III PZP 15/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: M. Piekarski (sprawozdawca), S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Leona K. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu "Dom Książki" - Ekspozytura w B. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 19 maja 1967 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 19 grudnia 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wydanie przez pracodawcę opinii o pracowniku (któremu powierzono mienie z obowiązkiem wyliczenia się), w której podaje się między innymi, że pracownik ten nie wyjaśnił stwierdzonego niedoboru i że zawiadomiono prokuraturę o powstałym niedoborze, może spowodować odpowiedzialność pracodawcy za powstałą szkodę na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych, jeżeli pracownik ten został uniewinniony w postępowaniu karnym od odpowiedzialności za powstały niedobór, a powództwo cywilne przeciwko niemu zostało oddalone, pracodawca zaś odmawia pracownikowi wydania nowej opinii bądź sprostowania opinii poprzednio wydanej twierdząc, że prawomocne orzeczenia sądowe sanują treść wydanej opinii co do ujawnionego niedoboru opisanego w opinii?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Odmowa zakładu pracy wydania pracownikowi opinii zamiast poprzedniej opinii stwierdzającej, że nie wyliczył się z powierzonego mu mienia i zawiadomiono prokuratora o niedoborze w tym mieniu, stanowi czyn niedozwolony wówczas, gdy odmowa ta nastąpiła po prawomocnym uniewinnieniu pracownika od oskarżenia o dopuszczenie się niedoboru i po prawomocnym oddaleniu - z braku winy pozwanego pracownika - powództwa o pokrycie przez niego tego niedoboru. Uzasadnienie faktycznePowód domaga się m.in. zasądzenia od pozwanego Przedsiębiorstwa odszkodowania za pozbawienie zarobków twierdząc, że nie mógł w B. dostać zatrudnienia po zwolnieniu go z pracy przez pozwane Przedsiębiorstwo, gdyż stwierdziło ono w opinii o powodzie, iż przeciwko niemu toczy się postępowanie karne o dopuszczenie do niedoboru w sklepie księgarsko-papierniczym w B. Powód był kierownikiem tego sklepu. Z dniem 30.XI.1961 r. pozwane Przedsiębiorstwo rozwiązało z powodem umowę o pracę z zachowaniem okresu wypowiedzenia wskutek stwierdzenia we wspomnianym sklepie niedoboru w okresie prowadzenia przez powoda tego sklepu od dnia 12.XI.1960 r. Pozwane Przedsiębiorstwo zawiadomiło Prokuratora o stwierdzeniu niedoboru i w czasie postępowania karnego wywołanego tym zawiadomieniem wydało powodowi opinię stwierdzającą, że powód został zwolniony ze stanowiska kierownika księgarni na skutek niewyjaśnienia niedoboru za okres od dnia 12.XI.1960 r. do dnia 8.VI.1961 r. W opinii tej dodano, że "sprawa ta została skierowana do Prokuratury (...)".Sąd Powiatowy ustalił, że opinia ta odpowiadała prawdzie i została wystawiona przez pozwane Przedsiębiorstwo zgodnie z § 5 pkt 2 zarządzenia nr 19 Prezesa Rady Ministrów z dnia 1.III.1962 r. w sprawie trybu przyjmowania do pracy na stanowiska kierownicze lub związane z odpowiedzialnością materialną (M.P. Nr 20, poz. 86) oraz § 14 pkt 1 zarządzenia wykonawczego nr 9 Dyrektora Centrali Księgarstwa "Dom Książki" z dnia 12.IV.1961 r. Jednakże postępowanie karne dotyczące wspomnianego niedoboru zostało prawomocnie zakończone wyrokiem z dnia 12.IX.1963 r. uniewinniającym powoda, a powództwo Przedsiębiorstwa o pokrycie przez powoda niedoboru zostało oddalone wyrokiem z dnia 30.IX.1964 r., od którego Przedsiębiorstwo nie wniosło rewizji. Sąd Powiatowy uznał, że po prawomocnym zakończeniu procesu karnego pozwane Przedsiębiorstwo było obowiązane wydać powodowi nową opinię nie zawierającą już wzmianki o niedoborze i zwolnieniu powoda z pracy wskutek stwierdzenia niedoboru. Pozwane Przedsiębiorstwo tego nie uczyniło - mimo interwencji dyrektora "Domu Książki" w K. - wyrażając pogląd, że powód, składając wyrok uniewinniający, mógł uzyskać pracę. Pozwane Przedsiębiorstwo nawet po zakończeniu procesu cywilnego, kiedy nie mogło już mieć wątpliwości co do przyczyn niedoboru nie obciążających powoda, wydało mu drugą opinię o treści poprzedniej opinii i stwierdzającą nadto, że powód został uniewinniony z zarzucanego mu przestępstwa. Dopiero od Centrali "Domu Książki" powód uzyskał opinię, w której nie ma już mowy o niedoborze i postępowaniu karnym.W wyżej ustalonym postępowaniu pozwanego Przedsiębiorstwa Sąd Powiatowy dopatrzył się znamion czynu niedozwolonego zaznaczając, że pozwane Przedsiębiorstwo znało ówczesną wyjątkowo ciężką sytuację materialną powoda jako jedynego żywiciela rodziny, który potem został uznany za inwalidę III grupy i pobiera 851 zł renty inwalidzkiej miesięcznie, mając na utrzymaniu niepracującą żonę oraz syna po chorobie Heine-Medina. Sąd Powiatowy podkreślił też, że powód był długoletnim pracownikiem pozwanego Przedsiębiorstwa, które przez odmowę wydania powodowi sprostowanej opinii uniemożliwiło mu znalezienie pracy w miejscu jego zamieszkania w okresie objętym sporem. Z tych przyczyn Sąd Powiatowy zasądził od pozwanego Przedsiębiorstwa na rzecz powoda 13.499,73 zł odszkodowania za nieuzyskanie zarobków od lipca 1963 do 30 września 1965 r. z odsetkami zwłoki, a resztę powództwa oddalił.Pozwane Przedsiębiorstwo wniosło w rewizji o zmianę wyroku przez oddalenie powództwa, a ewentualnie - o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania. Skarżące Przedsiębiorstwo zwalcza, jako nietrafną, ocenę Sądu Wojewódzkiego, jakoby było ono obowiązane wydać powodowi w 1963 r. nową opinię. Skarżące Przedsiębiorstwo wywiodło, że z mocy § 4 ust. 3 i 4 cyt. wyżej zarządzenia nr 19 Prezesa Rady Ministrów opinia powinna zawierać informację o skazaniu lub toczącym się postępowaniu karnym, umieszczoną na podstawie dokumentów, m.in. na podstawie zawiadomienia o wszczęciu i ukończeniu postępowania karnego oraz na podstawie wyroku sądu. Ostatnio wskazany przepis stanowi też, że informacja powinna obejmować także dane o sprawach, o których zakład pracy został zawiadomiony po rozwiązaniu stosunku pracy, a przed wydaniem opinii; w razie otrzymania zawiadomienia już po wydaniu opinii zakład pracy obowiązany jest przesłać odpis tego zawiadomienia zakładowi, któremu przedtem przesłano opinię. Zdaniem skarżącego Przedsiębiorstwa z treści przytoczonych przepisów wynika obowiązek informowania, a nie potrzeba wystawiania nowej opinii, wobec czego pismo pozwanego Przedsiębiorstwa z 5.XII.1963 r. wyjaśniające powodowi, że opinię z dnia 15.IX.1961 r. należy przedstawić nowemu pracodawcy łącznie z prawomocnym wyrokiem uniewinniającym, czyni zadość wymienionym wyżej przepisom i nie zawiera znamion czynu niedozwolonego.W rewizji zaznaczono też, że w świetle pisma okólnego nr 20 Prezesa Rady Ministrów z dnia 1.III.1962 r. w sprawie sprawdzenia niekaralności w Centralnym Rejestrze Skazanych Ministerstwa Sprawiedliwości osób przyjmowanych do pracy oraz dalszego zatrudnienia osób skazanych (M.P. z 1962 r. Nr 20, poz. 89) odmowa zatrudnienia powoda przez różne przedsiębiorstwa była niedopuszczalna. Wspomniane pismo okólne stwierdza bowiem w ust. 6, że odmowa zatrudnienia osoby skierowanej przez organ zatrudnienia wyłącznie ze względu na fakt popełnienia przez nią w przeszłości przestępstwa jako niedopuszczalna, jeżeli posiada ona odpowiednie kwalifikacje zawodowe. Skarżące Przedsiębiorstwo zwalcza również przypisanie mu nieczułości na ciężką sytuację rodzinną oraz okoliczności natury osobistej powoda twierdząc, że uwzględniło je w pełni, powierzając powodowi księgarnię "D.K." nr 27 w B. zarządzeniem dyrektora nr 26/61 z dnia 30.V.1961 r., wydanym już po upływie 2 tygodni od stwierdzenia u powoda manka, a blisko na 2 lata przed wydaniem wyroku uniewinniającego. Jednakże mimo podpisania umowy o pracę powód księgarni nie otworzył, w czym pozwane Przedsiębiorstwo dopatruje się rozwiązania stosunku pracy przez zerwanie przez powoda umowy o pracę.Wreszcie skarżące Przedsiębiorstwo zarzuciło, że powód stał się inwalidą z przyczyn samoistnych, a więc bez naruszenia przez Przedsiębiorstwo przepisów lub zasad bhp, wobec czego zasądzenie na jego rzecz od Przedsiębiorstwa renty wyrównawczej za 27 miesięcy po 499,99 zł miesięcznie - według oceny przytoczonej w rewizji - narusza art. 24 dekretu z dnia 25.VI.1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.W odpowiedzi na rewizję powód zaprzeczył temu, by pozwane Przedsiębiorstwo przeniosło go do księgarni nr 27 w B., i zarzucił, że nie było nawet o tym mowy i że nie powierzono mu kluczy od tej księgarni znajdującej się w remoncie. Powód nadto wyraził pogląd, że wypowiedzenie mu - jako jedynemu żywicielowi rodziny - przez pozwane Przedsiębiorstwo umowy o pracę było nieważne (art. 41 p.o.p.c.), gdyż naruszało zasady współżycia społecznego w świetle pisma okólnego nr 47 Prezesa Rady Ministrów z dnia 19.IV.1960 r. w sprawie jedynych żywicieli rodzin (M.P. Nr 36, poz. 180).Sąd Wojewódzki odroczył rozpoznanie sprawy i przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia - jako budzące poważne wątpliwości - przytoczone wyżej zagadnienie prawne. Sąd Wojewódzki zaznaczył, że pozwane Przedsiębiorstwo wystawiło o powodzie opinię zgodnie z obowiązującymi przepisami i zgodną z wyliczeniem remanentowym, które zostało dopiero później podważone w sądowym postępowaniu karnym i cywilnym, ale podane w opinii okoliczności okazały się nie usprawiedliwione na skutek ekskulpacji pracownika przeprowadzonej w postępowaniu sądowym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy na wskazane wyżej pytanie prawne udzielił odpowiedzi twierdzącej (art. 391 § 1 k.p.c.) z następujących przyczyn:Prawomocne uniewinnienie pracownika od oskarżenia o dopuszczenie do niedoboru tudzież prawomocne oddalenie powództwa - z braku winy pracownika - o pokrycie przez niego tego niedoboru stanowią podstawę do stwierdzenia, że przyczyny niedoboru zostały wyjaśnione w sposób wyłączający obciążenie powoda skutkami niedoboru. Z tego względu poprzednie wskazanie przez pozwany zakład pracy w opinii o powodzie, że został on zwolniony ze stanowiska, związanego z odpowiedzialnością majątkową, na skutek niewyjaśnienia niedoboru, przestało odpowiadać prawdzie, a także wzmianka o skierowaniu sprawy do prokuratury straciły aktualność wobec prawomocnego zakończenia postępowania karnego w sposób oczyszczający powoda od zarzutów natury kryminalnej. Słusznie więc dyrektor Centrali pozwanego Przedsiębiorstwa zarządził, by wydało ono powodowi opinię nie zawierającą już wzmianki o niedoborze i o postępowaniu karnym.Niesłusznie natomiast kierownictwo zakładu pracy, które rozwiązało z powodem umowę o pracę w opisanych wyżej okolicznościach, wyraziło pogląd, że poprzednio wydana opinia o powodzie nadal odpowiada prawdzie i że powód przez przedstawienie wyroku uniewinniającego przy staraniu się o pracę mógł wyjaśnić, że nie utracił poprzedniej pracy ze swej winy. Nie można bowiem wymagać od osoby starającej się o zatrudnienie, by okazywała wyrok uniewinniający ją od zarzutu niewyliczenia się z mienia powierzonego jej przez poprzedniego pracodawcę. Mogłoby to bowiem utrudniać jej starania o pracę.Umowa o pracę jako czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone i wynikające z ustawy, lecz również te, które wynikają z zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów (art. 56 k.c.). Do takich skutków należy obowiązek wydania o pracowniku opinii przez zakład pracy, który zatrudniał pracownika. Toteż Prezes Rady Ministrów w zarządzeniu z dnia 13.X.1956 r. w sprawie likwidacji praktyki poufnego opiniowania pracowników (Monitor Polski Nr 86, poz. 998; zm.: M.P. z 1962 r. Nr 2, poz. 86) stwierdził, że zakład pracy na żądania pracownika, w związku z rozwiązaniem stosunku pracy, wydaje mu opinię (§ 1 i 2 cyt. zarządzenia), a pracownik, który ma krzywdzącą go opinię wystawioną przez zakład pracy, może zwrócić się w terminie 4 dni od otrzymania opinii o jej sprostowanie do kierownika jednostki nadrzędnej nad zakładem pracy (§ 5 cyt. zarządzenia). Były pracownik nie może korzystać z tego trybu, gdy w chwili wydania opinii i w okresie wyżej wskazanym odpowiadała ona rzeczywistości. Przestaje zaś jej odpowiadać po prawomocnym uniewinnieniu byłego pracownika i po prawomocnym oddaleniu powództwa o pokrycie niedoboru, o czym była wyżej mowa. W takiej sytuacji zamiast poprzedniej, zdezaktualizowanej opinii zakład pracy obowiązany jest wydać byłemu pracownikowi opinię nie zawierającą już wypowiedzi o niewyliczeniu się z powierzonego mu mienia i o toczącym się w tym zakresie postępowaniu karnym. Wypowiedzi te nie odpowiadają już bowiem prawdzie i stanowią przeszkodę w znalezieniu zatrudnienia, stosownego do kwalifikacji, byłego pracownika. Dotyczy to także opiniowania pracowników, którzy zajmowali stanowiska kierownicze albo ubiegają się o zajmowanie takich stanowisk lub stanowisk związanych z odpowiedzialnością materialną. W tym zakresie cyt. wyżej zarządzenie nr 19 Prezesa Rady Ministrów z dnia 1.III.1962 r. też stwierdza obowiązek wydania opinii byłemu pracownikowi z pouczeniem o przysługującym mu prawie wystąpienia o zmianę opinii (§ 5 ust. 1 cyt. zarządzenia); może on mianowicie w terminie siedmiu dni od otrzymania odpisu opinii wystąpić o jej zmianę, a w razie zmiany treści opinii - poprzednią opinię należy zniszczyć (§ 6 ust. 1 i 4 cyt. zarządzenia).Przytoczone przepisy stwierdzają obowiązek wydania aktualnej opinii, nie normują jednak w sposób wyczerpujący spraw z tym związanych, lecz regulują je w sytuacjach typowych. Chybione jest odmienne zapatrywanie wyrażone w rewizji, jakoby przewidziane w § 4 ust. 4 ostatnio cyt. zarządzenia udzielanie informacji wyłączało obowiązek wydania - zamiast zdezaktualizowanej - nowej opinii o byłym pracowniku. Takie zapatrywanie pozostaje też w sprzeczności z ochroną dobra osobistego byłego pracownika przewidzianą w art. 24 § 1 k.c. Odmowa bowiem sprostowania przez zakład pracy opinii, która w chwili jej wydania była prawdziwa, lecz podane w niej przyczyny rozwiązania stosunku pracy przestały odpowiadać prawdzie po upływie okresu przewidzianego do żądania zmiany opinii w trybie administracyjnym, uzasadnia z mocy art. 24 § 2 zdanie ostatnie k.c. żądanie, żeby zakład pracy dopełnił czynności potrzebnych do usunięcia szkodliwych skutków, które taka opinia może wywołać w zakresie dobra osobistego byłego pracownika. Takim zaś dobrem jest jego cześć, rozumiana jako dobre imię pracownika, obejmujące jego zdolność do zatrudnienia stosownie do posiadanych kwalifikacji na odpowiednim stanowisku. Z tych też przyczyn odmowa wydania opinii zamiast poprzedniej w wyżej wskazanych okolicznościach mieści w sobie znamiona czynu niedozwolonego, jeżeli z winy zakładu pracy pociąga za sobą wyrządzenie szkody byłemu pracownikowi (art. 415 i 443 k.c.).