III PZP 43/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie: W. Glabisz, J. Knap (współsprawozdawca i autor uzasadnienia), M. Piekarski, S. Rejman, M. Wilewski (sprawozdawca), K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL K. Soboty, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 27 września 1974 r. o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy jednostka gospodarki uspołecznionej dochodząca od pracownika lub agenta zatrudnionego w handlu uspołecznionym naprawienia wyrządzonej przez niego szkody uiszcza od rewizji i od skargi o wznowienie postępowania cały wpis, obliczony stosownie do treści § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1967 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych, czy też wpis częściowy, obliczony stosownie do treści § 2 ust. 1 tego rozporządzenia?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Jednostka gospodarki uspołecznionej dochodząca od pracownika lub agenta zatrudnionego w handlu uspołecznionym naprawienia szkody uiszcza od rewizji i od skargi o wznowienie postępowania wpis częściowy, określony w § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1967 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1973 r. Nr 21, poz. 127). Uzasadnienie faktyczneIUstawa z dnia 16 listopada 1960 r. o zmianie przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 51, poz. 298) wprowadziła do ustawy z dnia 30 grudnia 1950 r. Przepisy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 58, poz. 526 ze zm.) nowość w postaci ustalenia po raz pierwszy, że jednostka gospodarki uspołecznionej dochodząca od pracownika wyrządzonej przez niego szkody uiszcza wpis niższy od wpisu stosunkowego obowiązującego ogólnie przy takiej samej podstawie wymiaru, czyli przy identycznej wartości przedmiotu sprawy. Obniżenie wpisu nastąpiło przez określenie niższej skali procentowej dla wpisu obowiązującego jednostkę gospodarki uspołecznionej. Różnicę między całym wpisem a wpisem obniżonym ustawa nakazywała pobierać z urzędu od przeciwnika, przy czym za podstawę należało brać wysokość sumy od niego zasądzonej. To uprzywilejowanie miało stanowić zachętę dla jednostki poszkodowanej zawinionym czynem pracownika do dochodzenia całej wartości szkody wyrządzonej przez pozwanego.Przedstawione unormowanie zostało zawarte następnie w jednolitym tekście cytowanej ustawy z dnia 30 grudnia 1950 r. w brzmieniu nadanym jej obwieszczeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 1961 r. (Dz. U. Nr 10, poz. 57).Z mocy art. 28 ust. 1 w związku z art. 27 ust. 1 i art. 40 pkt 1-2 i 4-6 tej ustawy jednostka gospodarki uspołecznionej dochodząca od pracownika naprawienia szkody korzystała z ulgi przy uiszczaniu wpisu stosunkowego w całym postępowaniu w sprawie, bez względu na to, czy chodziło o wpis od powództwa głównego lub wzajemnego, interwencji głównej, rewizji, czy też skargi o wznowienie postępowania. Wymienione przepisy wykluczały w tej mierze wszelką wątpliwość. Toteż do czasu wejścia w życie z dniem 20 czerwca 1967 r. nowej ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 24, poz. 110) ukształtowała się jednolita praktyka, wedle której ulga wpisowa obejmuje wszystkie stadia postępowania, w tym postępowanie rewizyjne, a tym bardziej samodzielne postępowanie ze skargi o wznowienie postępowania prawomocnie zakończonego.Nowa ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wydzieliła materię wysokości wpisów i pozostawiła ją do uregulowania w odrębnym akcie prawnym przez Radę Ministrów. Przepis delegacyjny (art. 37 ustawy) został zamieszczony w rozdziale zatytułowanym "Wpis" i otrzymał następującą redakcję: "Rada Ministrów określa w drodze rozporządzenia wysokość wpisów w poszczególnych rodzajach spraw. Rada Ministrów może również określić, w jakich rodzajach spraw jednostki gospodarki uspołecznionej uiszczają przy wszczęciu postępowania wpis częściowy, oraz uregulować zasady uiszczania różnicy pomiędzy tym wpisem a wpisem ustalonym przy zastosowaniu stawek ogólnie obowiązujących".Na podstawie przytoczonego przepisu Rada Ministrów wydała w dniu 13 czerwca 1967 r. rozporządzenie w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1973 r. Nr 21, poz. 127). W § 2 ust. 1 tego rozporządzenia utrzymano zasadę, że jednostka gospodarki uspołecznionej dochodząca od pracownika naprawienia wyrządzonej przez niego szkody uiszcza wpis niższy aniżeli cały wpis stosunkowy, przy czym ten wpis obniżony tym razem nazwano "wpisem częściowym" i rozciągnięto na wypadki dochodzenia przez jednostkę gospodarki uspołecznionej naprawienia szkody od agenta zatrudnionego w handlu uspołecznionym (§ 2 ust. 2 cyt. rozporządzenia).Sformułowanie art. 37 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wywołało rozbieżną wykładnię tego przepisu co do tego, czy uprzywilejowanie jednostki gospodarki uspołecznionej w zakresie wpisu dotyczy wyłącznie pozwu, czy też ma zastosowanie do innych pism podlegających opłacie całego wpisu stosunkowego.W orzeczeniu z dnia 8 maja 1973 r. I PR 129/73 (OSNCP 1974, z. 4, poz. 72) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że "przewidziany w § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1967 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 24, poz. 111) wpis częściowy należny od jednostki gospodarki uspołecznionej, dochodzącej od pracownika lub agenta wyrządzonej przez niego szkody, nie dotyczy rewizji". W uzasadnieniu wyrażonego stanowiska decydujące znacznie dla przyjętego kierunku wykładni Sąd ten przypisał słowom "przy wszczęciu postępowania", użytym w art. 37 ustawy. Mają one oznaczać, że wynikające z tego przepisu upoważnienie delegacyjne zostało ograniczone "do wpisów uiszczanych przy wszczęciu postępowania, a więc pobieranych od pozwu".IIZ podanym rozumieniem art. 37 ustawy przede wszystkim byłby nie do pogodzenia przepis § 2 cyt. rozporządzenia w sprawie określenia wysokości wpisów. Przepis ten powołuje się w całej rozciągłości, nie zawierając jakichkolwiek klauzul wyłączających, na § 1 rozporządzenia, określający wysokości całego wpisu stosunkowego, i na art. 30 ustawy, wyjaśniający, iż wysokość wpisu stosunkowego zależna jest od wartości przedmiotu sprawy. Ponadto przepis § 2 rozporządzenia pozostaje przy wprowadzonym jeszcze przez ustawę z dnia 16 listopada 1960 r. zwrocie "jednostka gospodarki uspołecznionej dochodząca od pracownika naprawienia wyrządzonej przez niego szkody", pojmowanym dotychczas jednolicie jako oznaczający stronę poszukującą odszkodowania w całym procesie.Treść przepisu § 2 rozporządzenia prowadzi przeto do wniosku, że jednostka gospodarki uspołecznionej uiszcza wpis częściowy w każdym wypadku, w którym zasady ogólnie obowiązujące przewidują opłatę całego wpisu stosunkowego.Słowa "przy wszczęciu postępowania" nie wyczerpują się w pojęciu wszczęcia procesu lub w ogóle sprawy. W sprawach cywilnych występują różne rodzaje postępowania. Wystarczy wspomnieć o postępowaniu rewizyjnym, ze skargi o wznowienie postępowania, przed Sądem Najwyższym z rewizji nadzwyczajnej. Każde z nich może być wszczęte. Z kolei nie każde pismo wszczynające sprawę objęte jest dyspozycją wpisu częściowego, o jakim mowa w § 2 rozporządzenia. Tak więc do pozwu "w postępowaniu nakazowym, w którym jednostka gospodarki uspołecznionej dochodzi od pracownika naprawienia wyrządzonej przez niego szkody, nie stosuje się przepisu § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1967 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 24, poz. 111), ustanawiającego wpis częściowy" (uchwała SN z dnia 26 czerwca 1973 r. III PZP 11/73 - OSNCP 1973, z. 12, poz. 209). Podobnie brzmi - w odniesieniu do agenta - nie opublikowana uchwała III CZP 35/73 z dnia 5 lipca 1973 r. Odwrotnie też - pobiera się wpis częściowy, określony w § 2 ust. 1 rozporządzenia, chociaż nie chodzi o czynność wszczęcia sprawy. Na przykład od zgłoszonego przez jednostkę gospodarki uspołecznionej, dochodzącą naprawienia szkody wyrządzonej przez pracownika lub agenta, żądania skierowania do zwykłego postępowania sprawy, w której państwowe biuro notarialne odmówiło wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, należy się wpis uzupełniający do wysokości wpisu częściowego od pozwu (§ 2 ust. 1 i 2 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia).Poważnego ograniczenia przywileju, ustanowionego na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej, której interes pozostaje pod szczególną ochroną prawa, jako że ma za przedmiot własność społeczną (art. 4 zd. 1 k.p.c.), nie dokonuje się w sposób niejednoznaczny. Ustawa, gdy ma na myśli tylko tymczasowe zwolnienie od wpisu, mówi o tym wyraźnie. Na przykład ustawa z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11) ustanawiała domniemania prawne co do pochodzenia majątku zabezpieczonego u podejrzanego. Jej art. 6 § 3 stanowił, że powyższe domniemania mogą być obalone w drodze powództwa przeciwko Skarbowi Państwa albo przeciwko państwowej lub społecznej osobie prawnej, na której rzecz nastąpiło zabezpieczenie lub na której rzecz jest prowadzona egzekucja. W art. 6 § 5 postanowiono, że "pozew jest tymczasowo wolny od opłat sądowych, w razie oddalenia powództwa powód jest obowiązany do uiszczenia opłat na zasadach ogólnych". Podobne sformułowania w odniesieniu do powództwa przeciwko Skarbowi Państwa zawierają przepisy art. 137 § 1 i 3 kodeksu karnego wykonawczego.Jeżeli w przepisie delegacyjnym ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, dotyczącym kwestii wpisów, użyto niejednoznacznego określenia "przy wszczęciu postępowania" bez wyjaśnienia, o jakie postępowanie chodzi, to wytłumaczenia budzącego wątpliwość zwrotu należy poszukiwać przede wszystkim w przepisach najbliższych, czyli traktujących o wpisie (art. 3 ustawy). Artykuł 15 ustawy nakazuje uiścić wpis przy wniesieniu do sądu pisma podlegającego opłacie. W myśl art. 16 ust. 1 zd. 1 ustawy, sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należyta opłata. Według § 9 ust. 1 cyt. rozporządzenia o wysokości wpisów cały wpis pobiera się od: 1) powództwa głównego, 2) powództwa wzajemnego, 3) interwencji głównej, 4) rewizji i 5) skargi o wznowienie postępowania.Jak już poprzednio zaznaczono, art. 37 ustawy o kosztach sądowych posłużył się nowym terminem "wpis częściowy", a jednocześnie sprawę określenia wysokości wpisów odesłał w całości do uregulowania w odrębnym akcie prawnym przez organ delegowany. Z tych przyczyn konieczne stało się wskazanie, że ów nowy termin oznacza to samo, co było dotychczas, tzn. ulgę dla jednostki gospodarki uspołecznionej w opłacie całego wpisu stosunkowego, gdy ten jest wymagany według ogólnych zasad.W aspekcie wymienionych przesłanek, zgodnie z art. 37 ustawy o kosztach sądowych, Rada Ministrów określa w drodze rozporządzenia wysokość wpisów w poszczególnych rodzajach spraw; może ona również określić, w jakich rodzajach spraw jednostki gospodarki uspołecznionej uiszczają - przy wszczęciu postępowania podlegającego opłacie całego wpisu stosunkowego - wpis częściowy, oraz uregulować zasady uiszczania różnicy pomiędzy tym wpisem a wpisem ustalonym przy zastosowaniu stawek ogólnie obowiązujących. Ostatni człon poprzedzającego zdania po spójniku "oraz" czynił zbytecznym bliższe opisanie przez zaznaczenie, że jest to postępowanie "podlegające opłacie całego wpisu stosunkowego", i dlatego w rozporządzeniu opis ten pominięto.Interes fiskalny Państwa wymaga, aby ponoszone przezeń koszty wymiaru sprawiedliwości były przynajmniej częściowo zwracane w drodze opłat sądowych zasilających budżet. Jednakże w sprawie, w której poszkodowana jednostka gospodarki uspołecznionej poszukuje naprawienia szkody od pracownika lub agenta, który ją wyrządził, wzgląd fiskalny nie może zaważyć na kierunku wykładni. W takiej bowiem sprawie zmierza się do uzyskania odszkodowania dla naruszonego mienia społecznego i do obciążenia kosztami sądowymi sprawców szkody.Po rozważeniu przedstawionych przyczyn dochodzi się do zdania o nieistnieniu podstaw uzasadniających odejście od powszechnie, jednolicie stosowanej - pod rządem poprzedniej ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - praktyki korzystania przez jednostki gospodarki uspołecznionej, dochodzące naprawienia szkody od pracownika lub agenta, z obniżonego wpisu stosunkowego również w postępowaniu rewizyjnym i w postępowaniu ze skargi o wznowienie postępowania.