III PZP 6/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: W. Formański J. Krzyżanowski, M. Piekarski, S. Rejman, Z. Stypułkowska, M. Wilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy - z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej W. Grocholi - po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych, rozpoznał wniosek Prokuratora Generalnego PRL, zgłoszony na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższy i skierowany przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy prezydium rady zakładowej przewidziane w § 57 Statutu Zrzeszenia Związków Zawodowych w Polsce (Biuletyn CRZZ z 1967 r. nr 12, poz. 123) lub w statutach branżowych związków zawodowych może wyrazić opinię lub zgodę na rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia wymaganą art. 7 ust. 1 i 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zm.)?"i uchwalił oraz postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Zgodę (opinię) na rozwiązanie przez zakład pracy umowy o pracę bez wypowiedzenia, przewidzianą w art. 7 ust. 1 i 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 11 ze zm.), wyraża rada zakładowa (oddziałowa), a prezydium rady tylko wtedy, gdy statut związku zawodowego uprawnia je do podejmowania uchwał w tym przedmiocie. Uzasadnienie faktyczneIPytanie prawne sformułowane w piśmie z dnia 23.IV.1969 r. w brzmieniu wyżej przytoczonym powstało na tle wątpliwości, jakie nasunęły się Prokuratorowi Generalnemu PRL w związku z treścią art. 7 ust. 1 i 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zm.) oraz w związku ze zmianą § 57 (poprzednio § 58) statutu Zrzeszenia Związków Zawodowych w Polsce (Biuletyn CRZZ z 1967 r. nr 12, poz. 123), w myśl którego to przepisu prezydium rady zakładowej kieruje działalnością zakładowej organizacji związkowej w okresach między plenarnymi posiedzeniami rady zakładowej. W uprawnieniu "kierowania" działalnością zakładowej organizacji związkowej mieści się - zdaniem Prokuratora Generalnego - prawo wyrażenia zgody lub opinii w sprawie rozwiązania umowy o pracę.W uzasadnieniu wniosku o udzielenie odpowiedzi twierdzącej Prokurator Generalny podniósł, że rozbieżność wykładni stosowanej przez Centralną Radę Związków Zawodowych i Komitet Pracy i Płac (instytucje te przyjmują w tym zakresie uprawnienia prezydium rady) oraz przez Sąd Najwyższy (wyłącznie uprawniona jest rada zakładowa, a nie jej prezydium) traci w pewnym stopniu na ostrości w świetle uchwały VI Kongresu Związków Zawodowych z dnia 24 czerwca 1967 r. (Biuletyn CRZZ z 1967 r., nr 9, poz. 94), której odpowiedni fragment w pkt 35 brzmi, jak następuje: "Ustawodawstwo pracy przyznaje radom zakładowym szczególne uprawnienia w przypadku, gdy zakład pracy zamierza zwolnić pracownika dyscyplinarnie. Liczba tego rodzaju zwolnień maleje, co świadczy o wzroście dyscypliny społecznej, obowiązkowości i upowszechnianiu się właściwych postaw moralnych. Każdy wniosek kierownictwa zakładu o dyscyplinarne zwolnienie pracownika powinien być wnikliwie i wszechstronnie zbadany. W sprawach tych powinno się wypowiadać plenum rady zakładowej, uwzględniając stopień naruszenia obowiązków pracowniczych, dotychczasową postawę w pracy i znaczenie wychowawcze tego rodzaju zwolnienia. W przypadkach nie budzących wątpliwości i obiektywnie udokumentowanych może wypowiadać się prezydium rady zakładowej z udziałem męża zaufania lub przewodniczącego oddziałowej rady związkowej. Zasady te winny być odpowiednio dostosowane przez zarządy główne związków zawodowych do struktury organizacyjnej zakładów pracy".W ten sposób - zdaniem Prokuratora Generalnego PRL - VI Kongres wyraża pogląd, że do wyrażania zgody uprawnione jest także prezydium rady, lecz powinno z tego uprawnienia korzystać tylko w wypadkach nie budzących wątpliwości.W dalszej części argumentacji Prokurator Generalny zajął stanowisko w odniesieniu do zmian ustrojowych rad zakładowych w ich rozwoju i podkreślił przyjętą w orzecznictwie Sądu Najwyższego tezę, w świetle której rady zakładowe w zakresie swych kompetencji i sposobu działania nie podlegają kontroli sądowej.IIPodniesione w pytaniu prawnym zagadnienie budziło od szeregu lat wątpliwości zarówno w doktrynie (por.: K. Janiszewski w z. 5 PZS z 1960 r.; M. Rafacz-Krzyżanowska w z. 6 "Biuletynu Ministerstwa Sprawiedliwości" za rok 1961; wielogłos L. Raniszewskiego, M. Rafacz-Krzyżanowskiej i M. Święcickiego w z. 12 PZS z 1962 r.; Z. Salwa w nrze 4 "Gospodarki i Administracji Terenowej" z roku 1962 oraz w nrze 12 "Prawa i Życia" z 1962 r.; J. Sulej w z. 5 PZS z 1963 r.; M. Święcicki w glosie do uchwały Sądu Najwyższego III PO 3/63, ogłoszonej w OSPiKA z 1964 r. z. 12, poz. 245; W. Szubert pośrednio w związku z innymi zagadnieniami w glosie do uchwały Sądu Najwyższego III PO 1/63, ogłoszonej w OSPiKA z 1964 r. z. 10, poz. 196 i Z. Gołębiowski w nrze 4 "Palestry" z 1965 r.), jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który frontalnie zajął się tym zagadnieniem w uchwale z dnia 21 marca 1963 r., III PO 3/63 podjętej w składzie 3 sędziów, w której wypowiedział następujący pogląd: "Zgodę na rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia (art. 7 ust. 1 i 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r.) wyraża rada zakładowa, a nie prezydium".Dla uzasadnienia tego stanowiska Sąd Najwyższy przytoczył następujące argumenty:1) wykładnia językowa art. 7 dekretu wskazuje wyraźnie na to, jaki organ związku zawodowego jest upoważniony do wyrażania zgody na rozwiązanie przez zakład pracy umowy o pracę, bez wypowiedzenia; organem tym, wedle dekretu, jest rada zakładowa lub delegat związkowy,2) omawiany dekret nie mógł mieć na myśli prezydium rady jako upoważnionego organu do wyrażenia zgody na rozwiązanie umowy o pracę z pracownikiem, ponieważ ani dekretu z dnia 6 lutego 1945 r. o utworzeniu rad zakładowych (Dz. U. Nr 8, poz. 36 wraz z późn. zmianą: Dz. U. z 1947 r. Nr 24, poz. 92), ani statut Zrzeszenia Związków Zawodowych w Polsce, jak również statuty związków branżowych nie znały prezydium jako organu rady zakładowej,3) na przyjęcie koncepcji wyrażenia zgody przez prezydium rady zakładowej nie pozwala treść preambuły do dekretu, z której wynika surowość rygorów przewidzianych przez ustawodawcę w celu skuteczniejszego zapobiegania wypadkom niezgodnego z założeniami społecznymi państwa ludowego zwalniania z pracy bez wypowiedzenia; odmienna więc wykładnia, dopuszczająca wyrażenie zgody przez prezydium rady, rozluźniałaby te rygory czy łagodziła je w sposób przez ustawodawcę nie zamierzony;4) nie do pomyślenia jest, ażeby statut jakiegokolwiek związku zawodowego, upoważniający prezydium rady zakładowej do podejmowania w jej imieniu uchwał, mógł doprowadzić do zmiany przepisu dekretowego, ściśle określającego organ powołany do wyrażenia zgody (art. 7 ust. 1 dekretu z dnia 18.I.1956 r.).IIIW okresie siedmiu lat, które upłynęły od dnia podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały III PO 3/63, nastąpiło szereg zmian tak w ustawodawstwie pracy, jak i w statutach związków zawodowych, co nie może pozostać bez wpływu na wykładnię rozważanego zagadnienia. Prowadzi to do konieczności zastosowania wykładni systematycznej, obejmującej dyrektywy interpretacyjne wynikające z faktu, że dekret z dnia 18.I.1956 r. wraz z omawianym tu jego art. 7 jest tylko częścią systemu norm prawa obowiązującego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W szczególności należy tu przytoczyć przepisy trzech ustaw (o których niżej) mających zasadnicze znaczenie i zastosować w omawianym zakresie wykładnię nie dopuszczającą do sprzeczności z tymi przepisami. Mianowicie art. 105 ust. 3 ustawy z dnia 29 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 44, poz. 220) stanowi, że wypowiedzenie i rozwiązanie przez zakład pracy stosunku pracy z pracownikami powołanymi do wojskowego szkolenia poborowych lub powołanymi do pełnienia funkcji dowódczych i instruktorskich może nastąpić jedynie za zgodą rady zakładowej lub jej prezydium, wyrażoną w formie uchwały uwidocznionej w protokole, a w zakładach, w których nie ma rady zakładowej, za pisemną zgodą delegata związkowego.Jest to - jak dotychczas - pierwszy i jedyny wypadek, w którym ustawodawca zezwala na wyrażenie zgody przez prezydium rady zakładowej na rozwiązanie stosunku pracy.Następne dwie ustawy inaczej ujmują wymaganie zgody organów związkowych na rozwiązanie umowy o pracę. Uznając, że sposób i formę działalności związków zawodowych (jako organów, które z mocy dekretu z dnia 10 listopada 1954 r. przejęły zadania w dziedzinie wykonywania ustaw o ochronie, bezpieczeństwie i higienie pracy oraz sprawowania inspekcji pracy - jednolity tekst: Dz. U. z 1968 r. Nr 8, poz. 47), określają statuty właściwych związków zawodowych, prawodawca odsyła w wymienionych ustawach w tym względzie do tychże statutów. I tak art. 76 ust. 2 ustawy z dnia 15 lipca 1968 r. o pracownikach rad narodowych (Dz. U. Nr 25, poz. 164) stanowi, że wynikające z ustawy uprawnienia i zadnia rad zakładowych są wykonywane w trybie określonym w statutach związków zawodowych. Chodzi tu o zgodę rady zakładowej w sprawie ograniczenia wynagrodzenia na czas zawieszenia pracownika w pełnieniu obowiązków (art. 21), o rozwiązanie stosunku pracy (art. 22) oraz o współdziałanie z właściwymi instancjami związków zawodowych w zakresie: oceny pracy pracowników, awansowania ich, przyznawania nagród, wyróżnień czy nadawania odznaczeń, szkolenia i podnoszenia kwalifikacji, wprowadzenia zmian i rozwiązania stosunku pracy, opracowania regulaminów pracy, planowania i wykorzystania urlopów, odpowiedzialności służbowej i dyscyplinarnej oraz dyscypliny pracy (art. 67 ust. 1 i 2).Dyspozycja użyta w art. 76 ust. 2 ustawy o pracownikach rad narodowych została powtórzona w art. 31 ustawy z dnia 29 kwietnia 1969 r. o pracowniczych urlopach wypoczynkowych (Dz. U. Nr 12, poz. 85). W art. 11 ust. 1 tej ustawy przewidziano ustalenie planu urlopów w porozumieniu z radą zakładową, a w art. 15 ust. 1 - wymaganie zgody rady zakładowej na odwołanie pracownika z urlopu; natomiast art. 31 tejże ustawy odsyła do trybu określonego w statutach związków w zakresie wykonywania przez rady zakładowe ich uprawnień i zadań wynikających z ustawy.Cytowane przepisy tych ustaw prowadzą do wniosku, że straciły obecnie na aktualności argumenty ujęte pod pkt 1, 3 i częściowo także pod pkt 4 uchwały Sądu Najwyższego III PO 3/63, co jednak pozostaje bez wpływu na jej zasadniczą tezę.IVObok opisanych zmian w ustawodawstwie, także w przepisach statutowych związków zawodowych nastąpiły zmiany polegające na wprowadzeniu prezydium, nie znanego dekretowi z dnia 6 lutego 1945 r. o utworzeniu rad zakładowych.Statut Zrzeszenia Związków Zawodowych w Polsce, uchwalony w dniu 1.XII.1962 r. przez V/XI Konkres Związków Zawodowych, wprowadził w § 58 przepis, mocą którego rada zakładowa wybiera ze swego grona prezydium na zasadach określonych statutem związku zawodowego. Liczbę członków rady zakładowej, jej prezydium i tryb wyboru określają statuty poszczególnych związków zawodowych. Przepis ten stanowi także, że prezydium rady zakładowej kieruje działalnością zakładowej organizacji związkowej w okresach między plenarnymi posiedzeniami rady zakładowej.Obecnie obowiązujący statut Zrzeszenia uchwalony na VI/XII Kongresie Związków Zawodowych w Polsce w dniu 23.VI.1967 r. (Biuletyn CRZZ z dnia 15.XII.1967 r. nr 12, poz. 123), powtarza powyższą treść - jeśli chodzi o prezydium rady zakładowej - jedynie ze zmianą numeracji (§ 57 zamiast, jak poprzednio, § 58).Z informacji Prokuratury Generalnej z dnia 11 lutego 1970 r. wynika, że 21 (na ogólną liczbę 23) branżowych związków zawodowych przewidziały w swoich statutach powoływanie prezydium rad zakładowych.Przykładowo niektóre statuty określają także, jakie uprawnienia przysługują tym prezydiom. I tak statut Związku Zawodowego Metalowców w Polsce stanowi w § 33, co następuje: "Prezydium rady zakładowej, w okresie między plenarnymi posiedzeniami, reprezentuje zakładową organizację związkową oraz załatwia wszystkie sprawy wchodzące w zakres kompetencji rady zakładowej".Podobnie, aczkolwiek nie tak wyraźnie ujmuje to zagadnienie statut Związku Nauczycielstwa Polskiego uchwalony w 1964 r., charakteryzujący się odrębną, czterostopniową strukturą organizacyjną, który w art. 34 pkt 3 stanowi, że władzami ogniska są: walne zebrania, a w okresie między walnymi zebraniami - zarząd ogniska, posiadający uprawnienia rady zakładowej. W myśl zaś art. 26 tegoż statutu zarządy wszystkich ogniw organizacyjnych wybierają prezydium w osobie prezesa, wiceprezesa, sekretarza i członków. Zarówno więc rady zakładowe jak i zarządy oddziału mają swoje statutowe prezydia.W innych statutach (np. Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki, związku Zawodowego Hutników, Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego, Związku Zawodowego Handlu i Spółdzielczości czy Związku Zawodowego Pracowników Państwowych i Społecznych - wszystkie uchwalone w 1964 r.) znajdują się przepisy o kierowaniu w sposób kolegialny przez prezydium rady zakładowej pracami tej rady w okresach między plenarnymi posiedzeniami rady zakładowej.W świetle tych wywodów przestał być aktualny argument przytoczony pod pkt 2 uchwały Sądu Najwyższego III PO 3/63.IVW pkt III niniejszych rozważań w związku ze stanowiskiem ustawodawcy PRL, jakie zajął w odniesieniu do rad zakładowych w trzech cytowanych tam ustawach, wspomniano już, że ostatni argument uchwały III PO 3/63, ujęty pod pkt 3, częściowo utracił swój walor.Powyższe rozważania - łącznie z tym, co wyżej powiedziano (III i IV) - mają na celu wykazanie, że argument ten już całkowicie obecnie utracił swoją moc.Artykuł 3 ustawy z dnia 1.VII.1949 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 4, poz. 293) stwierdza, że związkom zawodowym przekazano prawo swobodnego określania zadań, celów i zakresu działania, w czym zawarte jest uprawnienie do zamieszczania w statutach poszczególnych związków zawodowych również przepisów o charakterze organizacyjnym, które są ich nieodzownym składnikiem.Prowadzi to do wniosku, że zawarty w art. 7 ust. 1 dekretu termin "rada zakładowa" oznacza jednostkę organizacyjną związku zawodowego powołaną do wyrażania zgody na rozwiązanie z pracownikiem umowy o pracę bez wypowiedzenia. Formy organizacyjne działalności tej jednostki określają obowiązujące przepisy statutowe, normujące ustrój i działanie właściwego związku zawodowego.Działalność związków zawodowych jako autonomicznej i samorządnej organizacji opiera się na statucie Zrzeszenia i statutach związków branżowych. Nie podlega ona kontroli sądowej. Dał temu wyraz Sąd Najwyższy m.in. w uchwale z dnia 27 lutego 1963 r. w sprawie III PO 1/63 (OSPiKA z 1964 r., poz. 196) oraz w uchwale z dnia 12 lutego 1963 r. w sprawie III PO 19/62 (OSNCP z 1963 r. z. 11, poz. 234), trafnie podkreślając, że rady zakładowe w zakresie swych kompetencji i sposobu działania nie podlegają kontroli sądowej.Związki zawodowe w ramach przysługującego im samorządu mogą więc określać tryb wykonywania przez swe organy uprawnień przyznanych im ustawami. Związek zawodowy jest osobą prawną (art. 10 ustawy z dnia 1 lipca 1949 r. o związkach zawodowych - Dz. U. Nr 41, poz. 293) i posiada swój statut, który określa uprawnienia organów tego związku. Zrzeszenie Związków Zawodowych i jego Statutowe organy, a w szczególności Kongres Związków Zawodowych są nadrzędne w stosunku do poszczególnych związków zawodowych. Kongres Związków Zawodowych może więc swymi uchwałami regulować zasady organizacyjne i tryb wykonywania uprawnień przez poszczególne organy związkowe.Uchwały Kongresu, a w szczególności statut Zrzeszenia Związków Zawodowych stanowią jedynie wskazówkę i upoważnienie dla poszczególnych związków zawodowych do zamieszczenia odpowiednich przepisów w statucie, uchwalonym przez poszczególny związek zawodowy. O uprawnieniach poszczególnych organów danego związku zawodowego decyduje statut tego związku.Jeżeli więc statut poszczególnego związku zawodowego - zgodnie z uchwałą Kongresu i statutem Zrzeszenia Związków Zawodowych - zawiera przepis tej treści, że prezydium rady zakładowej upoważnione jest do podejmowania uchwał należących do kompetencji rady zakładowej, to uchwała prezydium podjęta w ramach takiego przepisu jest skuteczna. Odnosi się to także do uchwały o udzielenie zgody (opinii) przewidzianej w art. 7 ust. 1 i 2 dekretu styczniowego.Uzasadnia to udzielenie odpowiedzi zamieszczonej w sentencji uchwały.