogąc podjąć inną pracę w wykonywanym lub pokrewnym zawodzie - uchyla się w złej wierze od jej podjęcia. Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu powstało na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawca, liczący lat 24, pracował w pozwanym Przedsiębiorstwie jako operator koparki, a następnie kierowca - operator. Z dniem 31 października 1982 r. umowa o pracę - po jej uprzednim wypowiedzeniu przez zakład pracy - została rozwiązana. Rozwiązanie umowy nastąpiło z powodu zmniejszenia zadań produkcyjnych i likwidacji etatów. Wnioskodawcy zaproponowano pracę w innym przedsiębiorstwie w charakterze tokarza, odlewnika lub robotnika niewykwalifikowanego na co wnioskodawca nie wyraził zgody.Wnioskodawca - opierając się na przepisach uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195) żądał w postępowaniu przed Komisją Rozjemczą zasądzenia odprawy przewidzianej w § 6 tejże uchwały. Żądanie wnioskodawcy zostało uwzględnione przez Zakładową Komisję Rozjemczą.W związku z odwołaniem zakładu pracy Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nasunęły się wątpliwości prawne, które znalazły wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu pytaniu prawnym. Źródła tych wątpliwości dopatruje się Sąd w późniejszym rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie wprowadzenia powszechnego obowiązku wykonywania pracy w czasie obowiązywania stanu wojennego (Dz. U. Nr 32, poz. 187). Skoro bowiem cytowane rozporządzenie Rady Ministrów wprowadziło co do mężczyzn w wieku od 18 do 48 lat powszechny obowiązek pracy w okresie stanu wojennego, to - zdaniem Sądu - brak jest podstaw do wypłacenia odprawy przewidzianej w § 6 uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r., jeśli zwróci się uwagę, iż wnioskodawcy pracę proponowano, a on z niej zrezygnował.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie jest niesporne, że wnioskodawca mieści się w przedziale wiekowym od 18-45 lat i że zakład pracy wypowiedział mu umowę o pracę w charakterze kierowcy-operatora z powodu likwidacji stanowiska pracy, a ponadto, że wnioskodawcy zaproponowano pracę w innym przedsiębiorstwie w charakterze tokarza, odlewnika lub robotnika niewykwalifikowanego, której wnioskodawca nie przyjął, rezygnując jednocześnie w okresie najbliższych 6 miesięcy od rozwiązania stosunku pracy z uzyskania innej pracy. Zaproponowanie przez zakład pracy nowej pracy nastąpiło w trybie ust. 3 § 6 wspomnianej uchwały nr 169 i wydanych na jej podstawie wytycznych nr 37 Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 14 września 1981 r. (Dz. U. MPPiSS Nr 18, poz. 15), tj. za pośrednictwem terenowego organu administracji państwowej wykonującego pośrednictwo pracy. W ten sposób wnioskodawcy zaproponowano nową pracę, ale nie w wykonywanym przez niego lub pokrewnym zawodzie, skoro wnioskodawca był zatrudniony u strony pozwanej w charakterze kierowcy-operatora, a propozycje nowej pracy dotyczyły wykonywania funkcji tokarza odlewnika lub robotnika niewykwalifikowanego. Sytuacja prawna, w jakiej znalazł się wnioskodawca, odpowiadała zatem założeniom cytowanej uchwały nr 169. Zgodnie bowiem z § 6 pkt 1 tej uchwały zakład pracy wypłaca pracownikowi odprawę w dniu rozwiązania stosunku pracy w wysokości 6-miesięcznego wynagrodzenia, a jednym z warunków wypłacenia tej odprawy jest stwierdzenie, że przed ustaniem zatrudnienia pracownik nie otrzymał propozycji pracy w wykonywanym lub pokrewnym zawodzie z powodu braku wolnych miejsc w danej grupie zawodowej. Odprawa przewidziana we wspomnianym § 6 uchwały spełnia więc funkcję odszkodowawczą, a jej istota sprowadza się do wypłacenia pracownikowi określonej należności pieniężnej za to, że z powodu zmian zachodzących w gospodarce nie może nadal kontynuować pracy w tym samym lub pokrewnym zawodzie, który wykonywał przed zwolnieniem z pracy.Odmienny natomiast charakter ma wprowadzony przez rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 187) powszechny obowiązek pracy w okresie stanu wojennego. W odróżnieniu od postanowień uchwały nr 169 dotyczy on wszystkich mężczyzn w przedziale wiekowym od 18-45 lat, a więc zarówno tych, którzy nigdzie dotychczas nie pracowali, jak i tych, którzy z takich czy innych względów (również z innych przyczyn niż przewidzianych w uchwale nr 169) zaprzestali wykonywania pracy. Powszechny obowiązek pracy nie ma przy tym nic wspólnego z funkcją odszkodowawczą, jaka znalazła wyraz w § 6 uchwały nr 169, a istota tego obowiązku polega na tym, że mężczyzna w przedziale wiekowym od 18-45 lat obowiązany jest w okresie stanu wojennego podjąć każdą pracę, wyznaczoną mu przez organ administracji państwowej, wykonujący pośrednictwo pracy, choćby nawet wyznaczona praca nie miała nic wspólnego z zawodem wykonywanym dotychczas. Przytoczone założenia potwierdza m.in. treść § 5 omawianego rozporządzenia Rady Ministrów, który organowi administracji państwowej zaleca jedynie uwzględniać w miarę możliwości życzenia kandydata i jego kwalifikacje zawodowe, w żadnym razie nie zapewnia mu uzyskania pracy w tym samym lub pokrewnym zawodzie.Dlatego też - wbrew sugestiom wysuniętym przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych brak jest podstaw do przyjęcia, aby wprowadzenie powszechnego obowiązku pracy przewidzianego w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 187) wyłączało uprawnienia pracownika do odprawy przewidzianej w § 6 ust. 1 pkt 1 uchwały Rady Ministrów nr 169. Odmienny jest bowiem przedmiot unormowań § 6 tejże uchwały oraz powszechnego obowiązku pracy wynikającego z rozporządzenia z dnia 30 grudnia 1981 r.Jeżeli jednak pracownik - np. z pominięciem trybu przewidzianego w uchwale nr 169 - miał możność podjęcia pracy w wykonywanym lub pokrewnym zawodzie, a w złej wierze z tej propozycji nie skorzystał, to w takiej sytuacji skorzystanie z uprawnień przewidzianych w § 6 uchwały nr 169, i to tylko dlatego, że w trybie tejże uchwały nie zaproponowano prac w wykonywanym lub pokrewnym zawodzie, pozostawałoby w sprzeczności z art. 8 k.p. Konkretne sytuacje faktyczne mogą być różne. Przykładowo może się zdarzyć, że dzięki prywatnym znajomościom pracownik otrzymał propozycję pracy w wykonywanym przez niego lub pokrewnym zawodzie, lub, że taką pracę nakazano mu wykonywać w ramach realizacji powszechnego obowiązku pracy.Ubocznie nadmienić trzeba, że jeśliby po otrzymaniu od zakładu odprawy przewidzianej w uchwale nr 169 pracownik - w okresie 6 miesięcy od rozwiązania stosunku pracy - podjął zatrudnienie w wykonywanym lub pokrewnym zawodzie (np. w trybie realizacji powszechnego obowiązku pracy), to wypłacenie wspomnianej odprawy miałoby w świetle art. 410 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. charakter świadczenia nienależnego. W opisanej sytuacji odpadłaby bowiem podstawa świadczenia (odprawa), skoro zgodnie z § 6 ust. 1 pkt 1 cytowanej uchwały nr 169 pracownik złożył zobowiązanie, że w okresie 6 miesięcy od rozwiązania umowy o pracę nie podejmie zatrudnienia w wykonywanym lub pokrewnym zawodzie. W zbliżonej sytuacji faktycznej Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 października 1952 r. C 210/52 (OSN z 1953 r., poz. 87) wyjaśnił, że za jednoznaczną z odpadnięciem podstawy prawnej świadczenia, o czym jest mowa w § 2 art. 410 k.c., należy uznać sytuację, gdy po spełnieniu świadczenia (wypłaceniu odprawy) nastąpiło zdarzenie (przyjęcie pracy w tym samym lub pokrewnym zawodzie), wskutek którego świadczenie (wypłacenie odprawy) stało się niezgodne z zasadami współżycia społecznego.W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji uchwały.