III CZP 53/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: J. Krajewski, J. Pietrzykowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Jana F. przeciwko: 1) Rzemieślniczej Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu "Budometal" w C., 2) Zakładom Gastronomicznym w C., 3) WSS "Społem" w K. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 30 kwietnia 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy rzemieślnikowi, członkowi rzemieślniczej spółdzielni zaopatrzenia i zbytu, jeśli wykonał on dzieło na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej, która wykonanie tego dzieła zleciła spółdzielni, przysługuje roszczenie z art. 405 k.c. z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia - w sytuacji gdy roszczenie spółdzielni o zapłatę wynagrodzenia w stosunku do tej jednostki uległo z winy rzemieślnika rocznej prekluzji arbitrażowej i przedawnieniu z art. 118 k.c.?",postanowił:Rzemieślnikowi, członkowi rzemieślniczej spółdzielni, który na zlecenie tej spółdzielni wykonał dzieło zamówione przez inną osobę, będącą jednostką gospodarki uspołecznionej, w stosunku do której roszczenie rzemieślniczej spółdzielni o zapłatę wynagrodzenia uległo przedawnieniu, nie przysługuje względem tej osoby - z tytułu wykonania dzieła w granicach udzielonego rzemieślnikowi przez spółdzielnię zlecenia - roszczenie, oparte na przepisach art. 405 k.c. o bezpodstawnym wzbogaceniu. Uzasadnienie faktyczneW pozwie z dnia 24.I.1970 r. powód domagał się zasądzenia od Rzemieślniczej Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu "Budometal" w C. zapłaty należności za roboty wykonane przez niego - na podstawie udzielonych mu przez pozwaną Spółdzielnię zleceń - na rzecz WSS "Społem" w K. - Oddział w R.S. oraz na rzecz Zakładów Gastronomicznych w C. Po wezwaniu na wniosek powoda do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanych (art. 194 k.p.c.) ostatnio wymienionych dwóch osób prawnych Sąd Powiatowy w Chorzowie wyrokiem z dnia 17.IX.1973 r. zasądził na rzecz powoda od Zakładów Gastronomicznych w C. kwotę 15.642 zł z odsetkami i kosztami procesu oraz od WSS "Społem" w K. - Oddział w R.S. kwotę 29.885 zł z odsetkami i kosztami procesu, oddalił natomiast powództwo w stosunku do pozwanej Rzemieślniczej Spółdzielni "Budometal". Sąd Powiatowy ustalił, że powód na zlecenia Rzemieślniczej Spółdzielni jako jej członek wykonał w zakresie prowadzonego przez siebie warsztatu rzemieślniczego roboty (napisy, wywieszki reklamowe, szyldy firmowe, plansze na szkle i tworzywie sztucznym), przeznaczone dla WSS "Społem" - Oddział w R.S. oraz dla Zakładów Gastronomicznych w C.Sąd ten uznał powództwo w stosunku do pozwanej Rzemieślniczej Spółdzielni za nieuzasadnione dlatego, że powód przedstawił tej Spółdzielni rachunki za wykonane roboty częściowo po upływie rocznego terminu przedawnienia, obowiązującego w stosunkach między jednostkami podlegającymi państwowemu arbitrażowi gospodarczemu, częściowo zaś ze znacznym opóźnieniem, uniemożliwiającym pozwanej Spółdzielni uzyskanie od zleceniodawców zaspokojenia roszczenia o wynagrodzenie za wykonane roboty przed upływem terminu przedawnienia. Natomiast roszczenie w stosunku do pozostałych pozwanych Sąd Powiatowy uznał za uzasadnione dlatego, że skoro w istocie powód wykonał roboty na ich rzecz, to ci pozwani - na podstawie art. 405 k.c. - obowiązani są zwrócić powodowi korzyści uzyskane bezpodstawnie jego kosztem.Wyrok pierwszej instancji zaskarżyła tylko pozwana Spółdzielnia "Społem", zarzucając po swej stronie brak legitymacji biernej i podnosząc, że nie łączył jej z powodem jakikolwiek stosunek umowny, gdyż zawarła ona umowę o wykonanie robót z pozwaną Rzemieślniczą Spółdzielnią. Przy rozpoznawaniu sprawy na skutek rewizji pozwanej Spółdzielni "Społem" nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwości wyrażone w przytoczonym w sentencji niniejszej uchwały zagadnieniu prawnym, które ten Sąd przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Istota bezpodstawnego wzbogacenia, uzasadniającego roszczenie o wydanie korzyści w naturze bądź też o zwrot jej wartości, sprowadza się do uzyskania przez osobę wzbogaconą kosztem osoby zubożonej korzyści majątkowej bez podstawy prawnej (art. 405 k.c.). Bezpodstawne wzbogacenie w rozumieniu cytowanego przepisu zachodzi wtedy, gdy w rezultacie określonego zdarzenia następuje wzbogacenie jednej osoby kosztem innej osoby, czyli gdy zachodzi wzajemna zależność pomiędzy uzyskaniem korzyści majątkowej przez wzbogaconego a uszczerbkiem majątkowym doznanym przez zubożonego. Dalszą przesłanką roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacania jest wykazanie, że osoba wzbogacona uzyskała korzyść majątkową kosztem innej osoby bez podstawy prawnej.Przed rozstrzygnięciem, czy w sytuacji określonej w pytaniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu przez Sąd Wojewódzki przysługuje powodowi w stosunku do pozwanej Spółdzielni "Społem" roszczenie oparte na przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu, należy rozważyć charakter stosunków prawnych, w których następstwie doszło do wykonania przez powoda robót, przeznaczonych w ostatecznym wyniku dla wymienionej Spółdzielni "Społem". Rozważania te przyjmują za punkt wyjściowy stan faktyczny rozpoznawanej sprawy. Wprawdzie w aktach sprawy nie ma dokumentu zawierającego zlecenie Spółdzielni "Społem" dla Rzemieślniczej Spółdzielni wykonania omawianych robót, jednakże z materiału sprawy, a zwłaszcza z ustaleń zawartych w wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 22.IV.1971 r., uchylającego pierwszy wyrok Sądu Powiatowego, wynikałoby, że między stronami niniejszego procesu zachodziły następujące stosunki prawne:Po pierwsze, Spółdzielnia "Społem" zleciła Spółdzielni Rzemieślniczej wykonanie robót, o które chodzi w sprawie, "zlecenie" to zaś kwalifikuje się jako umowa o dzieło w rozumieniu art. 627 i n. k.c., w której stroną zamawiającą jest Spółdzielnia "Społem", a stroną przyjmującą zamówienie jest Spółdzielnia Rzemieślnicza. Po drugie, Spółdzielnia Rzemieślnicza zleciła powodowi jako zrzeszonemu w niej rzemieślnikowi, właścicielowi zakładu rzemieślniczego, wykonanie robót będących przedmiotem pierwszej z wymienionych umów. Tak więc między Spółdzielnią Rzemieślniczą a powodem jako zrzeszonym w niej członkiem doszło do zawarcia umowy, stanowiącej podstawę prawną wykonania przez niego wspomnianych robót.Nie wchodząc w ocenę spornej w orzecznictwie (por. m.in. orz. SN z dnia 22.IX.1962 r. I CR 691/61 - OSNCP 1963, poz. 242 oraz orz. SN z dnia 9.I.1973 r. II CR 640/72 - OSNCP 1973, poz. 179) kwestii charakteru prawnego takiej umowy, do celów związanych z rozstrzygnięciem rozważanego zagadnienia prawnego wystarczy ograniczyć się do stwierdzenia, że umowa zawarta przez spółdzielnię rzemieślniczą z jej członkiem stanowi podstawę prawną zobowiązania rzemieślnika do wykonania zleconych mu przez tę spółdzielnię rzemieślniczą robót. Tak więc rzemieślnik, który stosownie do omawianej umowy wykonał zlecone mu roboty, nie pozostaje w jakimkolwiek stosunku prawnym z osobą, która zamówiła w spółdzielni rzemieślniczej wykonanie tych robót. W konsekwencji roszczenie o zapłatę wynagrodzenia za wykonane roboty (po potrąceniu odpowiedniej marży) może on kierować tylko do rzemieślniczej spółdzielni jako swego kontrahenta, a nie do osoby trzeciej, nie pozostającej z nim w stosunku obligacyjnym. Roszczenie o zapłatę za wykonanie dzieła względem osoby, która zamówiła w drodze umowy ze spółdzielnią rzemieślniczą jego wykonanie, przysługuje tylko tej spółdzielni. Jeżeli bowiem nic innego nie wynika z treści umowy, obejmującej zamówienie udzielone spółdzielni rzemieślniczej przez zamawiającego, to roszczenia rzemieślnika przeciwko kontrahentowi spółdzielni rzemieślniczej nie uzasadniają ani przepisy art. 29-30 obecnie obowiązującej ustawy z dnia 8 czerwca 1972 r. o wykonywaniu i organizacji rzemiosła (Dz. U. Nr 23, poz. 164), ani przepisy obowiązujące przed jej wejściem w życie, ani też postanowienia statutu pozwanej Rzemieślniczej Spółdzielni "Budometal", zwłaszcza postanowienia zamieszczone w § 5 statutu, według których spółdzielnia w szczególności:"5) przyjmuje zamówienia na wykonanie usług, robót i dostaw w zakresie objętym uprawnieniami zrzeszonymi członków,6) zawiera umowy o wykonanie zleceń,7) rozdziela przyjęte zamówienia między zrzeszonych rzemieślników, zgodnie z posiadanymi przez nich uprawnieniami i przyjętymi w tym zakresie zasadami,8) zleca członkom spółdzielni wykonanie usług i produkcji z materiałów własnych członka lub powierzonych (...)".Tak więc obowiązek prawny osoby, która w drodze umowy ze spółdzielnią rzemieślniczą zamówiła wykonanie dzieła, zapłaty wynagrodzenia za to dzieło ciąży na tej osobie względem spółdzielni rzemieślniczej, a nie względem rzemieślnika, który w imieniu spółdzielni i na jej zlecenie wykonał dzieło. Od obowiązku zapłaty takiego wynagrodzenia jest ona wolna w sytuacjach przewidzianych w przepisach prawa cywilnego. Jeżeli zamawiającym jest jednostka gospodarki uspołecznionej, podlegająca państwowemu arbitrażowi gospodarczemu, jak to ma miejsce w rozpoznawanej sprawie, to dopuszczenie przez spółdzielnię rzemieślniczą do upływu przedawnienia powoduje wygaśnięcie przedawnionego roszczenia (art. 117 § 2 k.c.), chyba że państwowa komisja arbitrażowa nie uwzględni upływu terminu przedawnienia (art. 117 § 3 k.c.).Zgodnie z zapatrywaniami utrwalonymi w orzecznictwie i doktrynie, wierzyciel, którego roszczenie uległo przedawnieniu, nie może dochodzić od dłużnika zwrotu korzyści, polegającej na zachowaniu przez niego w swym majątku tego, co powinien był świadczyć wierzycielowi. Skoro bowiem dłużnik zachował w swym majątku korzyść w następstwie przedawnienia się roszczenia wierzyciela, to nie można przypisać mu wzbogacenia się bez podstawy prawnej, gdyż podstawę taką stanowią przepisy o przedawnieniu roszczeń.Tym bardziej w rozpatrywanej sytuacji faktycznej nie można traktować osoby zamawiającej wykonanie dzieła jako bezpodstawnie wzbogaconej kosztem rzemieślnika, skoro osoba ta nie miała obowiązku świadczenia względem niego, lecz względem spółdzielni rzemieślniczej, i skoro zamówione przez tę osobę roboty rzemieślnik wykonał na zlecenie spółdzielni rzemieślniczej; z tą więc spółdzielnią, a nie z zamawiającym powinien się rozliczyć z wykonanego zlecenia. Jeżeli więc rzemieślnik z przyczyn natury faktycznej i prawnej nie może uzyskać zaspokojenia swych roszczeń przez pozostającą z nim w stosunku umownym spółdzielnię rzemieślniczą, to następstw tego nie może przerzucać na kontrahenta tej spółdzielni, pozostającego z nią w stosunku umowy o dzieło. Wzbogacenie bowiem zamawiającego nie jest skutkiem wykonania przez rzemieślnika zleconych mu przez spółdzielnię rzemieślniczą robót, lecz następstwem upływu terminu przedawnienia, powodującego wygaśnięcie roszczenia spółdzielni rzemieślniczej względem osoby zamawiającej o zapłatę wynagrodzenia za wykonanie tych robót. Chodzi tu więc o dwa różne zdarzenia, a w konsekwencji brak jest wzajemnej zależności miedzy zubożeniem powoda a wzbogaceniem pozwanej Spółdzielni "Społem".Dodać należy, że jednostka gospodarki uspołecznionej uzyskująca korzyść, jaka wynika z wygaśnięcia przedawnionego roszczenia, z reguły nie zachowuje wzbogacenia w swoim majątku. W myśl bowiem uchwały z dnia 30 maja 1953 r. (MP Nr 56, poz. 712) dłużnicy mają obowiązek odprowadzania przedawnionych lub sprekludowanych kwot na rachunki budżetowe, zgodnie zaś z uchwałą nr 9 z dnia 5 stycznia 1957 r. (MP Nr 3, poz. 19) jednostki spółdzielcze obowiązane są odprowadzać kwoty przedawnione lub sprekludowane na zasilenie funduszów określonych przez właściwe centrale.Z powyższych względów Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że rzemieślnik, który na skutek zlecenia, udzielonego mu przez spółdzielnię rzemieślniczą, wykonał roboty, zamówione w tej spółdzielni przez inną osobę, nie może dochodzić od tej osoby zapłaty za wykonane roboty na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Roszczenie o zapłatę wprost przez tę osobę mogłoby mu przysługiwać w wypadku, gdyby przewidywała to umowa zawarta między spółdzielnią rzemieślniczą a osobą zamawiającą; wówczas jednak podstawę roszczenia stanowiły nie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, lecz odpowiednie postanowienia umowy.Jednakże brak roszczenia rzemieślnika z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia odnosi się tylko do tych korzyści, które osoba zamawiająca osiągnęła wskutek wykonania zamówienia udzielonego rzemieślniczej spółdzielni. Gdyby bowiem rzemieślnik ponad swój obowiązek, określony w udzielonym mu przez spółdzielnię rzemieślniczą zleceniu, przysporzył osobie zamawiającej korzyści nie objętej treścią umowy - np. gdyby będąc zobowiązany do wykonania roboty z materiałów zamawiającego, użył do wykonania dzieła własnego materiału - to uzyskana przez zamawiającego z tego tytułu korzyść, nie mająca usprawiedliwienia w obowiązku umownym, byłaby korzyścią bez podstawy prawnej, uzasadniającą roszczenie rzemieślnika względem zamawiającego o wydanie tej korzyści lub zwrot równowartości stosownie do dyspozycji art. 405 k.c.Powyższe argumenty uzasadniają udzielenie odpowiedzi na przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne - jak w sentencji uchwały.