III CZP 36/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marianny W. przeciwko Stanisławowi M., Mieczysławowi M., Marii C., Danucie Zofii M. i Annie M. o wydanie zapisu na mocy testamentu Jana M., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 30 kwietnia 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w świetle obowiązujących przepisów przysługuje zapisobiercy skuteczne żądanie wykonania w naturze, a ewentualnie w pieniężnym ekwiwalencie, zapisu obejmującego część gospodarstwa rolnego, zawierającego przestrzeń mniejszą od podstawowej normy obszarowej, jeżeli zapisobierca odpowiada warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych w ustawie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, aktualnie prowadzi jako właściciel (lub współwłaściciel) gospodarstwo rolne przekraczające pod względem przestrzeni minimalną normę obszarową, a przedmiot zapisu posiada od chwili śmierci zapisodawcy, która nastąpiła przed dniem 5.VII.1963 r.?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Zapis obejmujący część gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. jest ważny także wtedy, gdy nie odpowiada przepisom ograniczającym podział gospodarstwa rolnego, jeżeli zapisobierca - odpowiadający poza tym warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego - użytkował osobiście przed wymienioną datą działkę gruntu stanowiącą przedmiot zapisu. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Kielcach w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienia prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.Powódka Marianna W. domagała się zobowiązania pozwanych do przeniesienia na nią prawa własności gruntu położonego we wsi S. o obszarze 1 ha twierdząc, że zmarły w dniu 12.I.1960 r. Jan M. ustanowił dla niej w testamencie zapis w postaci jednego hektara gruntu. Grunt ten powódka posiada od dnia otwarcia spadku do chwili obecnej.Sąd Powiatowy w Jędrzejowie wyrokiem z dnia 31.X.1968 r. - po ustaleniu, że testator otrzymał wspomnianą działkę gruntu z reformy rolnej w czasie trwania małżeństwa, a więc że grunt ten wchodził w skład wspólności ustawowej jego i jego żony Stanisławy - przeniósł na powódkę udział współwłasności w połowie do żądanej przez nią działki, oddalając powództwo w pozostałej części.Powyższy wyrok w części uwzględniającej powództwo zaskarżyła rewizją pozwana Stanisława M., działając w imieniu małoletniego syna Czesława Stanisława M., i wnosiła o uchylenie wyroku w zaskarżonej części oraz o przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania z powodu naruszenia prawa materialnego, w szczególności art. 134 pr. spadk. (obecnie art. 981 k.c.).Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego, zauważyć należy, co następuje.Stosownie do art. 1067 § 1 k.c. dokonanie ważnego zapisu gospodarstwa rolnego lub jego części uzależnione jest od następujących dwóch przesłanek: po pierwsze - zapisu takiego można dokonywać tylko na rzecz osoby, która odpowiada warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, i po drugie - zapis taki nie może naruszać przepisów, które ograniczają podział gospodarstwa rolnego należącego do spadku.Oznacza to, że zapis części gospodarstwa rolnego może obejmować użytki rolne, które same bądź też z użytkami, jakie mają być doliczone w myśl art. 163 k.c., tworzą całość gospodarczą, odpowiadającą podstawowej normie obszarowej, przy czym pozostała część użytków rolnych również musi tej normie odpowiadać. Zasada ta, obowiązująca dla zapisów dotyczących spadków otwartych po dniu wejścia w życie tytułu X księgi czwartej k.c. regulującego dziedziczenia gospodarstw rolnych, a więc po dniu 17.V.1964 r., ma zastosowanie również do zapisów dotyczących spadków otwartych przed powyższą datą. Wynika to wyraźnie z art. LV § 1 przep. wpr. k.c., który nakazuje stosować do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku, otwartego przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego, przepisy tego kodeksu, jeżeli dalsze przepisy wprowadzające inaczej nie stanowią.W odniesieniu do zapisów gospodarstwa rolnego lub jego części brak w tych przepisach wprowadzających szczególnej normy, która by wprost przewidywała odstąpienie od konieczności zachowania normy podstawowej przewidzianej w art. 1067 § 1 k.c.W związku z tym nasuwa się pytanie, które właśnie przedstawia Sąd Wojewódzki, czy istnieje możliwość stosowania - w drodze analogii - również do zapisów zasady zawartej w art. LX § 2 przep. wprow. k.c., a więc możliwość odstąpienia od podstawowej normy obszarowej w sytuacji, gdy:a)zapisobierca odpowiada w zakresie kwalifikacji rolniczych warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego,b)zapis obejmuje część gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku, który otworzył się przed dniem 5 lipca 1963 r.,c)przed wymienioną datą zapisobierca użytkował już osobiście działkę stanowiącą przedmiot zapisu.Na powyższe pytanie udzielić należy odpowiedzi twierdzącej.Wprowadzając nowe ograniczenia dotyczące podziału nieruchomości rolnych, ustawodawca liczył się z zadawnionymi stanami faktycznymi niezgodnymi z nowymi wymaganiami. W związku z tym w kilku przepisach dał on wyraz tendencji do niewzruszania - o ile to możliwe - sytuacji faktycznych długoletnich posiadaczy nieruchomości rolnych. Wyrazem tej tendencji są m.in.: art. LVI § 1 przep. wprow. k.c., jeśli chodzi o zachowanie wymagań przez spadkobierców, którzy przed dniem 5 lipca 1963 r. podzielili się w drodze nieformalnych działów gospodarstwem spadkowym, art. LX § 2 przep. wprow. zezwalający na odstąpienie od podstawowej normy obszarowej przy dziale spadku, art. XLIV przep. wprow. dotyczący nabycia części nieruchomości rolnej przez zasiedzenie. Podobne założenia ustawodawcze leżą u podłoża przepisu § 2 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304).Wykładnia tych przepisów dała podstawę do zajęcia przez Sąd Najwyższy w dwu kolejnych uchwałach stanowiska co do możliwości odstąpienia - również przy zniesieniu współwłasności - od norm obszarowych przewidzianych w art. 213 i 163 k.c. w wypadku, gdy współwłaściciele podzielili się faktycznie przed dniem 5 lipca 1963 r. wspólną nieruchomością rolną na części wchodzące w skład ich gospodarstw rolnych (zob. uchwałę III CZP 42/67, OSNCP z 1968 r. poz. 82 oraz uchwałę III CZP 50/67, OSNCP z 1968 r. poz. 115).Powyższe założenia co do niewzruszania dokonanych przed dniem 5 lipca 1963 r. podziałów faktycznych nieruchomości rolnych przemawiają za przyjęciem tej samej wykładni, co w dwu powołanych wyżej uchwałach, również do zapisów części gospodarstwa rolnego, jeżeli przedmiot zapisu został spełniony przed dniem 5 lipca 1963 r. i jeżeli przed tą datą zapisobierca użytkował osobiście wydzieloną mu jako zapis działkę gruntu.Zauważyć przy tym należy, że o ile przy zniesieniu współwłasności Sąd Najwyższy w obu cytowanych uchwałach przyjął możliwość zastosowania art. LX § 2 przep. wprow. k.c. w drodze analogii, o tyle przy zapisie analogia ta jest o wiele bliższa. Przepisy bowiem dotyczące zapisu są przepisami objętymi tytułem X księgi czwartej o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, przy czym, jak zaznaczono już wyżej, art. LV § 1 przepisów wprowadzających nakazuje stosowanie do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego przepisów tego kodeksu, jeżeli dalsze artykuły wprowadzające nie stanowią inaczej. Takim zaś artykułem, który dopuszcza możliwość odstąpienia od podstawowej normy obszarowej, jeśli chodzi o dział spadku gospodarstwa rolnego, jest art. LX § 2.W zakończeniu tych uwag należy jednakże podkreślić, że możliwość odstąpienia od normy podstawowej w omawianym wypadku, podobnie jak przy dziale spadku lub zniesieniu współwłasności gospodarstwa rolnego, nie oznacza, że w każdym wypadku, gdy nastąpił już podział faktyczny i nastąpiło wydanie zapisu działki gruntu przed dniem 5 lipca 1963 r., sądy powinny ograniczyć się jedynie do stwierdzenia faktycznego podziału i przyjąć ten podział bez zastrzeżeń. Pamiętać bowiem należy, że Sąd może to uczynić tylko o tyle o ile dokonany w ten sposób faktyczny podział - przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności konkretnej sprawy - nie narusza interesu społeczno-gospodarczego.Roszczenie więc zapisobiercy, będącego już we władaniu działki gruntu objętej zapisem, o przeniesienie na niego prawa własności (art. 156 k.c.) mogłoby być uwzględnione dopiero po ustaleniu przez sąd, że przeciwko utrzymaniu powstałego już stanu faktycznego nie stoją na przeszkodzie względy społeczno-gospodarcze.Z wyżej przytoczonych zasad na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.