III CZP 29/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Pietrzykowski (sprawozdawca), J. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Remigiusza K. z udziałem Marianny D. i Teodora K. o dział spadku po Stanisławie i Mariannie K., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Olsztynie postanowieniem z dnia 26 marca 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy art. 2 § 3 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) wyklucza możliwość stosowania artykułu LXI przepisów wprowadzających kodeks cywilny w sprawach o dział spadku po spadkobiercach zmarłych przed dniem 5 lipca 1963 r., rozpoznawanych po wejściu w życie cyt. ustawy z dnia 26 października 1971 r.?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W postępowaniu o dział spadku, toczącym się po wejściu w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252), uprawnienia spadkobiercy, który zachował prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r., do spłat z takiego gospodarstwa ocenia się według dyspozycji art. LXI przepisów wprowadzających kodeks cywilny - z tym jednak zastrzeżeniem, że w przedmiocie obniżenia spłat mają zastosowanie przepisy art. 1075 k.c. i odpowiednio przepisy art. 216 § 6 k.c. w ich znowelizowanym brzmieniu. Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem z dnia 12.X.1973 r. Sąd Powiatowy w Iławie stwierdził, że prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, wchodzącego w skład spadku pozostałego po Mariannie K., zmarłej w 1954 r., i po Stanisławie K., zmarłym w 1951 r., zachowali synowie spadkodawców Remigiusz K. i Teodor K. oraz córka spadkodawców Marianna D., każde z nich w 1/3 części.W sprawie niniejszej Sąd Powiatowy w Iławie postanowieniem z dnia 14.I.1974 r. dokonał działu spadku po tych spadkodawcach w ten sposób, że całe spadkowe gospodarstwo rolne przyznał na własność spadkobiercy Remigiuszowi K., nie obciążając go spłatami na rzecz pozostałych spadkobierców. Sąd zajął stanowisko, że tym pozostałym spadkobiercom nie przysługują spłaty z gospodarstwa rolnego, ponieważ nie spełniają oni warunków przewidzianych w art. 216 § 1 w związku z art. 1075 k.c. Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji Teodora K. Sąd Wojewódzki w Olsztynie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Spadki po obojgu spadkodawcach zostały otwarte przed dniem 5 lipca 1963 r. Uprawnienia spadkobierców, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstw rolnych należących do spadków otwartych przed tym dniem, reguluje w zasadzie samodzielnie przepis art. LXI przep. wprow. k.c. Według tego artykułu spłaty z gospodarstwa rolnego przysługują spadkobiercom, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, z tym jednak rozróżnieniem, że osobom wymienionym w § 1 przysługują spłaty odpowiadające pełnemu udziałowi spadkowemu w gospodarstwie rolnym, natomiast spłaty przypadające innym spadkobiercom, zachowującym prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, mogą być obniżone. Przesłanek obniżenia spłat omawiany artykuł nie reguluje samodzielnie, lecz w tej materii zawiera odesłanie do art. 1075 k.c.Z dniem 4 listopada 1971 r. weszła w życie ustawa z dnia 26 października 1971 r. zmieniająca ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252). Zmieniony przez tę ustawę art. 1075 k.c. w jego obecnym brzmieniu nie reguluje bezpośrednio problematyki spłat spadkowych z gospodarstwa rolnego, lecz zawiera w tym zakresie odesłanie do znowelizowanego art. 216 k.c. Jednocześnie w art. 2 cytowanej ustawy z dnia 26 października 1971 r., mającym charakter przepisu przechodniego, został zamieszczony paragraf 3 o następującej treści: "Jeżeli dział spadku następuje po wejściu w życie niniejszej ustawy, stosuje się przepisy kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym tą ustawą". Wyłania się w związku z tym problem stosunku cytowanego przepisu do art. LXI przep. wprow. k.c. Otóż już w uzasadnieniu postanowienia z dnia 11.V. 1973 r. III CRN 51/71 (OSNCP 1974, poz. 51) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że reguły międzyczasowe zawarte w art. 2 § 1 ustawy zmieniającej kodeks cywilny, a dotyczące dziedziczenia gospodarstwa rolnego, odnoszą się do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r., w takim tylko zakresie, w jakim przepisy wprowadzające kodeks cywilny nie normują zachowania prawa dziedziczenia samodzielnie, lecz odsyłają do unormowań zamieszczonych w kodeksie cywilnym. Podobnie ma się rzecz ze stosowaniem reguł międzyczasowych zawartych w przepisie art. 2 § 3 ustawy zmieniającej kodeks cywilny. Przepis ten określa zasady stosowania znowelizowanych przepisów kodeksu cywilnego w przedmiocie działu spadku, który następuje po wejściu w życie cytowanej ustawy. Nie narusza on w niczym odmiennych od kodeksu cywilnego unormowań, zamieszczonych w art. LXI przep. wprow. k.c., gdyż przepisy wprowadzające kodeks cywilny nie uległy w ogóle zmianie. Dlatego też omawiany art. 2 § 3 cyt. ustawy ma wpływ na treść unormowań zamieszczonych w art. LXI przep. wprow. k.c. w takim tylko zakresie, w jakim ostatnio wymieniony artykuł odwołuje się do treści przepisów kodeksu cywilnego. Jak już wyżej wspomniano, art. LXI przep. wprow. k.c. nie normuje w sposób samodzielny kwestii obniżenia spłat, przypadających niektórym spadkobiercom, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r., lecz w tym zakresie zawiera odesłanie do art. 1075 k.c. Skoro zaś ostatnio wymieniony przepis został znowelizowany, to do chwili wejścia w życie ustawy zmieniającej kodeks cywilny w toczącej się sprawie o dział spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. w przedmiocie obniżenia spłat z gospodarstwa rolnego mają zastosowanie przepisy art. 1075 k.c. i odpowiednio przepisy art. 216 § 6 k.c. w ich znowelizowanym brzmieniu. Poza tym inne kwestie dotyczące spłat z gospodarstwa rolnego ocenia się nadal według dyspozycji art. LXI przepisów wprowadzających kodeks cywilny.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. orzekł jak w sentencji uchwały.