III PZP 30/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie: W. Formański, T. Kasiński, M. Piekarski, S. Rejman, Z. Stypułkowska (sprawozdawca), J. Wasilewski (współsprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej S. Dzwonkowskiego, po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych i po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym wniosku Prokuratora Generalnego PRL z dnia 15 października 1973 r. o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy przepis art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 11) ma zastosowanie do inwalidów wojennych pozostających w spółdzielczym stosunku pracy?",uchwalił następującą zasadę prawną i postanowił wpisać ją do księgi zasad prawnych:Przepis art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 11) ma zastosowanie do rozwiązania spółdzielczego stosunku pracy z inwalidą wojennym lub wojskowym.Uzasadnienie faktycznePytanie prawne zmierza do wyjaśnienia uprawnień inwalidy wojennego lub wojskowego, przysługujących mu z mocy powołanego w pytaniu przepisu, w sytuacji gdy inwalida jest członkiem spółdzielni pracy i "pozostaje w spółdzielczym stosunku pracy".Swoistość spółdzielczego stosunku pracy, w porównaniu z pracowniczym stosunkiem pracy, polega przede wszystkim na tym, że spółdzielnia i członek mają obowiązek pozostawania w stosunku pracy (art. 122 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach - Dz. U. Nr 12, poz. 61 - zwanej dalej "ustawą"). Spółdzielczy stosunek pracy może być nawiązany tylko z osobą, która zostanie przyjęta w poczet członków spółdzielni. Z ustaniem członkostwa wygasa stosunek pracy (art. 126 § 1 ustawy).Rozwiązanie zaś stosunku pracy w czasie trwania członkostwa jest niedopuszczalne, z wyjątkiem wypadków przewidzianych w art. 127 § 1 i art. 128 § 1 (art. 126 § 2 ustawy).Oba te stosunki stanowią różne formy socjalistycznych stosunków pracy, których cel społeczno-gospodarczy jest wspólny. Z tych względów ustawa normuje spółdzielczy stosunek pracy w sposób specjalny tylko w takim zakresie, w jakim różni się on od pracowniczego stosunku pracy. Niektóre przepisy ustawy, np. art. 124 § 2 i 3, art. 127 § 1 i 4 oraz art. 128 § 1, odsyłają wprost do przepisów prawa pracy. Z mocy zaś art. 130 ustawy "w sprawach nie unormowanych w art. 122-129 i innymi przepisami dotyczącymi stosunku pracy członków spółdzielni pracy oraz postanowieniami statutu - mają odpowiednie zastosowanie przepisy dotyczące umowy o pracę osób zatrudnionych w przemyśle i handlu".Statut spółdzielni pracy nie może wyłączyć stosowania bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa pracy, chroniących pracowników przed utratą zatrudnienia, niezależnie od tego, w ramach jakiego stosunku prawnego świadczą oni pracę. Dotyczy to np. przepisów o ochronie trwałości stosunku pracy pracownicy w okresie ciąży lub urlopu macierzyńskiego, w okresie urlopu wypoczynkowego lub usprawiedliwionej nieobecności pracownika w pracy, w okresie 3-miesięcznej nieobecności na skutek tymczasowego aresztowania. Oświadczenie spółdzielni pracy o rozwiązaniu spółdzielczego stosunku pracy w razie naruszenia tych przepisów jest nieważne. Dlatego też art. 127 § 4 ustawy - przy określaniu wysokości odszkodowania z tytułu bezzasadnego wypowiedzenia spółdzielczego stosunku pracy mimo braku gospodarczej konieczności lub nienawiązania go przez spółdzielnię po ustaniu tej konieczności - odsyła do przepisów prawa pracy, jeżeli są korzystniejsze w tym przedmiocie od cytowanej ustawy. Wyłączenie zaś członków spółdzielni pracy z zasięgu szczególnej ochrony czyniłoby zbędnym wskazany przepis ustawy.Do przepisów bezwzględnie obowiązujących należy także powołany w pytaniu prawnym przepis art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Zapewnia on szczególną ochronę trwałości stosunku pracy osobom, których inwalidztwo pozostaje w związku z działaniami wojennymi lub służbą wojskową. W myśl tego przepisu rozwiązanie umowy o pracę przez zakład pracy z takim inwalidą może nastąpić tylko z ważnych przyczyn lub z przyczyn określonych przepisami dotyczącymi rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, po uprzednim uzyskaniu pisemnej zgody właściwego terenowego organu administracji państwowej.Przepis ten ma zastosowanie do wszystkich zakładów pracy i zatrudnionych w nim pracowników-inwalidów, między innymi do spółdzielni pracy, gdyż nie zawiera w tym przedmiocie ograniczenia. Spółdzielnia taka jako podmiot zatrudniający w zakresie swej działalności produkcyjnej, usługowej lub innej jest zakładem pracy, co wynika m.in. z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 30 czerwca 1965 r. o bezpieczeństwie i higienie pracy i art. 7 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Również w rozumieniu ostatnio cytowanej ustawy pracownikiem jest także członek lub kandydat na członka spółdzielni pracy pozostający ze spółdzielnią w stosunku pracy (art. 5 ust. 1).Tak więc zarówno wykładnia gramatyczna, jak i celowościowa art. 28 ust. 3 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych prowadzi do wniosku, iż stosuje się on także do spółdzielczego stosunku pracy.Z chwilą powołania Związku Zawodowego Pracowników Spółdzielni Pracy, zrzeszającego nie tylko pracowników spółdzielni pracy, lecz także i członków, zostali oni objęci przewidzianą w prawie pracy szczególną ochroną organów związków zawodowych przed utratą zatrudnienia (Biuletyn CZSP z 1969 r. Nr 12, poz. 29 i Nr 20, poz. 60). Brak jest zaś podstaw do odmiennej wykładni wówczas, gdy oprócz lub zamiast współdziałania organu związkowego obowiązujący przepis - jak to ma miejsce co do inwalidy wojennego i wojskowego - wymaga do rozwiązania z nim umowy o pracę uprzedniej zgody właściwego terenowego organu administracji państwowej.Centralna Rada Związków Zawodowych, wypowiadając swój pogląd w trybie art. 63 k.p.c., zajęła stanowisko, iż przepis art. 28 ust. 3 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin ma zastosowanie do inwalidów zatrudnionych na podstawie spółdzielczej umowy o pracę.Wymieniony przepis, jako należący do prawa pracy, ma zastosowanie do spółdzielczego stosunku pracy, lecz nie do członkostwa, gdyż nie jest ono normowane prawem pracy, aczkolwiek jest niezbędne do powstania i istnienia spółdzielczego stosunku pracy (art. 122 oraz 126 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Przepis ten ogranicza dopuszczalność rozwiązania z inwalidą wojennym lub wojskowym umowy o pracę przez zakład pracy, nie normuje natomiast następstw prawnych innych zdarzeń, na skutek których stosunek pracy ustaje (np. wskutek rozwiązania umowy o pracę przez inwalidę lub na podstawie wzajemnego porozumienia stron, wskutek wygaśnięcia tej umowy z upływem trzymiesięcznego okresu tymczasowego aresztowania). Nie normuje więc też następstw prawnych ustania członkostwa w postaci wygaśnięcia spółdzielczego stosunku pracy (art. 126 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach).O członkostwie zaś - poza wystąpieniem członka - decydują upoważnione do tego organy spółdzielni jako samorządnego zrzeszenia z mocy art. 1, 14, 21 i 38 § 5 ustawy. Uzależnienie wykluczenia albo wykreślenia członka ze spółdzielni od zgody innych organów naruszałoby wymienione przepisy.Z tych przyczyn należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.