II KR 41/68

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie: Aleksandry D., Heleny S. i Heleny M., oskarżonych z art. 2 § 2 lit. a ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. o odpowiedzialności karnej za przestępstwa przeciw własności społecznej (Dz. U. z 1959 r. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. z 1958 r. Nr 4, poz. 11) oraz Jerzego J., oskarżonego z art. 286 § 1 k.k., po rozpoznaniu rewizji założonych przez Prokuratora na niekorzyść wyżej wymienionych oskarżonych oraz przez obrońców oskarżonych Aleksandry D., Heleny S., i Heleny M. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 6 marca 1967 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 3, 386, 388 § 1 k.p.k.1) uchylił zaskarżony wyrok, co do oskarżonego Jerzego T. i sprawę w tym zakresie przekazał temuż Sądowi do ponownego rozpoznania,2) uchylił zaskarżony wyrok w stosunku do oskarżonych Aleksandry D., Heleny S. i Heleny M. w części dotyczącej orzeczenia wydanego na podstawie art. 331 § 1 i 6 k.p.k., (pkt IV lit. a, b i c sentencji zaskarżonego wyroku) i postępowanie karne w tym zakresie umorzył,3) w pozostałych częściach powyższy wyrok co do oskarżanych Aleksandry D., Heleny S. i Heleny M. utrzymał w mocy.Uzasadnienie faktyczneI. W akcie oskarżenia zostali oskarżeni m.in.:1) Aleksandra D.,2) Helena S. i3) Helena M.o dokonanie tego, że w okresie od 1964 r. do kwietnia 1966 r. w K. działając w zorganizowanej grupie przestępczej, zagarnęły łącznie kwotę 156 326 zł na szkodę Przedsiębiorstwa Materiałów Budowlanych Przemysłu Węglowego w K. przez to, że jako referentki Działu Zatrudnienia i Płac sporządzały zlecenia na odbiór deputatu węglowego na nazwiska osób zatrudnionych w Przedsiębiorstwie, których to zleceń nie doręczały tymże pracownikom, sprzedając je innym osobom, oraz sporządzały zlecenia na ekwiwalent gotówkowy za węgiel, pobierając go z kasy na podstawie sfałszowanych przez siebie upoważnień, w wyniku czego uzyskaną w ten sposób gotówkę przywłaszczały sobie - tj. o dokonanie czynu z art. 2 § 2 lit. a ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. o odpowiedzialności karnej za przestępstwa przeciw własności społecznej (Dz. U. z 1959 r. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 lit. b ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. z 1958 r. Nr 4, poz. 11) oraz4) Jerzy T. o dokonanie tego, że w okresie od sierpnia 1964 r. do kwietnia 1966 r. w K. jako kierownik Działu Zatrudnienia i Płac, nie dopełnił należycie swoich obowiązków przez to, że zatwierdzając zlecenia na węgiel deputatowy przysługujący pracownikom z tytułu zatrudnienia, nie sprawdzał zgodności zlecenia z zapotrzebowaniem imiennym, nie kontrolował, czy zlecenia wystawione są na okres faktycznie przepracowany oraz czy odbiór zlecenia pokwitowany został przez zleceniodawcę na kopii, w wyniku czego umożliwił zagarnięcie mienia społecznego przez podległy mu personel w łącznej kwocie 156 326 zł na szkodę Przedsiębiorstwa Materiałów Budowlanych Przemysłu Węglowego w K. - tj. o dokonanie czynu z art. 286 § 1 k.k.II. Sąd Wojewódzki w Katowicach, po rozpoznani, sprawy, wyrokiem z dnia 6 lipca 1967 r. w stosunku do wyżej wymienionych osób orzekł, jak następuje:1) oskarżoną Aleksandrę D. uznał za winną popełnienia przestępstwa z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. polegającego na tym, że w okresie od 1963 r. do kwietnia 1966 r. w K. jako ekonomista Działu Zatrudnienia i Płac Przedsiębiorstwa Materiałów Budowlanych Przemysłu Węglowego w K. będąc odpowiedzialną za ewidencję i wypłatę ekwiwalentu za deputat węglowy oraz sporządzanie dowodów (zleceń i asygnat) na podjęcie węgla, sporządzała zlecenia na odbiór węgla deputatowego na nazwiska osób zatrudnionych w tymże Przedsiębiorstwie, których to zleceń nie doręczała tym pracownikom, a sprzedawała je innym osobom oraz sporządzała zlecenia na ekwiwalent gotówkowy za węgiel, pobierając go z kasy na podstawie sfałszowanych przez siebie upoważnień, w wyniku czego przywłaszczyła sobie bliżej nieustaloną kwotę, nie mniej jednak niż 30 625 zł i za ten czyn na mocy przepisu art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. skazał oskarżoną na karę 2 lat i 6 miesięcy więzienia oraz 15 000 zł grzywny, przyjmując w razie nieuiszczenia w terminie 1 dzień więzienia za równoważnik 100 złotych grzywny; na mocy przepisu art. 47 § 1 lit. c k.k. orzekł względem oskarżonej Aleksandry D. utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na przeciąg 3 lat;2) oskarżoną Helenę S. uznał za winną popełnienia przestępstwa z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. polegającego na tym, że w okresie od 1963 r. do kwietnia 1966 r. w K. jako ekonomista w dziale Zatrudnienia i Płac Przedsiębiorstwa Materiałów Budowlanych Przemysłu Węglowego w K., będąc odpowiedzialną za ewidencję, wypłatę ekwiwalentu za deputat węglowy oraz sporządzanie dowodów (zleceń i asygnat) na podjęcie węgla, sporządzała zlecenie na odbiór deputatu węglowego na nazwiska osób zatrudnionych w tym Przedsiębiorstwie, których to zleceń nie doręczała tym pracownikom, a sprzedawała je innym osobom oraz sporządzała zlecenia na ekwiwalent gotówkowy za węgiel pobierając go z kasy na podstawie sfałszowanych przez siebie upoważnień, w wyniku czego przywłaszczyła sobie bliżej nieustaloną kwotę, nie mniej niż 18194,50 złotych - i za ten czyn- na mocy przepisu art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. skazał oskarżoną na karę 2 lat i 6 miesięcy więzienia oraz 15 000 zł grzywny, przyjmując w razie nieuiszczenia w terminie 1 dzień więzienia za równoważnik 100 zł grzywny;- na mocy przepisów art. 47 § 1 lit. c k.k. orzekł względem oskarżonej Heleny S. utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na przeciąg 3 lat;3) oskarżoną Helenę M. uznał za winną popełnienia przestępstwa z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. polegającego na tym, że w okresie od 1963 r. do kwietnia 1966 r. w K. jako ekonomista Działu Zatrudnienia i Płac Przedsiębiorstwa Materiałów Budowlanych Przemysłu Węglowego w K., będąc odpowiedzialną za wypłatę ekwiwalentu za deputat węglowy oraz sporządzenie dowodów (zleceń i asygnat) na podjęcie węgla, sporządzała zlecenie na odbiór deputatu węglowego na nazwiska osób zatrudnionych w tym przedsiębiorstwie, których to zleceń nie doręczała tym pracownikom, a sprzedawała je innym osobom oraz sporządzała zlecenia na ekwiwalent gotówkowy za węgiel pobierając go z kasy na podstawie sfałszowanych przez siebie upoważnień, w wyniku czego przywłaszczyła sobie bliżej nieustaloną kwotę, nie mniej jednak niż 15 250 zł - i za ten czyn na mocy przepisu art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. skazał oskarżoną na karę 2 lat i 6 miesięcy więzienia oraz 15 000 zł grzywny, przyjmując w razie nieuiszczenia w terminie 1 dzień więzienia za równoważnik 100 zł grzywny;- na mocy przepisu art. 47 § 1 lit. c k.k. orzekł względem oskarżonej Heleny M. utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na przeciąg 3 lat.Tytułem odszkodowania na rzecz Przedsiębiorstwa Materiałów Budowlanych Przemysłu Węglowego w K. zasądził:a) od oskarżonej Aleksandry D. kwotę 30 625 zł z 8% od dnia 22 listopada 1967 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 1 535 zł na rzecz Skarbu Państwa tytułem kosztów sądowych.b) od oskarżonej Heleny S. kwotę 18 194,50 zł z 8% od dnia 22 stycznia 1967 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 935 zł na rzecz Skarbu Państwa tytułem kosztów sądowych.c) od oskarżonej Heleny M. kwotę 15 250 zł z 8% od dnia 22 listopada 1967 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 785 zł na rzecz Skarbu Państwa tytułem kosztów sądowych.Na mocy przepisu art. 58 k.k. na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności zaliczył okresy tymczasowego aresztowania:a) oskarżonym Aleksandrze D. i Helenie S. od dnia 6 stycznia 1967 r. do dnia 5 sierpnia 1967 r. orazb) oskarżonej Helenie M. od dnia 7 lutego 1967 r. do dnia 5 sierpnia 1967 r.Oskarżonego Jerzego T. z zarzutu oskarżenia uniewinnił, kosztami postępowania karnego w tej części obciążając Skarb Państwa.III. Od wyroku tego w części dotyczącej osób wyżej wymienionych założyli rewizje - Prokurator Wojewódzki - na niekorzyść Aleksandry D., Heleny S., Heleny M. i Jerzego T. oraz obrońcy oskarżonych Aleksandry O., Heleny S. i Heleny M.1) Prokurator wnosząc:a) o uchylenie zaskarżonego wyroku w powyższej sprawie w całości,b) o uznanie oskarżonych Aleksandry D., Heleny S. i Heleny M. za winne popełnienia zarzuconego im w akcie oskarżenia przestępstwa z art. 2 § 2 lit. a ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. w związku z art. 1 § 1 lit. a ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. i wymierzenia im za ten czyn stosownych kar,c) o przekazanie sprawy w części dotyczącej uniewinnienia oskarżonego Jerzego T. Sądowi Wojewódzkiemu w Katowicach do ponownego rozpoznania, zarzucił:a) w stosunku do oskarżonych Aleksandry D., Heleny S. i Heleny M. obrazę przepisu prawa materialnego przez uznanie oskarżonych Aleksandry D., Heleny S. i Heleny M. za winne przestępstwa z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r., mimo że przewód sądowy wykazał, iż dopuściły się one przestępstwa z art. 2 § 2 lit. a ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. w związku z art. 1 § 1 lit. a ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. dokonując zaboru kwoty 63 449 zł w zorganizowanej grupie przestępczej.b) w stosunku do oskarżonego Jerzego T. błędną ocenę okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę wyroku przez niesłuszne uznanie, że materiał dowodowy zebrany na przewodzie sądowym nie wystarcza do przypisania oskarżonemu Jerzemu T. zarzuconego mu niedopełnienia ciążących na nim obowiązków sprawowanie należytej kontroli jako kierownika Działu Zatrudnienia i Płac Przedsiębiorstwa Materiałów Budowlanych w K. nad podległym mu personelem.2) Obrońca oskarżonej Aleksandry D., wnosząc o uznanie, że oskarżona Aleksandra D. dokonała przestępstwa przewidzianego w art. 286 § 2 k.k. i wymierzenie jej z tego przepisu łagodnej kary oraz o uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej orzeczenia wydanego na podstawie art. 331f § 1 k.p.k. - zarzucił:a) obrazę przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. przez skazanie oskarżonej z tego przepisu, wówczas kiedy w działaniu oskarżonej zachodzą znamiona przewidziane w art. 286 § 2 k.k. oraz b) obrazę przepisów prawa procesowego przez niesłuszne zastosowanie wobec oskarżonej przepisu art. 3311 § 1 k.p.k.3) Obrońca oskarżonej Heleny S., wnosząc o złagodzenie wymierzonej oskarżonej kary oraz o warunkowe zawieszenie wykonania kary, ewentualnie o przekazanie sprawy oskarżonej do ponownego rozpoznania - zarzucił rażącą niewspółmierność kary w stosunku do stopnia szkodliwości społecznej czynu oskarżonej przez nieuwzględnienie w dostatecznym stopniu sytuacji rodzinno-materialnej oskarżonej.4) Obrońca oskarżonej Heleny M., wnosząc o uznanie, że oskarżona dopuściła się przestępstwa przewidzianego w art. 286 § 2 k.k., względnie w art. 1 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. oraz, o uchylenie orzeczenia wydanego na podstawie art. 3.311 § 1 k.p.k., ewentualnie o złagodzenie wymierzonej kary - zarzucił:a) obrazę przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. przez skazanie oskarżonej z tego przepisu, mimo że w działaniu oskarżonej zachodzą znamiona przestępstwa przewidzianego w art. 286 § 2 k.k. oraz b) obrazę przepisów art. 331 § 1 k.p.k. przez zastosowanie tego przepisu w stosunku do oskarżonej, chociaż brak było warunków ku temu; ewentualnie c) rażąco niewspółmierny wymiar kary w stosunku do stopnia szkodliwości społecznej czynu oskarżonej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1) Co do rewizji prokuratora:A. W stosunku do oskarżonych Aleksandry D., Heleny S., Heleny M.Rewizja prokuratora w stosunku do tych trzech oskarżonych nie jest zasadna.Sąd Wojewódzki ustalając w zaskarżonym wyroku, że w zebranym materiale dowodowym brak jest dostatecznych danych do uznania, iż oskarżone Aleksandra D., Helena S. i Helena M. nie działały w zorganizowanej grupie przestępczej, nie dopuścił się - wbrew odmiennemu twierdzeniu rewizji prokuratora - błędnej oceny okoliczności faktycznych, przyjętych za podstawę zaskarżonego w tej mierze wyroku.Z materiału dowodowego bowiem wynika, że przy żadnej przestępczej manipulacji nie występowały te trzy osoby, lecz zawsze dwie z nich; przy czym przestępcza manipulacja polegała na tym, że jedna z nich fałszowała upoważnienie na odbiór pieniędzy za deputat węglowy, a druga potwierdzała autentyczność podpisu odbiorcy. Ponadto z materiału dowodowego nie wynika, że osoba potwierdzająca autentyczność podpisu wiedziała, że dany dokument ma służyć do nadużyć, gdyż tego rodzaju potwierdzenia autentyczności podpisów odbiorców były normalnie przyjęte w urzędowaniu owego przedsiębiorstwa.Nie było więc warunków do uznania, że w tej sprawie te trzy oskarżone działały w zorganizowanej grupie przestępczej i dlatego nie było też podstaw do zakwalifikowania czynów oskarżonych Aleksandry D., Heleny S. i Heleny M. z art. 2 § 2 lit. a ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. w związku z art. 1 § 1 lit. a ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r., czego - jak z powyższego wynika - bezpodstawnie rewizja prokuratora domagała się.B. W stosunku do oskarżonego Jerzego T.Rewizja prokuratora, co do Jerzego T. jest zasadna.Sąd Wojewódzki orzekając w stosunku do tego oskarżonego z obrazą przepisów prawa procesowego, w szczególności art. 8, 320 i 339 § 1 lit.k.p.k. nie rozważył tych wszystkich okoliczności faktycznych, ujawnionych na przewodzie sądowym, które mogły mieć wpływ na treść zaskarżonego wyroku i które - przy ich rozważaniu - mogły ewentualnie.doprowadzić do wysnucia innego wniosku co do winy oskarżonego niż ten, do jakiego Sąd ten doszedł w tymże wyroku.Sąd Wojewódzki uniewinniając oskarżonego Jerzego T. wyszedł z założenia, że "działał on w dobrej wierze i w zaufaniu do podległych mu oskarżonych Aleksandry D., Heleny S. i Heleny M. Aprobował sporządzone przez nich dokumenty dlatego, że one je opracowały i dlatego że inni pracownicy już je kontrolowali".Ponadto Sąd Wojewódzki na poparcie swego powyższego stanowiska dodał, że "Jerzy T. miał ze strony organów nadrzędnej kontroli, która na przestrzeni kilku lat nie wykryła w pracy oskarżonych żadnych uchybień natury organizacyjnej lub finansowej, rękojmię, że w jego dziale nie dzieje się nic podejrzanego i dlatego w dobrej wierze i w zaufaniu aprobował przedstawioną mu przez te oskarżone dokumentację dotyczącą deputatów węglowych.Stwierdzić jednak należy, że ani działanie urzędnika w dobrej wierze, ani działanie jego w zaufaniu do podległego mu personelu nie może go ekskulpować wówczas, gdy urzędowanie jego, w ramach określonych jego obowiązków służbowych, przejawia się w bezczynności, sprowadzającej się do niewykonania nałożonych nań obowiązków, które w danych okolicznościach powinien był on wykonać i gdy ta bezczynność jego mogła spowodować szkodę dla interesu publicznego lub prywatnego.W danym więc wypadku rozpoznając zasadność postawionego w akcie oskarżenia Jerzemu T. zarzutu niedopełnienia jego obowiązków służbowych na stanowisku kierownika Działu Zatrudnienia i Płac Przedsiębiorstwa Materiałów Budowlanych Przemysłu Węglowego w K., powinien był Sąd Wojewódzki kierować się zakresem obowiązków służbowych oskarżonego Jerzego T. i na tle jego obowiązków służbowych rozważyć, czy on to swoje obowiązki wykonywał kierując się czujnością, aby nie dopuścić do powstania szkód i strat w nadzorowanym dziale powyższego przedsiębiorstwa.W szczególności przy ponownym rozpoznaniu tej sprawy zajdzie potrzeba rozważania, czy oskarżony zatwierdzając zlecenia na węgiel deputatowy przysługujący pracownikom z tytułu zatrudnienia sprawdzał zgodność zlecenia z zapotrzebowaniem imiennym, czy kontrolował zlecenia pod względem zgodności z okresem faktycznie przepracowanym przez osobę, na którą było wystawione, i czy sprawdzał pozostawienie pokwitowania odbioru zlecenia przez zleceniodawcę na kopii tego zlecenia.Ponieważ Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku takich czynności nie dokonał, przeto przedwcześnie, co do oskarżonego Jerzego T. wydał wyrok.Z tych więc względów należało zaskarżony wyrok w tej części na podstawie art. 383 pkt 3 i 388 § 1 k.p.k. uchylić i sprawę tego oskarżonego przekazać temu samemu sądowi do ponownego jej rozpoznania.2) Co do rewizji oskarżonych Aleksandry D., Heleny S. i Heleny M.Ponieważ rewizje oskarżonych Aleksandry D., Heleny S. i Heleny M. są zbieżne co do wniosków i zarzutów rewizyjnych, przeto ze względów praktycznych celowym jest rozważenie tych rewizji łącznie.Rewizje tych oskarżonych częściowo są zasadne.a) Przede wszystkim stwierdzić należy, że rewizje oskarżonych Aleksandry D. i Heleny M. oraz rewizja oskarżonej Heleny S. w związku z treścią art. 386 k.p.k., są zasadne, co do zasądzonego od nich w trybie art. 331I § 1 i 6 k.p.k. odszkodowania i opłat sądowych związanych z zasądzonymi odszkodowaniami.Ponieważ - jak to wynika z informacji telefonicznej Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 27 czerwca 1968 r. - w dniu 5 stycznia 1967 r. w sprawie cywilnej II C 19/67, zostało przez poszkodowane przedsiębiorstwo wytoczone przeciwko oskarżonym Aleksandrze D., Helenie S. i Helenie M. powództwo cywilne o zapłatę 156 326 zł 50 gr (zgodnie z kwotą podaną w akcie oskarżenia), przeto zasądzenie od tych oskarżonych w zaskarżonym wyroku z dnia 5 sierpnia 1967 r. w trybie art. 3311 § 1 i 6 k.p.k. z urzędu odszkodowania z ubocznymi należnościami nie było dopuszczalne i dlatego zaskarżony wyrok w tej części na podstawie przepisu art. 383 pkt 3 k.p.k. w związku z art. 355 § 1, 388 § 3 i 393 § 1 k.p.k. należało uchylić i postępowanie karne w tej części umorzyć (por. uchwałę Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Karna z dnia 6 czerwca 1967 r. VI KZP 10/67 OSNKW 1967/10 poz. 98).b) Natomiast w pozostałych częściach rewizje oskarżonych nie są zasadne.Nie można zgodzić się z poglądem oskarżonych, zwłaszcza Aleksandry D. i Heleny M., że one w tym wypadku dopuściły się przestępstwa urzędniczego, przewidzianego w art. 286 § 2 k.k. z tego powodu, że zagarniane przez nich mienie nie było mieniem społecznym (poszkodowanego przedsiębiorstwa), lecz własnością osób prywatnych (pracowników).Skoro oskarżone zagarniały pieniądze lub deputat węglowy, znajdujące się w rozporządzeniu wyżej wymienionego przedsiębiorstwa, za którego ochronę i pieczę były odpowiedzialne, przeto zasadnie Sąd Wojewódzki uznał, że oskarżone dokonały zamachu na mienie społeczne, a nie prywatne.c) Również niesłusznie rewizja oskarżonej Heleny M. alternatywnie wnosiła o uznanie, że dopuściła się ona przestępstwa z art. 1 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (skoro jako ekonomistka powyższego przedsiębiorstwa była ona odpowiedzialna aa ochronę tego mienia).d) Wymierzonych oskarżonym kar nie można uznać za rażąco surowe w stosunku do stopnia zawinienia tychże oskarżonych, jeśli się zważy, że kary pozbawienia wolności w wymiarze po 2 lata i 6 miesięcy więzienia są zbliżone do ustawowego minimum zagrożenia wynoszącego 2 lata więzienia i że grzywny wymierzone oskarżonym nie przekraczają wysokości wartości zagarniętego przez każdą z oskarżonych mienia społecznego.Mając więc powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.