V PZP 5/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Filcek. Sędziowie SN: W. Dębicka, T. Kasiński, M. Rafacz-Krzyżanowska, Z. Stypułkowska (współsprawozdawca), J. Wasilewski, K. Zieliński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Dłużniewskiej, po rozpoznaniu wniosku Prezesa Sądu Najwyższego, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"O której godzinie rozpoczynają się kolejne godziny wolne od pracy w co trzecią niedzielę, przysługujące pracownikom zatrudnionym przy pilnowaniu według rozkładu czasu pracy przewidującego w każdym tygodniu co najmniej 24 kolejne godziny wolne od pracy (§ 4 ust. 2 in fine rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1974 r. w sprawie czasu pracy i zasad wynagradzania za pracę w godzinach nadliczbowych pracowników zatrudnionych przy pilnowaniu - Dz. U. Nr 45, poz. 270)?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Kolejne godziny wolne od pracy w co trzecią niedzielę, przysługujące pracownikom zatrudnionym przy pilnowaniu według rozkładu czasu pracy przewidującego w każdym tygodniu co najmniej 24 kolejne godziny wolne od pracy (§ 4 ust. 2 in fine rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1974 r. w sprawie czasu pracy i zasad wynagradzania za pracę w godzinach nadliczbowych pracowników zatrudnionych przy pilnowaniu - Dz. U. Nr 45, poz. 270; zm.: Dz. U. z 1981 r. Nr 3, poz. 15), rozpoczynają się o godzinie 6 rano, chyba że w trybie określonym w art. 137 § 1 k.p. ustalono inną godzinę (art. 138 § 2 k.p.). Uzasadnienie faktyczneWniosek Prezesa Sądu Najwyższego Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, skierowany przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na pytanie prawne zamieszczone w sentencji, wywołany został rozbieżnym orzecznictwem Sądu Najwyższego na tle wykładni art. 138 § 2 k.p. w związku z unormowaniami zawartymi w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1974 r. w sprawie czasu pracy i zasad wynagradzania za pracę w godzinach nadliczbowych pracowników zatrudnionych przy pilnowaniu (Dz. U. Nr 45, poz. 270; zm.: Dz. U. z 1981 r. Nr 3, poz. 15).Zgodnie z § 2 wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1974 r. czas pracy pracowników zatrudnionych przy pilnowaniu w miejscu stałym nie może przekraczać 12 godzin na dobę i 48 godzin przeciętnie na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym czasu pracy, który to okres nie może być dłuższy niż 4 tygodnie.Za pracę w niedzielę pracownik zatrudniony przy pilnowaniu powinien otrzymać inny dzień wolny od pracy w tygodniu (§ 4 ust. 1 rozporządzenia). Jednakże pracownikom zatrudnionym według rozkładu czasu pracy przewidującego w każdym tygodniu co najmniej 24 kolejne godziny wolne od pracy nie przysługuje dodatkowy wolny dzień od pracy w zamian za niedzielę, lecz co najmniej raz na 3 tygodnie 24 godziny wolne od pracy powinny przypadać w niedzielę (§ 4 ust. 2 rozporządzenia).Za pracę w trzecią niedzielę, w którą powinny przypadać 24 godziny wolne od pracy, pracownikowi - niezależnie od przysługującego w zamian za tę niedzielę innego dnia wolnego od pracy w tygodniu - przysługuje wynagrodzenie z dodatkiem w wysokości 100% wynagrodzenia wynikającego z jego osobistego zaszeregowania (§ 5 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia).W praktyce powstały wątpliwości, od której godziny rozpoczynają się 24 kolejne godziny wolne od pracy w co trzecią niedzielę, gdyż określenie godziny rozpoczynania pracy w niedzielę ma istotne znaczenie przy ocenie roszczeń pracowników o zapłatę dodatku w wysokości 100% wynagrodzenia wynikającego z osobistego zaszeregowania pracownika, przewidzianego w § 5 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia.W razie bowiem przyjęcia, że 24 godziny wolne od pracy w co trzecią niedzielę rozpoczynają się o godzinie 24 w sobotę i trwają do godziny 24 w niedzielę pracownikowi przysługiwałoby zwiększone wynagrodzenie za każdą godzinę pracy w niedzielę kalendarzową, natomiast w przypadku, gdy rozpoczynanie pracy w co trzecią niedzielę należy oznaczyć zgodnie z art. 138 § 2 k.p., to jest o godzinie 6 rano, zwiększone wynagrodzenie przysługiwałoby pracownikowi za przepracowaną każdą godzinę poczynając od 6 rano w niedzielę do 6 rano w poniedziałek.W orzeczeniu z dnia 12.VIII.1977 r., I PZP 32/77 (OSNCP 1978, z. 1, poz. 11) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że 24 kolejne godziny wolne od pracy w co trzecią niedzielę przysługujące pracownikowi zatrudnionemu przy pilnowaniu (§ 4 ust. 2 rozporządzenia) powinny się rozpoczynać o godzinie 6 rano (art. 138 § 2 k.p.), chyba że regulamin pracy, a w zakładzie pracy, w którym nie ma regulaminu - kierownik zakładu pracy w porozumieniu z radą zakładową ustali inną godzinę (art. 137 § 1 k.p.). Zgodnie bowiem z treścią art. 138 § 2 k.p. za pracę w niedzielę uważa się pracę wykonywaną pomiędzy godziną 6 w tym dniu a godziną 6 następnego dnia, jeżeli w trybie określonym w art. 137 § 1 k.p. nie określono innej godziny.Natomiast w orzeczeniu z dnia 24.VI.1980 r. (I PR 49/80) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że 24 kolejne godziny wolne od pracy w co trzecią niedzielę obejmują niedzielę kalendarzową od godziny 24 w sobotę do godziny 24 w niedzielę, uzasadniając zajęte stanowisko treścią § 4 ust. 2 zdanie drugie rozporządzenia, który to przepis "abstrahuje od kodeksowego pojęcia pracy w niedzielę i samodzielnie w sposób precyzyjny i jednoznaczny określa pojęcie wolne od pracy niedzieli".W obu rozpoznawanych sprawach przez Sąd Najwyższy, w których zapadły odmienne orzeczenia, pracownicy byli zatrudnieni według rozkładu czasu pracy 12 godzin pracy i 24 godziny odpoczynku. Tego rodzaju rozkład czasu pracy jest dopuszczalny przy zachowaniu 48 godzin pracy przeciętnie na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym czasu pracy, przy czym okres ten nie może być dłuższy niż 4 tygodnie, a zatem w czterotygodniowym okresie nie może przekroczyć limitu 192 godzin pracy (§ 2 ust. 1 rozporządzenia).Przepisy § 4 rozporządzenia gwarantują pracownikom zatrudnionym przy pilnowaniu wykorzystanie wypoczynku raz na trzy tygodnie w niedzielę, co odnosi się zarówno do pracowników zatrudnionych przy pilnowaniu według rozkładu czasu pracy przewidującego pracę codzienną, jak również do pracowników zatrudnionych według rozkładu czasu pracy przewidującego w każdym tygodniu co najmniej 24 godziny wolne od pracy, a więc także do pracowników zatrudnionych według rozkładu czasu pracy 12 godzin pracy i 24 godziny odpoczynku.Zachodzi ścisły związek pomiędzy sformułowaniem zawartym w § 4 ust. 2 i § 5 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów dotyczącym pojęcia "kolejnych 24 godzin wolnych od pracy w niedzielę" a pracą w niedzielę w rozumieniu art. 138 § 2 k.p. "Godziny wolne od pracy" są odwróceniem uregulowanego w tym przepisie pojęcia "pracy w niedzielę", a zatem są zdefiniowane za pomocą zasady wyrażonej w art. 138 § 2 k.p.Brak jest zatem uzasadnionych podstaw do przyjęcia, aby przepisy omawianego rozporządzenia Rady Ministrów samodzielnie - z pominięciem art. 138 § 2 k.p. - określały pojęcie wolnej niedzieli odmiennie od unormowania kodeksowego pracy w niedzielę, za którą to pracę uważa się pracę wykonywaną pomiędzy godzinę 6 w tym tygodniu a godziną 6 następnego dnia, jeżeli w trybie art. 137 § 1 k.p. nie ustalono innej godziny.Czas pracy, według rozkładu 12 godzin pracy i 24 godziny odpoczynku, związany z dużą liczbą dni wolnych od pracy, jest z reguły korzystny dla pracowników. Toteż wnioskodawcy w obu rozpoznawanych przez Sąd Najwyższy sprawach nie kwestionowali takiego właśnie rozkładu czasu pracy, dochodzili jednak zwiększonego wynagrodzenia za każdą przepracowaną godzinę kalendarzowej niedzieli. Chodziło im zatem nie o zamianę rozkładu czasu pracy, lecz o dodatkowy dochód w postaci 100% dodatku w wynagrodzeniu wynikającego z osobistego zaszeregowania. Celu tego nie mogliby oni osiągnąć w razie zmiany rozkładu czasu pracy polegającego na rozpoczynaniu pracy niedzielnej od godziny 24 w sobotę do godz. 24 w niedzielę. W rezultacie w takim rozkładzie czasu pracy wynagrodzenie ich nie byłoby wyższe, gdy weźmie się pod uwagę, że zwiększone wynagrodzenie w każdym przedstawionym rozkładzie czasu pracy jest zagwarantowane bądź za całą dobę kalendarzowej niedzieli bądź w godzinach uznawanych za pracę w niedzielę w rozumieniu art. 138 § 2 k.p., to jest od godziny 6 rano w niedzielę do godziny 6 następnego dnia.Z tych przyczyn wzgląd na zwiększone dochody i pokrzywdzenie pracowników nie wchodzi w rachubę.Przeprowadzone rozważania uzasadniają zatem udzielenie na skierowane do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne odpowiedzi ujętej w sentencji uchwały.