III CZP 4/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Ignatowicz. Sędziowie SN: S. Dmowski (sprawozdawca), J. Niejadlik.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Heleny B., Jerzego B. i Wojciecha B. przeciwko Zbigniewowi B. o alimenty i regres po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 24 lutego 1978 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 12 grudnia 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy małżonkowi przysługuje w stosunku do współmałżonka roszczenie oparte na art. 140 k.r.o. w sytuacji, gdy wspólne dziecko było wprawdzie alimentowane wyłącznie przez jednego z nich, jednakże środkami należącymi do majątku wspólnego?"uchwalił:Małżonkowi, który wyłącznie łożył na utrzymanie wspólnego dziecka, przysługuje prawo domagania się od współmałżonka zwrotu odpowiedniej części poniesionych na ten cel kosztów (art. 140 § 1 k.r.o.) niezależnie od tego, z jakich źródeł czerpał on środki na zaspokajanie potrzeb dziecka. Uzasadnienie faktyczneHelena B., działająca w imieniu własnym oraz dwóch małoletnich synów Jerzego i Wojciecha, domagała się zasądzenia od pozwanego, jej męża, a ojca małoletnich, alimentów bieżących i zaległych, a ponadto zwrotu części wydatków poniesionych w związku z porodem (zakup łóżeczek, wózka, odzieży itp.). Mąż odszedł od niej, gdy była w ciąży, i nie łoży w ogóle na utrzymanie rodziny. Ponieważ w toku procesu alimentacyjnego orzeczono prawomocnie rozwód i uregulowano sprawę alimentów dla małoletnich, powódka ograniczyła swoje żądanie do roszczenia regresowego w kwocie 3.955,50 zł.Sąd Rejonowy w Oleśnicy umorzył postępowanie w części, w której nastąpiło cofnięcie pozwu, a jednocześnie oddalił powództwo w pozostałej części, uznając, że nie znajduje ono uzasadnienia w art. 140 § 1 k.r.o., przy czym stanowiska swojego w tym zakresie w ogóle nie uzasadnił.Rozpoznając rewizję powódki od wyroku Sądu I instancji oddalającego powództwo, Sąd Wojewódzki we Wrocławiu przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia - w trybie art. 391 k.p.c. - zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia w sprawie niniejszej nie jest zagadnieniem nowym. Problemem uprawnień jednego z małżonków (byłych małżonków) do dochodzenia roszczeń regresowych od drugiego małżonka (byłego małżonka) Sąd Najwyższy zajmował się już kilkakrotnie, i to zarówno pod rządem kodeksu rodzinnego z 1950 r., jak i pod rządem kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 1964 r. We wszystkich orzeczeniach reprezentował pogląd, że uprawnienie do dochodzenia zwrotu kosztów utrzymania dzieci, a więc do zwrotu świadczeń alimentacyjnych, przysługuje nie tylko osobom nie zobowiązanym do alimentacji i zobowiązanym w dalszej kolejności, ale również jednemu z małżonków przeciwko drugiemu małżonkowi nie łożącemu na utrzymanie dzieci. Między innymi w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego III CZP 36/75 z dnia 11 października 1975 r. (OSNCP z 1976 r. z. 3, poz. 31) wpisanej do księgi zasad prawnych Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli sąd w sprawie o rozwód nie orzekł - na wniosek małżonka lub z urzędu - o obowiązku przyczynienia się do zaspokajania potrzeb rodziny przez czas trwania tego procesu (art. 443 § 1 k.p.c.), były małżonek może po orzeczeniu rozwodu dochodzić od byłego współmałżonka roszczenia przewidzianego w art. 140 k.r.o. za czas procesu.Sąd Wojewódzki, powołując w uzasadnieniu postanowienia przedstawiającego zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia, wszystkie dostępne mu orzeczenia Sądu Najwyższego, jak również poglądy teorii, zwraca uwagę na niedostrzeganie instytucji wspólności majątkowej małżeńskiej. Zdaniem tego Sądu dotychczas wypowiadany pogląd co do możliwości stosowania art. 140 § 1 k.r.o. między małżonkami może być uznany za prawidłowy tylko wówczas, gdy jeden z małżonków utrzymuje dzieci (rodzinę) wyłącznie ze środków wchodzących w skład jego majątku odrębnego. Gdy natomiast małżonek przeznacza na utrzymanie rodziny swoje zarobki czy też oszczędności, a więc środki należące z mocy prawa do majątku wspólnego małżonków, nie może wchodzić w grę art. 140 § 1 k.r.o.; rozliczenie z tego tytułu powinno być dokonywane w trybie art. 45 § 2 k.r.o.Poglądu Sądu Wojewódzkiego nie można podzielić. Przede wszystkim nie można przyjąć, że Sąd Najwyższy, dokonując wykładni art. 72 dawnego kodeksu rodzinnego i art. 140 § 1 k.p., a w szczególności podejmując uchwały w powiększonych składach wpisywane do księgi zasad prawnych, przeoczył istnienie instytucji wspólności majątkowej małżeńskiej. Wniosku takiego nie uzasadnia w żadnym razie fakt nienawiązywania do niej w uzasadnieniach orzeczeń i uchwał. Ponadto przepis art. 140 k.r.o. nie może być interpretowany w powiązaniu z przepisami regulującymi prawa i obowiązki majątkowe małżonków do ich majątku wspólnego (majątku dorobkowego) oraz do ich majątków odrębnych, lecz w powiązaniu z przepisami regulującymi podstawowe i zasadnicze prawa i obowiązki, jak obowiązek wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz współdziałania dla dobra rodziny, w tym obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny (art. 23 i 27 k.r.o.), a więc z przepisami, za pomocą których realizowana jest konstytucyjna zasada szczególnej ochrony macierzyństwa, rodziny i młodego pokolenia.Ponieważ kwestia regresu rzutuje nie tylko na sytuację małżonka dochodzącego roszczenia z tego tytułu, ale w ogromnej większości wypadków również na sytuację pozostających z nim dzieci, szczególna ochrona tych osób uzasadnia konieczność sprawnego egzekwowania wykonywania przez małżonka ciążącego na nim obowiązku, i to nie tylko w drodze powództw o alimenty i o świadczenia na koszty utrzymania rodziny, ale również w drodze powództw o świadczenia regresowe. Przyjęcie zasady sugerowanej przez Sąd Wojewódzki odwlekałoby w wielu wypadkach realizację obowiązku małżonka czy też byłego małżonka zwrotu współmałżonkowi pieniędzy wyłożonych na utrzymanie rodziny do podziału majątku dorobkowego, co mogłoby odbijać się ujemnie na sytuacji uprawnionego małżonka i dzieci będących na jego utrzymaniu. Uzależnienie możliwości regresu od wykazania, że potrzeby dzieci zaspokojone zostały ze środków wchodzących w skład majątku odrębnego małżonka wychowującego dzieci, prowadziłoby wreszcie do konieczności ustalenia źródła posiadanych przez tego małżonka pieniędzy i stawiałoby w korzystniejszej pod tym względem sytuacji małżonków powodów nie pozostających we wspólności majątkowej z małżonkami pozwanymi, np. z powodu wcześniejszego zniesienia wspólności majątkowej (art. 52 § 1 k.r.o.), czy też wyłączenia tej wspólności w drodze umowy (art. 47 § 1 k.r.o.), które to okoliczności sąd musiałby również wyjaśnić i ustalić.Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.