I PZP 9/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Kasiński. Sędziowie SN: E. Berutowicz, J. Knap (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Z. Paczyńskiego, w sprawie z wniosku Jana B. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowej Komunikacji Samochodowej w K. o uznanie za bezskuteczne potrącenia premii, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 30 grudnia 1976 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych"1. Czy premia regulaminowa, a także premia, uzależniona od z góry wyznaczonych czynników, jak np. premie za oszczędność zużycia paliw płynnych, za oszczędność ogumienia, za przewóz węgla itp. stanowią część wynagrodzenia za pracę korzystającą z ochrony przewidzianej w art. 87 § 1 k.p., a jeśli tak, to w jakim stosunku do tych przepisów pozostaje § 3 uchwały nr 102 Rady Ministrów z dnia 26 kwietnia 1974 r. w sprawie zasad premiowania kierowców pojazdów samochodowych i ich pomocników za oszczędne zużycie paliw płynnych (M. P. Nr 16, poz. 101).2. Czy w postępowaniu rozjemczo-sądowym w sprawie z wniosku pracownika o potrącenie premii kierowcy za przekroczenie norm paliwa (przepał) w świetle postanowień zarządzenia Ministra Komunikacji z dnia 19 września 1975 r. (M. P. Nr 30, poz. 190) w sprawie norm zużycia paliw płynnych w eksploatacji pojazdów samochodowych może on skutecznie podnosić zarzuty w kwestii zasadności obliczonego przepału?"powziął następującą uchwałę:1. Przepisy § 3 uchwały nr 102 Rady Ministrów z dnia 26 kwietnia 1974 r. w sprawie zasad premiowania kierowców pojazdów samochodowych i ich pomocników za oszczędne zużycie paliw płynnych (M. P. Nr 16, poz. 101), jako ustalające warunki premiowania, nie ustanawiają potrąceń w rozumieniu art. 87 k.p. 2. Na pytanie 2 udzielił odpowiedzi twierdzącej. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca Jan B. jest pracownikiem Przedsiębiorstwa Państwowa Komunikacja Samochodowa w K. We wniosku z daty 15.VIII.1976 r., skierowanym do Zakładowej Komisji Rozjemczej pracownik zakwestionował zasadność potrącenia z zarobków, w szczególności w miesiącu lipcu 1976 r., wartości zużytego ponad normę paliwa (tzw. przepałów) twierdząc, że przepały nastąpiły bez jego winy.Zakładowa Komisja Rozjemcza orzeczeniem z dnia 30.X.1976 r. oddaliła wniosek wyszedłszy z założenia, że potrąceń dokonano zgodnie z prawem.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, do którego wniósł odwołanie wnioskodawca, w postanowieniu z dnia 30.XII.1976 r. zdecydował przedstawić Sądowi Najwyższemu w trybie art. 66 ustawy z 1974 r. o o.s.p. i u.s. do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne określone tym postanowieniem, jako budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje.W świetle podstawowych założeń uchwały nr 102 Rady Ministrów z dnia 26 kwietnia 1974 r. w sprawie zasad premiowania kierowców pojazdów samochodowych i ich pomocników za oszczędne zużycie paliw płynnych (M.P. Nr 16, poz. 101) - kierowcom i ich pomocnikom przysługuje miesięczna premia za oszczędność paliwa płynnego (benzyny, oleju napędowego). Premię otrzymują oni za każdy zaoszczędzony litr paliwa w stosunku do normy zużycia ustalonej dla danego rodzaju (marki, typu) pojazdu na określoną liczbę kilometrów przebiegu. Przy tym - w myśl § 3 ust. 1 uchwały - za każdy litr paliwa płynnego, zużytego ponad ustaloną normę, potrąca się kierowcy - ze wszystkich premii przypadających za dany miesiąc - kwotę stanowiącą równowartość w 100% ceny detalicznej tego paliwa. W myśl ust. 2 § 3 zdecydowano, jak należy postąpić, jeżeli nie można ustalić, który kierowca przekroczył ustaloną normę zużycia paliwa. W ust. 3 tegoż § 3 przewidziano określenie przez Ministra Komunikacji wypadków, w których zużycie paliwa płynnego ponad ustaloną normę można uznać za usprawiedliwione.1. Przytoczone przepisy formułują zatem przesłankę pozytywną przez określenie zadania, za wykonanie którego przysługuje premia, oraz ustanawiają przesłankę negatywną, nazywaną także reduktorem premii i w danym wypadku mającą ścisły związek z premiowanym zadaniem. Tą drugą przesłanką eliminującą pozytywne skutki pierwszej jest zużycie paliwa ponad ustaloną normę w miesiącu, za który oblicza się premię. Pojęcie oszczędnego zużycia paliwa jest oczywiście przeciwstawne ponadnormatywnemu zużyciu paliwa. Gdy więc działając w ramach przepisów normujących kwestię premiowania za oszczędne zużycie paliw płynnych ma się na celu wyjaśnienie, czy i w jakiej wysokości konkretny kierowca nabył prawo do premii za oznaczony miesiąc obliczeniowy, trzeba wyrównać ewentualnie występujące w tym okresie wypadki zużycia paliwa ponad normę, czyli tzw. przepały. Funkcję tę spełnia przepis § 3 ust. 1 uchwały nr 102 Rady Ministrów nakazujący "potrącenie" wartości paliwa zużytego ponad ustaloną normę w danym miesiącu. Tego rodzaju "potrącenie" jest jednym ze składników mechanizmu ustalania wysokości premii przez zastosowanie reduktora premii.Tymczasem potrącenia, o jakich mowa w art. 87 k.p., odnoszą się do kwoty wynagrodzenia, które we wszystkich jego elementach składowych zostało ustalone i obliczone jako należne i przypadające do wypłaty za pracę w danym okresie.Gdy więc przepisy § 3 uchwały nr 102 Rady Ministrów ustalają warunki premiowania kierowców i ich pomocników za oszczędne zużycie paliw płynnych i nie ustanawiają potrąceń w rozumieniu art. 87 k.p., przepisom tym nie można odmówić mocy prawnej z powodu ich rzekomej sprzeczności z przepisami kodeksu pracy dotyczącymi ochrony wynagrodzenia za pracę.Wypada jeszcze zauważyć, że założenia normatywne cyt. uchwały zostały wprowadzone do układu zbiorowego pracy z dnia 31 grudnia 1974 r. dla pracowników przedsiębiorstw Polskiej Komunikacji Samochodowej, zawartego między Ministrem Komunikacji a Zarządem Głównym Związku Zawodowego Transportowców i Drogowców. Treść § 3 ust. 7 uchwały nr 102 została przejęta przez § 12 ust. 6 u.z.p.2. Zarządzenie Ministra Komunikacji z dnia 19 września 1975 r. w sprawie norm zużycia paliw płynnych w eksploatacji pojazdów samochodowych (M.P. Nr 30, poz. 190) ustaliło podstawowe normy zużycia paliw płynnych dla poszczególnych rodzajów pojazdów samochodowych, nadało kierownikom jednostki uprawnienia do ustalenia normy zakładowej lub wyjątkowej przy uwzględnianiu określonych warunków eksploatacji pojazdu i m.in. wskazało, że badanie zużycia paliwa przeprowadza się również w razie zgłoszenia przez kierowcę przekroczenia normy (przepału) - § 7 ust. 2.Jeżeli kierowca w sposób przepisany zgłosił we właściwym czasie przekroczenie normy (przepał) i relacjonując to wystąpił z wnioskiem o zasądzenie pomniejszonej - jego zdaniem niesłusznie - należności stanowiącej wynagrodzenie za pracę, okoliczność, czy przekroczenie normy paliwa (przepał) znajduje w danym wypadku usprawiedliwienie, podlega sprawdzeniu w postępowaniu przed organami powołanymi do rozstrzygania sporów ze stosunku pracy. Do wyjaśnienia bowiem tej okoliczności sprowadza się podstawa sporu, w zakresie której orzeka uprawniony do tego organ, tj. zakładowa i terenowa komisja rozjemcza oraz okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, w ramach przysługującego mu władztwa do ustalenia stanu faktycznego będącego podłożem spornego stosunku.Natomiast kognicja organów rozjemczo-sądowych byłaby wyłączona, gdyby chodziło o zakwestionowanie przez pracownika normy zużycia paliwa jako obowiązującej. Ustalenie bowiem normy pozostaje w wyłącznej gestii uprawnionego do tego organu.Z podanych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji powziętej uchwały.