VI KZP 96/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Pyszkowski. Sędziowie: L. Chmielewski (współsprawozdawca), K. Czajkowski (sprawozdawca), B. Łubkowski (z Izby Cywilnej), A. Kafarski, Z. Neumann, M. Paluch.Prokurator Prokuratury Generalnej: J. Pozorski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Stanisława R., oskarżonego z art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 1959 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 169) i z art. 55 pkt 8 ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 226), po rozpoznaniu przedstawionego w trybie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 3 grudnia 1970 r. wymagającego zasadniczej wykładni ustawy zagadnienia prawnego, przekazanego przez skład zwykły Sądu Najwyższego na podstawie art. 30 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) powiększonemu składowi Sądu Najwyższego, a mianowicie:"1. Czy w warunkach, kiedy nie został założony przez oskarżonego lub oskarżyciela publicznego środek odwoławczy w zakresie winy lub kary, dopuszczalne jest złożenie przez prokuratora rewizji wyłącznie od części powództwa adhezyjnego przez tegoż prokuratora w imieniu pokrzywdzonego wniesionego i popieranego?2. Czy podlega rozpoznaniu rewizja prokuratora odnosząca się do nie zasądzonej części powództwa, co do której sąd I instancji nie zajął w wyroku stanowiska, skoro w postępowaniu cywilnym w takim wypadku wniesienie rewizji - bez uprzedniego uzupełnienia wyroku - nie byłoby dopuszczalne?".i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Prokurator jest oskarżycielem publicznym przed wszystkimi sądami (art. 35 § 1 k.p.k.). Na podstawie art. 54 k.p.k. prokurator może wytoczyć powództwo cywilne na rzecz pokrzywdzonego albo popierać powództwo wytoczone przez pokrzywdzonego, jeżeli według oceny prokuratora wymaga tego interes społeczny.Proces adhezyjny toczy się według przepisów postępowania karnego, z tym zastrzeżeniem, że w kwestiach nie unormowanych przez te przepisy stosuje się odpowiednio przepisy postępowania cywilnego (art. 60 k.p.k.).Z przepisów art. 374, 392 i 397 § 1 k.p.k. wynika, że prokurator, który występuje jako oskarżyciel publiczny, jest uprawniony do zaskarżenia wyroków - na korzyść i na niekorzyść oskarżonego - nie tylko co do winy, kwalifikacji prawnej i kary, ale także co do powództwa cywilnego.Z uprawnień do zaskarżenia rewizją tylko powództwa cywilnego prokurator może korzystać bez względu na to, czy oskarżony lub oskarżyciel posiłkowy zaskarżył wyrok rewizją, czy też sam prokurator wniósł rewizję od innej części wyroku. Powołane bowiem wyżej przepisy postępowania karnego ani żadne inne nie ograniczają uprawnień prokuratora w zakresie wnoszenia rewizji wyłącznie od części wyroku dotyczącej powództwa cywilnego w sprawach, w których występuje on jako oskarżyciel publiczny.Prokurator, wytaczając powództwo cywilne na rzecz pokrzywdzonego, nie wstępuje w jego miejsce i nie staje się powodem cywilnym. Dotyczy to tym bardziej wypadku, gdy prokurator popiera powództwo wytoczone przez pokrzywdzonego, który w tej sytuacji zachowuje nadal pełną samodzielność działania i wszystkie prawa strony.Prokurator wytaczając lub popierając powództwo cywilne, działa przede wszystkim w interesie społecznym. Taki sam charakter ma również rewizja prokuratora od tej części wyroku, która dotyczy tylko powództwa cywilnego, wobec czego zrównanie go z powodem cywilnym dochodzącym w procesie karnym osobistych roszczeń majątkowych pozostawałoby w sprzeczności ze stanowiskiem prokuratora, którego obowiązkiem jest stanie na straży praworządności. Z przytoczonych rozważań wynika, że przepis art. 396 § 1 k.p.k., który ogranicza uprawnienia powoda cywilnego w procesie karnym, nie dotyczy prokuratora, tak jak nie dotyczy go także np. norma art. 330 k.p.k. Na rzecz tego poglądu przemawia także zasada, że przepisy ograniczające uprawnienia stron są wyraźnie w ustawie ustanowione, a jako takie nie mogą być rozszerzająco interpretowane. Jeżeli zatem art. 396 § 1 k.p.k. zawiera ograniczenie w zakresie zaskarżenia wyroku przez powoda cywilnego, to ograniczenie to nie może dotyczyć prokuratora, który na podstawie art. 54 k.p.k. wytoczył lub popierał powództwo.W końcu podkreślić należy, że uprawnienia oskarżonego do zaskarżenia rewizją wyroku karnego tylko w części dotyczącej powództwa cywilnego, mimo niezaskarżenia go przez inne uprawnione strony, wyprowadzić można przede wszystkim z tego, że żaden z przepisów postępowania karnego nie ogranicza jego uprawnień do zaskarżenia wyroku w omawianym zakresie.Na rzecz uprawnień prokuratora, jak wyżej wskazano, przemawia, poza ogólnym unormowaniem jego prawa do zaskarżenia i brakiem w tym zakresie ograniczeń ustawowych, szereg innych przepisów postępowania karnego określających pozycję prokuratora i charakter jego działalności w procesie adhezyjnym, stanowiącym część procesu karnego.Z omawianą kwestią łączy się unormowanie przewidziane w art. 362 § 3 k.p.k. w związku z art. 407 k.p.k.W myśl art. 362 § 3 k.p.k. sąd orzeka o pozostawieniu powództwa cywilnego bez rozpoznania, jeżeli materiał dowodowy ujawniony w toku rozprawy nie wystarcza do rozstrzygnięcia powództwa, a uzupełnienie tego materiału spowodowałoby znaczną przewlekłość postępowania. To unormowanie obowiązuje w myśl art. 407 k.p.k. także w postępowaniu rewizyjnym prowadzonym zarówno wskutek rewizji powoda cywilnego, jak i prokuratora. Z powyższego wynika, że rewizja prokuratora dotycząca powództwa cywilnego - podobnie jak i rewizja powoda cywilnego - nie może być uwzględniona w całości lub w części wówczas, gdy nie pozwala na to materiał dowodowy zebrany w sprawie karnej, że zatem sąd rewizyjny nie może uchylić wyroku sądu pierwszej instancji tylko w części dotyczącej powództwa cywilnego i przekazać sprawy w tym jedynie zakresie do ponownego rozpoznania. Kodeks postępowania karnego bowiem nie zezwala na to, żeby postępowanie dowodowe zmierzające do wykazania zasadności powództwa cywilnego dochodzonego w drodze procesu karnego mogło być prowadzone co do całości lub części roszczenia wtedy, gdy nie prowadzi się już postępowania dowodowego w zakresie samego przestępstwa (por. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 26 lutego 1969 r. VI KZP 35/68, OSNKW z 1969 r. nr 6, poz. 65).Z tej zasady wynika, że prokurator nie mógłby wnieść rewizji od wyroku uniewinniającego lub umarzającego postępowanie w części dotyczącej powództwa cywilnego pozostawionego bez rozpoznania, gdyby jednocześnie nie zaskarżył wyroku co do winy lub gdyby co do winy nie skarżył wyroku oskarżyciel posiłkowy (por. powołaną wyżej uchwałę VI KZP 35/68 oraz uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 10 października 1956 r. VI KO 98/55, OSN z 1957 r. nr 1, poz. 1).2. W myśl art. 362 § 1 k.p.k. sąd zasądza lub oddala powództwo cywilne w całości lub w części w razie skazania oskarżonego, jak również w razie odstąpienia od wymierzenia kary lub warunkowego umorzenia postępowania. W razie innego rozstrzygnięcia, a więc uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania, sąd pozostawia powództwo cywilne bez rozpoznania (art. 362 § 2 k.p.k.). Sąd pozostawia także powództwo cywilne bez rozpoznania z przyczyn wymienionych w art. 362 § 3 k.p.k. (o czym była już mowa wyżej).Z przytoczonych przepisów wynika, że sąd karny obowiązany jest rozstrzygnąć o powództwie cywilnym w sposób w nich przewidziany. Od takiego rozstrzygnięcia przysługuje stronom środek odwoławczy określony w rozdziale 39 i 40 k.p.k.Jeżeli w sprawie sąd karny orzekł tylko co do części roszczenia cywilnego, a co do reszty nie rozstrzygnął w wyroku, to stronie nie może przysługiwać środek odwoławczy w zakresie tej reszty roszczenia. Rewizja bowiem nie jest dopuszczalna od wyroku co do części roszczenia w nim rozstrzygniętego, bo byłoby to sprzeczne z przepisami art. 374 i 392 k.p.k. W razie więc braku rozstrzygnięcia sądu karnego co do części powództwa cywilnego prokuratorowi lub powodowi cywilnemu przysługuje prawo jej dochodzenia w procesie cywilnym (por. uchwałę Sądu Najwyższego wpisaną do księgi zasad prawnych III PZP 15/66 z dnia 30 maja 1966 r., OSNCP z 1966 r. nr 12, poz. 204). Zaznaczyć przy tym należy, że w postępowaniu adhezyjnym nie może mieć zastosowania norma art. 351 k.p.c., albowiem kwestię uzupełnienia wyroku karnego normuje inaczej przepis art. 368 k.p.k., wyłączając tym samym możliwość stosowania w myśl art. 60 k.p.k. odpowiednio przepisu art. 351 k.p.c.Skoro więc art. 351 k.p.c. nie może mieć odpowiedniego zastosowania w postępowaniu adhezyjnym, to pozostaje w powyższej sytuacji tylko prawo dochodzenia reszty roszczenia (co do której sąd karny nie rozstrzygnął w wyroku) w drodze odrębnego procesu cywilnego.