I PR 37/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN B. Błachowska (spraw.).Sędziowie SN: S. Szymańska, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 1990 r. sprawy z powództwa C. C. i J. S. przeciwko Kombinatowi Państwowych Gospodarstw Rolnych w S. o wysokość dodatku stażowego na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 27 listopada 1989 r. sygn. akt (...):zmienia zaskarżony wyrok i zasądza od Kombinatu Państwowych Gospodarstw Rolnych w S. na rzecz:- powoda J. S. kwotę 102.345 zł (sto dwa tysiące trzysta czterdzieści pięć złotych) z 55% od dnia 2 czerwca 1989 r. do 14 lipca 1989 r.; 99% od dnia 15 lipca 1989 r. do 31 października 1989 r. i 120% od 1 listopada 1989 r.,- powoda C. C. kwotę 156.710 zł (sto pięćdziesiąt sześć tysięcy siedemset dziesięć złotych) z 55% od dnia 2 czerwca 1989 r. do 14 lipca 1989 r.; 99% od dnia 15 lipca 1989 r. do 31 października 1989 r. i 120% od dnia 1 listopada 1989 r.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie - po przejęciu sprawy przekazanej przez Sąd Rejonowy - wyrokiem z dnia 27 listopada 1989 r. oddalił roszczenie powodów o przyznanie im dodatków za staż pracy w Kombinacie Państwowych Gospodarstw Rolnych w S. Sąd ustalił, że powód J. S. był zatrudniony u pozwanego od dnia 1 kwietnia 1959 r. do dnia 31 marca 1987 r., tj. do czasu uzyskania emerytury. Rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło na zasadzie porozumienia stron w związku z otrzymaniem przez powoda emerytury. Zaraz następnego dnia, tj. 1 kwietnia 1987 r. strony zawarły nową umowę o pracę na 3/4 etatu, w ramach której powód wykonywał ten sam rodzaj pracy co uprzednio.Powód C. C. był zatrudniony u strony pozwanej od dnia 1 maja 1947 r. do dnia 5 listopada 1987 r. Umowa o pracę została rozwiązana za porozumieniem stron w związku z otrzymaniem przez powoda emerytury, od dnia 11 stycznia 1988 r. strony zawarły nową umowę na 3/4 etatu.Obaj powodowie otrzymywali dodatek stażowy, ale od dnia 1 października 1988 r. zostali pozbawieni tego dodatku po wprowadzeniu zmian do zakładowego systemu wynagradzania protokołem dodatkowym Nr 5.Sąd doszedł do wniosku, że u strony pozwanej wprowadzono dodatek stażowy wg pkt 2 art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania, tj. dodatek za staż pracy w danym zakładzie. Strona pozwana miała prawo swobodnego sformułowania § 23 porozumienia płacowego. Dlatego w świetle art. 19 ust. 5 pkt 3 wymienionej ustawy nie można uznać, iż normy § 23 ust. 1-7 wg porozumienia dodatkowego nr 5 z dnia 20 września 1988 r. są sprzeczne z prawem. W tymże § 23 wyłączono z okresów zatrudnienia okresy pracy zakończone rozwiązaniem stosunku pracy na zasadzie porozumienia stron.Od wyroku powyższego rewizję złożyli powodowie, którzy domagają się zasądzenia właściwej kwoty dodatku stażowego łącznie ze stosownymi odsetkami.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Porozumienie zawarte w dniu 20 listopada 1984 r. w sprawie wprowadzenia zakładowego systemu wynagradzania w Kombinacie Państwowych Gospodarstw Rolnych S. w art. 17 ust. 1 przewiduje, że pracownikowi przysługuje wynagrodzenie zasadnicze oraz inne składniki wynagrodzenia i świadczeń na zasadach określonych w zał. nr 1 do porozumienia. W tymże zał. nr 1 w rozdz. IX znajduje się § 23, którego treść ustalona protokołem dodatkowym nr 5 z dnia 20 września 1988 r. brzmi następująco:"Pracownikom wynagradzanym wg zasad określonych w porozumieniu przysługuje dodatek za staż pracy. Podstawę wymiaru dodatku stanowi wynagrodzenie zasadnicze (godziny normalne i nadliczbowe). Dla pracowników zatrudnionych w macierzystym zakładzie pracy dodatek wynosi:a)po 5 latach pracy 5% podstawy wymiaru dodatku,b) po każdym następnym przepracowanym roku dodatek zwiększa się o 1,2% podstawy dodatku.Do okresu pracy wymaganego do uzyskania dodatku za wieloletnią pracę zalicza się okresy zatrudnienia w macierzystym zakładzie pracy z wyłączeniem okresów zatrudnienia zakończonych:1)rozwiązaniem umowy w drodze porozumienia stron,2)wygaśnięcia w skutek porzucenia pracy,3) rozwiązania umowy przez zakład pracy bez wypowiedzenia z winy pracownika,4) przez oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia.Do okresu pracy zalicza się zatrudnienia w innym zakładzie pracy w razie przeniesienia służbowego do zakładu macierzystego lub przejścia w drodze porozumienia między zakładami do zakładu macierzystego.Do okresu uprawniającego do dodatku za staż pracy zalicza się okresy niewykonywania pracy wskutek:1) zwolnienia od pracy zawodowej w związku z powołaniem lub wyborem do pełnienia funkcji państwowych lub społecznych w radach narodowych, związkach zawodowych, organizacjach społecznych i politycznych zgodnie z obowiązującymi przepisami,2)odbywania służby wojskowej,3)zwolnienia pracownika z pracy, jeżeli został przywrócony do pracy na podstawie prawomocnego wyroku sądowego,4) inne okresy zaliczalne na podstawie przepisów szczególnych.Do okresu stanowiącego podstawę do przyznania dodatku za staż pracy nie są zaliczane:a)urlopy bezpłatne,b)okresy pobierania renty inwalidzkiej i chorobowej oraz zasiłku rehabilitacyjnego".Analizując całą treść § 23 nie można podzielić poglądu Sądu Wojewódzkiego, że zakładowy system wynagradzania obowiązujący u strony pozwanej przewiduje dodatki za staż pracy wg wariantu przewidzianego w art. 19 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (tekst jedn.: Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196). Wymieniony przepis przewiduje, że porozumienie może wprowadzić dodatek za staż pracy w danym zakładzie pracy.Wbrew bowiem temu poglądowi zakładowy system wynagradzania u strony pozwanej przyjął dodatki za staż pracy wg wariantu przewidzianego w art. 19 ust. 1 pkt 3 wspomnianej ustawy, który przewiduje dodatek za ogólny staż pracy, tj. staż zakładowy (staż "w danym zakładzie") plus poprzednie okresy zatrudnienia ("z uwzględnieniem poprzednich okresów zatrudnienia"). Za takim charakterem dodatku przemawia ta część § 23, w której przewiduje się zaliczenie pracy w innym zakładzie pracy w razie przeniesienia służbowego do zakładu macierzystego lub przejścia w drodze porozumienia między zakładami do zakładu macierzystego jak również wliczenie do ogólnego stażu pracy innych okresów zaliczanych na podstawie przepisów szczególnych, a niektóre z tych okresów zaliczalnych będą niewątpliwie "poprzednimi okresami zatrudnienia" np. zawodowa służba wojskowa (taką uchwałę przyjął Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 26 października 1989 r., III PZP 40/89).Przy dodatku wg wariantu z art. 19 ust. 1 pkt 2 liczy się wyłącznie zakładowy staż pracy bez żadnego wliczania jakichkolwiek poprzednich okresów zatrudnienia, chociażby zmiana zatrudnienia następowała w związku z przeniesieniem służbowym czy porozumieniem stron.Zarówno przy dodatku z art. 19 ust. 1 pkt 2 jak i dodatku z art. 19 ust. 1 pkt 3 liczy się staż pracy "w danym zakładzie pracy", który nosi nazwę zakładowego stażu pracy, z tym że przy dodatku z pkt 3 ust. 1 art. 19 - poza zakładowym stażem pracy uwzględnia się poprzednie okresy zatrudnienia, a taki staż pracy nosi nazwę ogólnego stażu.Co należy rozumieć przez pojęcie stażu pracy "w danym zakładzie pracy" z art. 19 ust. 1 pkt 2 i 3 wymienionej ustawy, wyjaśnia ust. 5 pkt 1 tego przepisu przewidujący, że jeżeli porozumienie określa uprawnienia do dodatku za staż pracy w danym zakładzie do stażu pracy wlicza się wyłącznie okres zatrudnienia w tym zakładzie, z tym że minimalny okres stażu pracy w danym zakładzie wynosi rok.Jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu cyt. wyżej uchwały - art. 19 ust. 5 pkt 1 ustawy o zakładowych systemach wynagradzania zawiera ustawową wykładnię pojęcia stażu pracy "w danym zakładzie pracy". Ta wykładnia odnosi się wprost do dodatku za staż pracy przewidzianego w art. 19 ust. 1 pkt 2, tj. dodatku uwzględniającego wyłącznie zakładowy staż pracy. Jednakże nie byłaby poprawna interpretacja przepisu, która przyjmowałaby różne znaczenie takich samych zwrotów użytych w jednym przepisie. Toteż określenie: staż pracy "w danym zakładzie pracy" użyte w art. 19 ust. 1 pkt 3 musi być rozumiane tak samo jak to samo określenie użyte w art. 19 ust. 1 pkt 2 w zw. z ust. 5 pkt 1.W sprawie - jak to już zostało wyżej podane - chodzi o dodatek za staż pracy uwzględniający ogólny staż pracy, tj. zakładowy staż i poprzednie okresy zatrudnienia.Powstaje pytanie czy pracownik - emeryt - podejmujący zatrudnienie po otrzymaniu emerytury w ograniczonym wymiarze czasu pracy w tym samym zakładzie pracy, w którym pracował na pełnym etacie przed otrzymaniem emerytury, zachowuje staż pracy "w danym zakładzie pracy" czyli zakładowy staż pracy czy też jego zatrudnienie przed otrzymaniem emerytury jest - dla nowego stosunku pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy - poprzednim zatrudnieniem.Na pytanie to należy udzielić następującej odpowiedzi:W świetle art. 19 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (tekst jedn.: Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196) okres zatrudnienia pracownika przed otrzymaniem emerytury, podejmującego zatrudnienie po otrzymaniu emerytury w tym samym zakładzie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, jest zatrudnieniem "w danym zakładzie pracy", a tym samym wlicza się do zakładowego stażu pracy dla celów związanych z dodatkiem za staż pracy przewidzianym w art. 19 ust. 1 pkt 2 i 3 wymienionej ustawy.Za postawioną tezą przemawiają następujące argumenty:Artykuł 19 ust. 5 pkt 1 nic nie mówi o przerwach w zatrudnieniu w danym zakładzie pracy. Przepis wymaga jedynie, aby był to okres zatrudnienia w tym zakładzie pracy, czyli w jednym i tym samym zakładzie pracy. Dlatego w świetle ustawowej wykładni pojęcia stażu pracy "w danym zakładzie pracy" przyjętej w ustawie o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania - "nie można przyjmować interpretacji panującej przed "wejściem w życie tej ustawy (a ściśle: przed wejściem w życie zmiany art. 16 wprowadzonej ustawą z dnia 17 czerwca 1988 r. o zmianie ustawy o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 20, poz. 134) - którym jest obecny art. 19) polegającej na tym, że zakładowy staż pracy uważało się za (…) w sytuacji faktycznej leżącej u podstaw rozstrzyganej sprawy. Według tej interpretacji, jeżeli ustał stosunek pracy w danym zakładzie pracy, to chociażby następnie pracownik podjął w tym samym zakładzie pracę, nową umową o pracę, to dla tego nowego stosunku pracy okres uprzedniego zatrudnienia był uważany za poprzedni okres zatrudnienia. Ta wykładnia opierała się na różnych przepisach mających wówczas zastosowanie.Obecnie taka wykładnia nie znajduje oparcia w przepisach ustawy o zakładowych systemach wynagradzania. Przeciwnie - z art. 19 ust. 5 pkt 1 i wynika inna zasada. Ustawodawca przyjął bowiem jako jedyne kryterium uznania stażu "w danym zakładzie pracy" warunek, aby był to okres zatrudnienia w tym samym zakładzie pracy. Dlatego zmiana rodzaju umowy o pracę, a ściśle rozwiązanie jednej umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy i zawarcie nowej umowy o pracę z "własnym" emerytem w niepełnym wymiarze czasu pracy, bez żadnej przerwy w zatrudnieniu (jak z powodem J. S.) bądź nawet po pewnej przerwie (tak jak z powodem C. C.) nie może mieć wpływu na uznanie, że dla celów związanych z dodatkiem za staż pracy, uprzednie jak i obecne zatrudnienie wlicza się do zakładowego stażu pracy.W przedmiocie wykładni pojęcia stażu "w danym zakładzie pracy" pkt 2 i 3 ust. 5 art. 19 nie wprowadzają ograniczeń, które sprzeciwiałyby się takiej interpretacji, którą na podstawie wykładni gramatycznej art. 19 ust. 5 pkt 1 przeprowadził wyżej Sąd Najwyższy. Wobec tego, że ustawodawca wyjaśnił w przepisie pojęcie stażu pracy "w danym zakładzie pracy" nie ma podstaw prawnych do stosowania innych przepisów, w szczególności zawartych w kodeksie pracy a odnoszących się do liczenia stażu pracy, ale dla innych celów, a nie dla celów związanych z dodatkami za staż pracy.Podobny pogląd jak wyżej, aczkolwiek bez bliższego uzasadnienia wyraziło Biuro Prawne i Zbiorowych Stosunków Pracy NSZZ "Solidarność" w piśmie do Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 1990 r.Jak wynika z cyt. wyżej w całości § 23 zakładowego systemu wynagradzania obowiązującego u strony pozwanej, strony porozumienia trochę inaczej określiły zakładowy staż pracy. Przyjęły bowiem, że jest to okres zatrudnienia w macierzystym zakładzie pracy z wyłączeniem okresów zatrudnienia zakończonych rozwiązaniem umowy o pracę w drodze porozumienia stron, wypowiedzeniem umowy przez jedną ze stron, rozwiązaniem umowy o pracę przez zakład bez wypowiedzenia z winy pracownika i wygaśnięciem wskutek porzucenia pracy. Przyjęto więc w tymże porozumieniu, że sama przerwa w stosunkach pracy nie ma wpływu na liczenie zakładowego stażu pracy, gdyż decyduje fakt pozostawania w zatrudnieniu w macierzystym zakładzie pracy (w danym zakładzie pracy), ale uzależniono liczenie tego stażu od sposobu ustania uprzedniego stosunku pracy, wyłączając zatrudnienie zakończone w sposób najczęściej występujący w praktyce zakładów pracy, w tym zatrudnienie zakończone rozwiązaniem umowy w drodze porozumienia stron, a w ten sposób najczęściej rozwiązuje się umowę z chwilą otrzymania przez pracownika emerytury.W stanie faktycznym sprawy z powodami rozwiązano umowy w drodze porozumienia stron, dlatego w dalszych rozwiązaniach Sąd Najwyższy pomija inne wyłączenie z zakładowego stażu pracy przewidziane w cyt. § 23.Sąd Wojewódzki uznał, że zapis zakładowego systemu wynagradzania wyłączający z zakładowego stażu pracy okresy zatrudnienia w tym samym zakładzie pracy (w macierzystym zakładzie pracy) tylko dlatego, że wcześniej stosunek pracy został rozwiązany na podstawie wzajemnego porozumienia jest prawnie skuteczny, albowiem art. 19 ust. 5 pkt 3 ustawy o zakładowych systemach wynagradzania, pozwala na taką swobodę zakładu pracy w kształtowaniu norm płacowych.Tego poglądu nie można podzielić. Jak wynika już z dotychczasowych rozważań wykładnia pojęcia stażu "praca w danym zakładzie pracy" z art. 19 ust. 5 pkt 1 jest ustawową wykładnią, a art. 7 ust. 1 zd. 1 przewiduje, że porozumienie określa zasady wynagradzania pracowników na warunkach określonych w ustawie. Tymczasem zarówno art. 19 jak i inne przepisy wymienionej ustawy nie przewidują możliwości prawnej wyłączenia z zakładowego stażu pracy okresów uprzedniego zatrudnienia pracownika w tym samym zakładzie pracy tylko dlatego, że uprzedni stosunek pracy ustał w sposób najbardziej uprzywilejowany przez ustawodawcę, tj. rozwiązany na podstawie porozumienia stron. Jeszcze rdz wymaga tu podkreślenia, że art. 19 ust. 5 pkt 1 stanowi tylko jeden warunek, na podstawie którego można liczyć zakładowy staż pracy, tj. aby okres zatrudnienia był w tym samym zakładzie pracy. Z powołanego przez Sąd Wojewódzki art. 19 ust. 5 pkt 3 także nie wynika wyłączenie okresów zatrudnienia w tym zakładzie pracy zakończonych rozwiązaniem stosunku pracy na podstawie porozumienia stron, jak również przepis ten nie stwarza możliwości prawnej wprowadzenia takiego wyłączenia.W myśl art. 19 ust. 5 pkt 3 - z zastrzeżeniem pkt 2 - nie obowiązują dotychczasowe przepisy ustalające okresy warunkujące nabycia uprawnienia do dodatku za staż pracy oraz odpowiadające tyra okresom procentowe wymiary dodatku, w tym także maksymalna jego wysokość. Sąd przeoczył, że w tymże przepisie chodzi o wyłączenie dotychczasowych przepisów odnoszących się do rozmiarów (długości), okresów uprawniających do dodatku (np. co roku). Świadczy o tyra zwrot "oraz odpowiadające tym okresom procentowe wymiary dodatku". Procentowe wymiary dodatku za staż pracy uzależnione bowiem były w dotychczasowych przepisach od długości okresów stażu pracy. Dlatego pkt 3 ust. 5 art. 19 nie może być rozumiany jako wyłączający zasadę z pkt 1 ust. 5 art. 19 bądź jako stwarzający możliwość prawną dla zakładów obalenia tej zasady w zakładowych porozumieniach płacowych.Sprzeczność jaka istnieje między § 23 zakładowego systemu wynagradzania obowiązującego u strony pozwanej a art. 19 ust. 5 pkt 1 w zw. z art. 19 ust. 1 pkt 3, należy rozumieć w sposób przyznający prymat przepisom powszechnie obowiązującym. Wprawdzie z art. 5 k.p., art. 2417 § 6 k.p. oraz art. 23 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. wynika zasada pierwszeństwa norm zakładowych przed przepisami powszechnie obowiązującymi nawet gdy normy zakładowe są mniej korzystne dla pracowników, ale zasada ta odnosi się wyłącznie do sytuacji, gdy ustawa o zakładowych systemach wynagradzania pozwala wprost unormować dane świadczenie w sposób mniej korzystny dla pracowników niż to wynika z przepisów powszechnie obowiązujących. Jeżeli ustawa nie wprowadziła takiej możliwości prawnej, to w miejsce norm zakładowych sprzecznych z jej przepisami muszą mieć zastosowanie przepisy tej ustawy. Wynika to wprost z cyt. już art. 7 ust. 1 zd. pierwsze wymagającego, aby porozumienie płacowe było zgodne z ustawą.W rozpoznawanej sprawie należy więc uznać, że norma § 23 zakładowego systemu wynagradzania w części dotyczącej wyłączenia z zakładowego stażu pracy okresów zatrudnienia u strony pozwanej w danym zakładzie pracy zakończonych rozwiązaniem stosunku pracy za porozumieniem stron jako sprzeczna z art. 19 ust. 1 pkt 3 w zw. z ust. 5 pkt 1, nie może mieć zastosowania w sytuacji powodów, których ponad 40-letni okres zatrudnienia u strony pozwanej podlega wliczeniu do zakładowego stażu pracy dla celów związanych z dodatkiem za staż pracy, mimo że ich uprzedni stosunek pracy u tej strony został rozwiązany za porozumieniem stron w związku z otrzymaniem emerytury i obecny stosunek pracy jest zawarty na 3/4 etatu.Ze sprawy wynika, że powodowie dochodzili zasądzenia konkretnych sum, wyliczonych przez stronę pozwaną w piśmie do Sądu Wojewódzkiego z dnia 9 października 1989 r.Za okres od października 1988 r. do października 1989 r. powodom nie wypłacono:- J. S. kwoty 102.345 zł,- C. C. kwoty 156.710 zł.Sumy te nie były przez powodów kwestionowane, dlatego Sąd Najwyższy uznał je za niesporne.Z tych względów, przyjmując, że Sąd Wojewódzki naruszył jedynie przepisy prawa materialnego, Sąd Najwyższy uznał, że istnieją warunki do zmiany zaskarżonego wyroku (art. 390 § 1 k.p.c.) i dlatego orzekł jak w sentencji wyroku, zasądzając również odsetki za zwłokę w wysokości wynikającej z przepisów (art. 481 § 2 k.c.).