III CZP 75/78

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa PZU Oddział Wojewódzki w Łomży przeciwko Edwardowi K. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 8 października 1978 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łomży postanowieniem z dnia 29 sierpnia 1978 r. I Cr 274/78 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. podjął uchwałę jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneZ uzasadnienia Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne zrodziło się na tle następującego stanu faktycznego:Edward K., będąc w stanie nietrzeźwości, prowadził w dniu 11 stycznia 1977 r. autobus marki "San" należący do zatrudniającego go Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Ł. i doprowadził do kolizji z innym autobusem tegoż przedsiębiorstwa. Koszty naprawy obu autobusów w łącznej wysokości 17.290 zł zostały pokryte przez Państwowy Zakład Ubezpieczeń w ramach obowiązkowego ubezpieczenia auto-casco.W pozwie PZU domagał się od Edwarda K. zwrotu wypłaconego świadczenia.Pozwany uznał powództwo, lecz wnosił - z uwagi na jego trudną sytuację materialną - o zmniejszenie dochodzonego świadczenia.Wyrokiem z dnia 31 maja 1978 r. Sąd Rejonowy w Ł. uwzględnił powództwo do kwoty 10.000 zł, oddalając je w pozostałej części. Jako podstawę swego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy powołał § 33 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych.Powyższy wyrok pozwany zaskarżył rewizją, domagając się jego zmiany i oddalenia powództwa ponad kwotę 5.000 zł, przy jednoczesnym rozłożeniu jej na raty po 500 zł miesięcznie.Ze względu na rodzaj zdarzenia, z którym związane było świadczenie wypłacone przez PZU, należało - przy rozważeniu odpowiedzi na przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne - zwrócić uwagę na unormowanie § 33 mieszczącego się w rozdziale IV powołanego wyżej rozporządzenia traktującego o ubezpieczeniu auto-casco. Przepis ten - aczkolwiek nawiązuje do § 19 tegoż rozporządzenia - inaczej ujmuje zagadnienie roszczenia zakładu ubezpieczeń o wypłacone świadczenia przeciwko osobie odpowiedzialnej za szkodę, z którą związana była wypłata świadczenia. Otóż według § 19 ust. 1 rozporządzenia zakład ubezpieczeń "jest obowiązany dochodzić od kierowcy zwrotu wypłaconego odszkodowania" m.in. wówczas, gdy szkoda została spowodowana przez kierowcę umyślnie lub w stanie nietrzeźwości. Według unormowania przyjętego w § 33 "roszczenia posiadacza pojazdu przeciwko osobom odpowiedzialnym za szkodę przechodzą z mocy prawa na zakład ubezpieczeń do wysokości zapłaconego świadczenia", w tym także przeciwko kierowcy - pracownikowi, gdy wyrządził on szkodę umyślnie, w stanie nietrzeźwości lub użył pojazdu bez zgody posiadacza. Należało zatem rozważyć stosunek § 33 rozporządzenia do przepisów kod. pracy regulujących odpowiedzialność pracowników za szkodę wyrządzoną zakładowi pracy, przy jednoczesnym uwzględnieniu zasad regulujących zakres odpowiedzialności sprawcy szkody zawartych w przepisie § 19 ust. 2 powołanego rozporządzenia.Szczególny reżim odpowiedzialności pracowniczej za szkodę wyrządzoną zakładowi pracy przyjęty w kodeksie pracy przewiduje odmienne uregulowanie odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną nieumyślnie oraz za szkodę wynikłą z zagarnięcia mienia społecznego albo spowodowaną przez pracownika umyślnie w inny sposób. Pracownik odpowiada za szkodę poniesioną przez zakład pracy z jego winy, wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych (art. 114 k.p.). Pracownik, który wyrządził zakładowi pracy nieumyślnie szkodę wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania swoich obowiązków, ponosi odpowiedzialność tylko w granicach rzeczywistej straty. Odszkodowanie, o którym mowa w art. 119 § 1 k.p., ma za zadanie realizację założeń wychowawczo-prewencyjnych. Stąd też jest ono ograniczone do 3-miesięcznego wynagrodzenia pracownika. Odszkodowanie określone według zasady przyjętej w art. 119 § 1 k.p. może być obniżone na podstawie art. 121 k.p. Możliwość tę należy jednak odnieść wyłącznie do przypadków winy nieumyślnej pracownika.Umyślne wyrządzenie szkody w rozumieniu art. 122 k.p. zachodzi wówczas, gdy pracownik objął następstwa swego czynu zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym. Należy pamiętać, że nie chodzi przy tym o umyślne działanie, które w konsekwencji doprowadziło do szkody, ale o takie umyślne działanie, którego skutek jest objęty zamiarem sprawcy. W sytuacji takiej pracownika obowiązuje naprawienie szkody w pełnej wysokości (art. 122 k.p.). W pełnej wysokości za szkodę odpowiada także taki pracownik, który wprawdzie nie chce wyrządzić szkody zakładowi pracy, ale podejmując określone działanie (zaniechanie) przewiduje, że szkoda może nastąpić i na to się godzi. Pracownik obowiązany jest bowiem do wykonywania swoich obowiązków ze szczególną starannością. Jeżeli więc przewiduje możliwość wyrządzenia szkody zakładowi pracy i na to się godzi, to takie postępowanie ma znamiona umyślnego wyrządzenia szkody (por. uchwałę pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia 1975 r. V PZP 13/75 OSNCP roku 1976/2 poz. 19 zawierającą wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w przedmiocie materialnej odpowiedzialności pracowników - art. 114, art. 115, art. 117 § 3, art. 119 § 1, art. 121, art. 122, art. 124, art. 126 § 2 i art. 127 kodeksu pracy).Do rozważenia pozostaje kwestia nietrzeźwości pracownika jako przesłanki odpowiedzialności pracownika za wyrządzoną w tym stanie szkodę.Stan nietrzeźwości pracownika przystępującego do wykonywania ciążących na nim z mocy umowy o pracę obowiązków, aczkolwiek zasługujący na dezaprobatę i szkodliwy z punktu widzenia społecznego, nie tylko nie stanowi samodzielnej podstawy odpowiedzialności, ale też nie przesądza o rodzaju winy sprawcy szkody. O zakresie odpowiedzialności odszkodowawczej decyduje bowiem wina umyślna, czy nieumyślna sprawcy. Stąd też nietrzeźwość mogłaby wówczas decydować o rodzaju winy, gdyby pomiędzy działaniem w stanie nietrzeźwości a szkodą istniał normalny związek przyczynowy (art. 361 § 1 k.c.). Związek taki nie zawsze będzie zachodził, a tym samym nie można wykluczyć takich sytuacji, w których szkoda nie będzie wynikiem stanu nietrzeźwości kierowcy. W zależności więc od okoliczności konkretnego przypadku szkoda wyrządzona przez pracownika w stanie nietrzeźwości zakładowi pracy może być oceniana jako następstwa działania przy istnieniu winy umyślnej lub nieumyślnej.Tak ukształtowany w kodeksie pracy reżim odpowiedzialności pracowniczej wyłącza w myśl zasady lex specialis derogat generali możliwość jednolitego traktowania roszczeń zakładu ubezpieczeń opartych na podstawie normatywnej z § 33 cyt. rozporządzenia przeciwko pracownikom - kierowcom, którzy w stanie nietrzeźwości wyrządzili szkodę swemu zakładowi pracy podlegającą zaspokojeniu w trybie ubezpieczenia auto-casco. Zakres obowiązku odszkodowawczego pracownika-kierowcy względem zakładu ubezpieczeń będzie każdorazowo podlegał ocenie na tle regulacji odnoszącej się do danego przypadku według kodeksu pracy. Nie może zaś być takiej sytuacji, by pracownik był zobowiązany do pokrycia szkody względem zakładu ubezpieczeń w większych rozmiarach, aniżeli wówczas, gdyby naprawienia szkody dochodził sam zakład pracy.W szczególności, w razie wyrządzenia szkody przez pracownika-kierowcę pojazdu mechanicznego, będącego w stanie nietrzeźwości, w warunkach uzasadniających przypisanie mu winy nieumyślnej, byłby on obowiązany naprawić poszkodowanemu zakładowi pracy szkodę w wysokości określonej w art. 119 § 1 k.p., wyrządzenie bowiem szkody w stanie nietrzeźwości wyłączałoby możliwość zaniechania przez kierownika zakładu pracy dochodzenia odszkodowania na podstawie art. 119 § 1 i 2 k.p., jak i możliwość obniżenia wysokości odszkodowania na podstawie art. 121 k.p. (por. część VII wyżej cytowanych wytycznych z dnia 29 grudnia 1975 r.). W takim więc wypadku roszczenia zakładu pracy jako posiadacza pojazdu przeciwko pracownikowi - sprawcy szkody jest ściśle określone przez art. 119 § 1 w związku z art. 120 § 2 k.p., przechodzi więc na zakład ubezpieczeń w wysokości nie przekraczającej odszkodowania należnego w myśl art. 119 § 1 k.p.Uzasadniało to udzielenie odpowiedzi jak w sentencji.