III PZP 17/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, w sprawie z wniosku Jerzego K. przeciwko Terenowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w N. o ustalenie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 11 marca 1982 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy pracownikowi służby zdrowia wykonującemu na polecenie zakładu pracy pracę w dodatkowym dniu wolnym od pracy (wolna sobota) oraz niedzielę przysługuje dzień wolny od pracy niezależnie od ilości przepracowanych godzin?"powziął następującą uchwałę:Pracownikowi służby zdrowia wykonującemu na polecenie zakładu pracy pracę dodatkową w dniu wolnym od pracy (wolna sobota) oraz w niedzielę przysługuje dzień wolny od pracy, niezależnie od liczby godzin, które pracownik faktycznie przepracował w dodatkowym dniu wolnym od pracy lub w niedzielę. Dzień wolny od pracy nie przysługuje, jeśli praca w niedzielę lub w dodatkowym dniu wolnym od pracy ma charakter dyżuru zakładowego.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca pełniący w pozwanej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej funkcję kierownika oddziału epidemiologii, domagał się ustalenia, że za pracę świadczoną w dodatkowym dniu wolnym od pracy (wolna sobota) lub w niedzielę przysługuje mu inny wolny dzień od pracy - niezależnie od liczby faktycznie przepracowanych godzin w tych dniach. Wnioskodawca twierdził, że pracę w tych dniach wykonywał na polecenie zakładu pracy.Terenowa Komisja Rozjemcza ustaliła, że wnioskodawca ma prawo do całego wolnego dnia w zamian za pracę w niedzielę oraz w wolne soboty. Komisja rozstrzygnięcie swe oparła na piśmie Ministerstwa Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 10 czerwca 1981 r. skierowanym do wnioskodawcy, w którym wyjaśniono wnioskodawcy, że z art. 140 § 1 k.p. wynika obowiązek udzielenia pracownikowi dnia wolnego od pracy, jeśli pracownik był zatrudniony w niedzielę. Taki sam obowiązek wynika - w świetle wymienionego pisma - w wypadku, gdy pracownik na polecenie zakładu pracy wykonywał pracę w dniu wyznaczonym, jako dodatkowy dzień wolny od pracy (art. 149 § 2 k.p.).W związku z odwołaniem pozwanego zakładu pracy Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych na zasadzie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji zagadnienie prawne.Jak wynika z treści uzasadnienia pytania, Sąd Pracy skłonny jest przychylić się do udzielenia odpowiedzi pozytywnej na postawione pytanie. Niemniej jednak uważa, że poruszone zagadnienie może być dyskusyjne w świetle przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych obowiązków i uprawnień pracowników zatrudnionych w zakładach służby zdrowia (Dz. U. Nr 51, poz. 326) i dlatego wymaga ono autorytatywnego wyjaśnienia przez Sąd Najwyższy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Zgodnie z art. 140 § 1 k.p. pracownikowi zatrudnionemu w niedzielę zakład pracy jest obowiązany zapewnić inny dzień wolny od pracy w tygodniu. Przepis ten realizuje jedno z podstawowych uprawnień pracowniczych, jakim jest prawo do wypoczynku (art. 14 k.p.). W świetle unormowań kodeksowych obowiązek udzielenia dnia wolnego od pracy w zamian za przepracowaną niedzielę istnieje, gdy praca w niedzielę jest dozwolona ze względu na szczególny charakter niektórych zakładów pracy, jak np. zakłady służby zdrowia, a do tej kategorii należy pozwany zakład pracy (art. 139 § 1 k.p.). Zgodnie z ukształtowanymi w literaturze poglądami za pracę w niedzielę zakład pracy obowiązany jest zapewnić pracownikowi pełny dzień wolny od pracy, niezależnie od liczby godzin, które pracownik faktycznie przepracował w niedzielę (Komentarz do kodeksu pracy, Warszawa 1979, s. 396).Powyższa zasada kodeksowa może ulec wyłączeniu lub ograniczeniu w stosunku do tych pracowników, których czas pracy został odmiennie od regulacji kodeksowej unormowany w przepisach szczególnych. Takimi przepisami szczególnymi są postanowienia rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych obowiązków i uprawnień pracowników zatrudnionych w zakładach służby zdrowia (Dz. U. Nr 51, poz. 326). Przepisy tego rozporządzenia zostały wydane na podstawie art. 298 k.p., który zawiera dla Rady Ministrów delegację ustawową do unormowania w sposób szczególny niektórych praw i obowiązków pracowników zatrudnionych w zakładach służby zdrowia, do których należy pozwany zakład pracy. Chodzi więc o wyjaśnienie, czy i w stosunku do jakich pracowników zatrudnionych w społecznych zakładach służby zdrowia przepisy rozporządzenia wyłączają prawo pracownika do otrzymania dnia wolnego od pracy za przepracowaną niedzielę.Ustawowej przeszkody do udzielenia takiego wolnego dnia strona pozwana dopatruje się w treści § 4 ust. 2 tego rozporządzenia, zgodnie z którym pracownicy ekonomiczni i administracyjni zakładów służby zdrowia mają prawo do dnia wolnego za przepracowaną niedzielę i święto. W związku z tym strona pozwana jest zdania, że skoro w § 4 ust. 2 mowa jest o pracownikach ekonomicznych i administracyjnych, a nie wymienia się pozostałych pracowników służby zdrowia, to stąd należy wyciągnąć wniosek, że tym ostatnim pracownikom nie przysługuje prawo do dnia wolnego za przepracowaną niedzielę. Powyższe rozumowanie pomija jednak tę istotną okoliczność, że powołany § 4 ust. 2 przyznał pracownikom ekonomicznym i administracyjnym zatrudnionym w zakładach służby zdrowia - w porównaniu z ogółem zatrudnionych w gospodarce uspołecznionej i nieuspołecznionej - większe uprawnienia. Pracownikowi ekonomicznemu i administracyjnemu zatrudnionemu w zakładzie służby zdrowia przysługuje bowiem prawo podmiotowe do dnia wolnego nie tylko za przepracowaną niedzielę, lecz również za pracę świadczoną w święto, tymczasem stosownie do art. 140 § 1 k.p. ogółowi pracowników takie prawo nie przysługuje, jeśli chodzi o pracę wykonywaną w święto. Celem więc omawianego § 4 ust. 2 było polepszenie - w porównaniu z ogółem pracowników - sytuacji prawnej pracowników ekonomicznych i administracyjnych zatrudnionych w zakładach służby zdrowia, a nie ograniczenie uprawnień pozostałych pracowników służby zdrowia wynikających z kodeksu pracy, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd Pracy w uzasadnieniu pytania prawnego.Jeśli więc w omawianym rozporządzeniu z 1974 r. brak jest wyraźnej normy, która by wykluczała prawo podmiotowe pracowników służby zdrowia do otrzymania dnia wolnego od pracy w zamian za przepracowaną niedzielę, należy wyciągnąć wniosek, iż w tych zakładach obowiązuje przepis art. 140 § 1 k.p. tj., że pracownikom tych zakładów przysługuje dzień wolny od pracy za pracę świadczoną w niedzielę. Powyższe stanowisko znajduje również uzasadnienie w powszechnie obowiązujących regułach wykładni, że pozbawienie pracownika ze względów szczególnych podstawowego prawa, jakim jest prawo do wypoczynku, zagwarantowanego przepisami kodeksu pracy, musiałoby wynikać z wyraźnego przepisu szczególnego, a w stosunku do pracowników zakładów służby zdrowia przepisu takiego jest brak.Dlatego też należy stwierdzić, że pracownikowi służby zdrowia, który na polecenie zakładu pracy wykonywał dodatkową pracę w niedzielę, przysługuje dzień wolny od pracy niezależnie od liczby godzin przepracowanych faktycznie przez tego pracownika w niedzielę.II. Jeśli chodzi o drugie zagadnienie, a mianowicie, czy pracownikowi służby zdrowia, który na polecenie zakładu pracy wykonywał w wolną sobotę dodatkową pracę, przysługuje dzień wolny od pracy, to trzeba stwierdzić, że przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. (Dz. U. Nr 51, poz. 326) powyższym zagadnieniem w ogóle się nie zajmują. We wspomnianym akcie prawnym bowiem brak jest w tym przedmiocie jakiegokolwiek przepisu. Dlatego też omawiane zagadnienie w stosunku do pracowników zakładów służby zdrowia jest regulowane przepisem § 2 art. 149 k.p., zgodnie z którym pracownik, który na polecenie zakładu pracy wykonywał pracę w dniu wyznaczonym jako dodatkowy dzień wolny od pracy, powinien otrzymać dzień wolny w innym terminie.Przytoczona zasada kodeksowa została powtórzona w § 9 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1981 r. w sprawie czasu pracy i zasad wprowadzania w uspołecznionych zakładach pracy dodatkowych dni wolnych od pracy w 1981 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 15). Jak wynika już z § 13 tego rozporządzenia, dotyczy ono również społecznych zakładów służby zdrowia, skoro zakłady pracy, w których rozporządzenie to nie obowiązuje, zostały wymienione enumeratywnie w powyższej dyspozycji, a wśród nich brak jest społecznych zakładów służby zdrowia. Tym samym pracownik zakładu służby zdrowia, który na polecenie zakładu pracy wykonywał pracę w dodatkowym dniu wolnym od pracy (wolna sobota), ma prawo podmiotowe do żądania w zamian innego dnia wolnego od pracy. Pracownik taki powinien otrzymać pełny dzień wolny od pracy, niezależnie od liczby godzin, które faktycznie przepracował w dodatkowym dniu wolnym od pracy.Przytoczona zasada dotycząca dnia wolnego za przepracowaną niedzielę i dodatkowy dzień wolny od pracy (wolna sobota) nie obowiązuje, jeśli czas pracy w niedzielę lub w dzień dodatkowy wolny od pracy miał charakter dyżuru zakładowego. Zgodnie bowiem z § 13 ust. 1 omawianego rozporządzenia "za czas dyżuru zakładowego nie przysługuje dzień wolny od pracy".