VI KZP 47/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Pyszkowski. Sędziowie: J. Dankowski J. Polony (współsprawozdawca), dr K. Mioduski, J. Szamrej, (sprawozdawca), Z. Ziemba, W. Żebrowski.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Ferenc.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 30 października 1974 r., skierowanego na podstawie art. 29 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego Izby Karnej, o wyjaśnienie:"Pojęcia kradzieży dokonanej w sposób szczególnie zuchwały, zawartego w art. 208 k.k., i pojęcia rozboju dokonanego przy użyciu lub groźbie natychmiastowego użycia gwałtu na osobie, zawartego w art. 210 § 1 k.k."i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Kodeks karny, przewidując typ przestępstwa kradzieży popełnionej w sposób szczególnie zuchwały (art. 208 k.k.) oraz wprowadzając do znamion przestępstwa rozboju (art. 210 § 1 k.k.) określenie: "gwałt na osobie", pojęć tych bliżej nie wyjaśnia. Uzasadnienie projektu kodeksu karnego (wyd. z 1968 r., s. 148), mające charakter wyjaśnienia założeń i konstrukcji projektu, ogranicza się w tym względzie jedynie do wskazania, że wyeliminowanie z określenia przestępstwa rozboju słowa "przemoc" jako środka (sposobu) dokonania tego przestępstwa (art. 259 k.k. z 1932 r.) i zastąpienie go wyrażeniem: "gwałt na osobie" oznacza, iż przemoc inna niż skierowana bezpośrednio na osobę (np. wyszarpnięcie z ręki torebki) będzie stanowiła element nie rozboju, lecz kradzieży szczególnie zuchwałej.Wyjaśnienie różnicy między pojęciem kradzieży szczególnie zuchwałej a rozbojem wymaga wykładni pojęcia "gwałt na osobie", stanowiącego znamię przestępstwa określonego w art. 210 § k.k., oraz pojęcia przemocy charakteryzującej kradzież popełnioną w sposób szczególnie zuchwały.2. "Gwałt na osobie", stanowiący znamię przestępstwa określonego w art. 210 § 1 k.k., jest jedną z postaci przemocy rozumianej szeroko jako działanie zmierzające do przełamania oporu siłą fizyczną zastosowaną bezpośrednio wobec osoby lub skierowaną przeciwko rzeczy, jeżeli miało to być środkiem zmuszenia osoby do określonego zachowania się.Wyrażenie "gwałt na osobie" nie nasuwa wątpliwości co do tego, że oznacza ono tę pierwszą postać przemocy polegającej na użyciu siły fizycznej bezpośrednio wobec osoby, z wyłączeniem sytuacji, gdy sprawca zaboru mienia w celu przywłaszczenia, stosując siłę fizyczną nie do osoby, lecz do rzeczy, tylko pośrednio wpływa na zachowanie się osoby (zmusza ją do znoszenia zaboru mienia). To stwierdzenie nie wyjaśnia jednak w pełni pojęcia "gwałt na osobie" jako znamienia przestępstwa rozboju, nie daje bowiem odpowiedzi na pytanie, czy każda postać użycia siły fizycznej bezpośrednio do osoby przez sprawcę zaboru mienia w celu przywłaszczenia jest "gwałtem na osobie" w rozumieniu art. 210 § 1 k.k. Rozważając to zagadnienie, nie można pominąć, że przepis art. 210 § 1 k.k. przewiduje obok użycia przez sprawcę zaboru gwałtu na osobie (groźby natychmiastowego użycia takiego gwałtu) jeszcze inną formę popełnienia rozboju, a mianowicie doprowadzenie człowieka do stanu nieprzytomności lub bezbronności.Odrębność, a zarazem równorzędność wymienionych znamion przestępstwa rozboju upoważnia do wniosku, że za "użycie gwałtu na osobie" w rozumieniu art. 210 § 1 k.k. należy uważać takie oddziaływanie sprawcy siłą fizyczną bezpośrednio na posiadacza rzeczy (lub inną osobę), które - stwarzając niebezpieczeństwo dla zdrowia lub życia - osobę tę obezwładnia w takim stopniu, że pozbawia ją możności lub woli przeciwstawienia się zaborowi mienia albo możność tę lub wolę ogranicza.Gwałt na osobie rozumiany w powyższy sposób polega zwłaszcza na zadaniu fizycznej dolegliwości przez spowodowanie jakiegokolwiek rodzaju uszkodzenia ciała lub poważniejszych następstw aż do śmierci pokrzywdzonego włącznie albo na groźbie zadania takiej dolegliwości.Natomiast gwałtem na osobie w rozumieniu art. 210 § 1 k.k. nie jest z reguły naruszenie nietykalności cielesnej będące znamieniem przestępstwa określonego w art. 182 § 1 k.k. Tego rodzaju zachowanie się świadczy jedynie o stosowaniu przez sprawcę takiej postaci przemocy, która nie stanowi niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia i dlatego nie jest gwałtem na osobie. Wyjątkowo tylko może się zdarzyć, że naruszenie nietykalności cielesnej przybierze rozmiary pozwalające uznać je za gwałt na osobie (np. wielokrotne bicie po twarzy, które prowadzi do obezwładnienia pokrzywdzonego w stopniu i zakresie wyżej wskazanym).A zatem działanie polegające na zaborze w celu przywłaszczenia mienia przy użyciu przemocy w takiej postaci naruszenia nietykalności cielesnej, która nie prowadzi do wspomnianego wyżej obezwładnienia pokrzywdzonego, może być rozważane w ramach stanu faktycznego przestępstwa kradzieży szczególnie zuchwałej przewidzianego w art. 208 k.k.3. Szczególnie zuchwały sposób popełnienia kradzieży polega przede wszystkim na takim, najczęściej jawnym, zachowaniu się sprawcy kradzieży, którym wykazuje on postawę lekceważącą wobec posiadacza rzeczy lub otoczenia, obliczoną na takie ich zaskoczenie lub zastraszenie, że nie będą oni mogli kradzieży zapobiec lub ująć sprawcy. Może to się łączyć z wyzyskaniem przez sprawcę swojej zręczności, szybkości działania, przebiegłości, jak również z wykorzystaniem nieuwagi posiadacza rzeczy (np. jawne pochwycenie przedmiotu w sklepie i ucieczka z nim, oddalenie się z odzieżą wziętą do przymierzenia, demonstracyjne i lekceważące posiadacza rzeczy lub otoczenie stworzenie tzw. sztucznego tłoku i wykorzystanie tego choćby dla niepostrzeżonego zabrania rzeczy).Postacią kradzieży popełnionej w sposób szczególnie zuchwały będzie zwłaszcza kradzież z użyciem przemocy, polegającej jednak nie na "gwałcie na osobie" w rozumieniu wyżej przedstawionym (np. wyrwanie torby z ręki, uderzenie w rękę lub przytrzymanie za rękę i zabranie trzymanego w niej przedmiotu, wyszarpnięcie zegarka, zerwanie okrycia z pokrzywdzonego).Ogólnie należy stwierdzić, że ustawowe określenie popełnienia kradzieży "w sposób szczególnie zuchwały" wyraża kryterium wymagające ocen opartych na konkretnych przesłankach zarówno obiektywnych, jak i subiektywnych, wskazujących na manifestowanie przez sprawcę swego lekceważącego stosunku wobec posiadacza rzeczy i jego praw lub otoczenia.4. Powyższe rozważania wskazujące na kryterium rozróżnienia przestępstwa rozboju przy użyciu gwałtu na osobie od przestępstwa kradzieży popełnionej w sposób szczególnie zuchwały, zwłaszcza przy użyciu przemocy, wymagają uzupełnienia stwierdzeniem, że o bycie pierwszego czy drugiego z tych przestępstw decyduje wyłącznie ustalenie istnienia w czynie sprawcy ich znamion objętych niezbędnym rodzajem winy. Wartość mienia zabranego także wtedy, gdy jest ona niewielka, a w szczególności gdy sprawca chciał zabrać w celu przywłaszczenia mienie niewielkiej wartości, nie ma wpływu na prawidłowe zakwalifikowanie czynu.